Šešioliktoji Jono Jablonskio konferencija

Szesnasta konferencja Jonasa Jablonskisa 319 SZESNASTA KONFERENCJA JONASA JABLONSKISA 3 października 2008 r. na Uniwersytecie Wileńskim odbyła się 16. konferencja Jonasa Jablonskisa „Badania socjolingwistyczne języka litewskiego“. Konferencję zorganizowali naukowcy z Wydziału Kultury Języka Instytutu Języka Litewskiego oraz Katedry Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego. Wygłoszono siedem referatów, w których omówiono prowadzone obecnie w różnych instytucjach badania socjolingwistyczne, ich nowatorstwo, metodologię, cele i wyniki. Me i l u t ė Ra m o n i e n ė (Uniwersytet Wileński) w referacie „Używanie języków i tożsamość narodowa w miastach Litwy“ przedstawiła realizowany w latach 2007–2008 projekt „Miasta i języki“, wspierany przez Państwowy Fundusz Nauki i Studiów, prowadzony wspólnie przez grupę naukowców z Uniwersytetu Wileńskiego, Uniwersytetu Witolda Wielkiego i Instytutu Języka Litewskiego oraz kolegów z Holandii i Wielkiej Brytanii. Głównym celem projektu jest przeanalizowanie relacji między językami używanymi w największych miastach Litwy (Wilnie, Kownie i Kłajpedzie), innymi odmianami języka a tożsamością narodową, a także perspektyw zachowania tożsamości. Zbadano również języki używane w domu przez mieszkańców dużych miast, ustalono języki dominujące i inne używane języki lub odmiany językowe, wybór ich używania i żywotność ich stosowania, tendencje w posługiwaniu się językiem mówionym i pisanym, a także znajomość i używanie języków przez respondentów według dziedzin pracy i grup etnicznych w sferze publicznej i prywatnej. Na podstawie opracowanego kwestionariusza przeprowadzono ilościowe badania ankietowe uczniów (w wieku 8–10 lat) i dorosłych respondentów. Ri t a Mi l i ū n a i t ė (Instytut Języka Litewskiego) zapoznała z nową elektroniczną ãpraiška języka – językiem internetowych dzienników, czyli blogów. Język blogów, jak określiła go autorka w referacie „Miejsce języka blogów w schemacie współczesnego użycia języka”, jest szczególny dlatego, że powstaje bez pośredników i nie jest specjalnie regulowany z zewnątrz przez kogokolwiek, jednak pisane są nim 320 KuLTūra JĘZYKA | 81 teksty są publiczne i dostępne dla wszystkich. Litewskie blogi pojawiły się w internecie około 2000 roku, zatem badanie ich wyrazu pozwala wnioskować o rzeczywistym użyciu współczesnego języka. Ze względu na sferę użycia język blogów można uznać za swoistą formę komunikacji elektronicznej, natomiast ze względu na cechy języka (formę wyrazu, publiczną otwartość, styl użycia) – za gatunek elektronicznego publicznego swobodnego użycia języka, w którym nieustannie pojawiają się nowe tendencje i zmiany językowe. Re g i n a Ko ž e n i a u s k i e n ė (Uniwersytet Wileński) mówiła o modyfikacjach frazeologizmu – o użyciu frazeologii okazjonalnej w mówionych i pisanych tekstach polityków, prawników, dziennikarzy i twórców reklam („Kontrowersyjny dyskurs frazeologiczny: możliwości manipulacji i gier językowych”). Celem takiego użycia nie jest przekazanie informacji, lecz utrudnienie zrozumienia z różnych przyczyn: chęć przyciągnięcia uwagi czytelników, obejście prawa (powiedzmy, w reklamie alkoholu) albo sprawienie, by przy negatywnej ocenie osoby wypowiedź nie stała się podstawą do zniewagi. Największą uwagę przyciągają obraźliwe niecenzuralne idiomy, mające charakter niestandardowej aluzji, które czasami stają się także przyczyną potrzeby przeprowadzenia ekspertyzy lingwistycznej. W referacie Da i v o s Al i ū k a i t ė s (Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Wileńskiego w Kownie) „Zrozumiałość mowy gwarowej: badanie postaw” analizowano dane z badania „Ocena mowy gwarowej”, przeprowadzonego w latach 2004–2006. Ankietę badawczą przygotowano z zastosowaniem metodologii dialektologii percepcyjnej. Badanie przeprowadzono w kilku etnograficznych regionach Litwy. Wypełniając ankietę, badani wybierali odpowiedzi spośród zaproponowanych ocen: mowa gwarowa jest całkowicie niezrozumiała; prawie niezrozumiała; częściowo zrozumiała; łatwo zrozumiały. Mowa gwarowa była całkowicie niezrozumiała tylko dla 2–3 proc. respondentów. Większość respondentów (więcej niż 60 proc.) uważała, że mowa gwarowa jest częściowo zrozumiała. Komentując, podkreślali, że wyrażenia gwarowe są zrozumiałe, gdy przypominają język ogólny, mowę samego oceniającego lub słyszaną w jego otoczeniu. La u r a Si m o n av i č i e n ė (Uniwersytet Witolda Wielkiego) postawiła pytanie: „czy mężczyźni i kobiety pytają inaczej?” (tak zatytułowane było również jej wystąpienie przygotowane wspólnie z I. Balčiūniene). Dotychczas, badając różnice między językiem mężczyzn i kobiet, najczęściej ograniczano się do analizy języka pisanego lub publicznego języka mówionego (programów telewizyjnych, wystąpień). Na Uniwersytecie Witolda Wielkiego po stworzeniu w latach 2006–2008 Korpusu Mówionego Języka Litewskiego pojawiła się możliwość analizowania naturalnych spontanicznych rozmów. Szesnasta Konferencja im. Jonasa Jablonskisa 321 Celem badania jest przeanalizowanie zdań pytających używanych w mowie spontanicznej i ustalenie, czym różni się struktura tych zdań w języku mężczyzn i kobiet. Podjęto próbę zweryfikowania trzech hipotez: 1) mężczyźni i kobiety stosują różne strategie rozwijania rozmowy, dlatego w języku kobiet pytania powinny występować częściej niż w języku mężczyzn; 2) podczas rozmowy kobiety poświęcają więcej uwagi okazaniu podobieństwa z rozmówcą, dlatego można przypuszczać, że w języku kobiet częściej powinny być używane pytania rozstrzygnięcia, a w języku mężczyzn – częstsze zdania pytajne szczegółowe; 3) kobiety powinny częściej niż mężczyźni używać zdań pytajnych z partykułami ane, taip na końcu zdania, pokazującymi, że mówiący uwzględnia opinię słuchacza. Wyniki badania nie podważyły wymienionych hipotez, jednak u uczestników konferencji pojawiły się pytania dotyczące dokładności metodologii oraz reprezentatywności wybranych danych. Mantrimas Danielius (Uniwersytet Wileński, Kolegium Wileńskie) analizował litewski język migowy („Wpływ języka litewskiego na litewski język migowy”) – samodzielny język ponad 6000 głuchych mieszkańców Litwy, charakteryzujący się swoistą i całkowicie odmienną formą wyrazu. Język głuchych należy odróżnić od używanej przez osoby ogłuchłe i słyszące formy mówienia dosłownego, zwanej mówieniem kalkowym: podczas mówienia po litewsku jednocześnie pokazuje się gesty. Prelegent omówił, w jaki sposób język litewski wpływa na wizualny język migowy o całkowicie odmiennej formie wyrazu. Jednym z głównych i najwyraźniej widocznych wpływów języka litewskiego na język migowy są, zdaniem prelegenta, artykułowane ruchy warg. Również pod wpływem języka litewskiego charakterystyczny dla języka migowego model zdania S-O-V jest coraz częściej zastępowany przez S-V-O, przydawka i przyimki są stawiane przed rzeczownikiem itd. Innym bardzo rozpowszechnionym sposobem oddziaływania języka migowego na język litewski jest zapożyczanie wyrazów. Wyrazy pokazywane alfabetem palcowym, zazwyczaj imiona i nazwiska, toponimy, nazwy nowych przedmiotów, są w litewskim języku migowym używane jako obcojęzyczne, jednak bardzo szybko zastępuje się je znakami migowymi. W referacie „Leksyka charakterystyczna dla języka mówionego: użycie i stosunek do słowników języka litewskiego” Giedrius Ta m a š e v i č i u s (Instytut Języka Litewskiego) analizował wyniki badań leksyki charakterystycznej dla języka mówionego. Wyrazy do badania ankietowego wybrano z Korpusu Mówionego Języka Litewskiego. Celem badania było ustalenie, jak rozpowszechnione w różnych grupach wiekowych i wśród respondentów różnej płci są określone wyrazy przypisywane językowi mówionemu lub żargo- 322 KuLTūra JęZYKa | 81 nowi. Takie badania, zdaniem referenta, powinny skłonić do rozważenia możliwości włączenia do słowników najczęściej używanych wyrazów charakterystycznych dla języka mówionego lub ich znaczeń. Pod koniec konferencji podzielono się opiniami i radami, jak prowadzić badania socjolingwistyczne, rozważano, jaki mógłby być temat przyszłorocznej konferencji Jonasa Jablonskisa. Otrzymano 2008 12 07 VILMA ZUBAITIENĖ Uniwersytet Wileński, ul. Universiteto 5, LT-01513 Wilno [email protected]