Šešioliktoji Jono Jablonskio konferencija

SZESNASTA KONFERENCJA JONA JABLONSKIEGO 3 października 2008 r. na Uniwersytecie Wileńskim odbyła się 16. konferencja Jona Jablonskiego „Badania socjolingwistyczne języka litewskiego”. Konferencję zorganizowali naukowcy z Wydziału Kultury Języka Instytutu Języka Litewskiego oraz Katedry Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego. Wygłoszono siedem referatów, w których omówiono prowadzone obecnie w różnych instytucjach badania socjolingwistyczne, ich nowatorstwo, metodologię, cele i wyniki. Meilutė Ramonienė (Uniwersytet Wileński) w referacie „Używanie języków i tożsamość narodowa w miastach Litwy” przedstawiła projekt „Miasta i języki”, realizowany w latach 2007–2008 przy wsparciu Państwowego Funduszu Nauki i Studiów przez grupę naukowców z Uniwersytetu Wileńskiego, Uniwersytetu Witolda Wielkiego i Instytutu Języka Litewskiego, we współpracy z kolegami z Holandii i Wielkiej Brytanii. Głównym celem projektu jest analiza relacji między językami używanymi w największych miastach Litwy (Wilnie, Kownie i Kłajpedzie), innymi odmianami językowymi i tożsamością narodową, a także perspektyw zachowania tożsamości. Dążono również do zbadania języków używanych w domu przez mieszkańców największych miast, ustalenia języków dominujących i innych używanych języków lub odmian językowych, wyboru języków i odmian oraz żywotności ich użycia, tendencji w używaniu języka mówionego i pisanego, a także znajomości i używania języków przez respondentów z uwzględnieniem dziedzin pracy i grup etnicznych w sferze publicznej i prywatnej. Na podstawie przygotowanego kwestionariusza przeprowadzono badania ilościowe wśród uczniów (w wieku 8–10 lat) i dorosłych respondentów. Rita Miliūnaitė (Instytut Języka Litewskiego) zapoznała słuchaczy z nowym przejawem języka elektronicznego – językiem internetowego dziennika, czyli bloga. Jak autorka scharakteryzowała go w referacie „Miejsce języka blogów w schemacie współczesnego użycia”, język blogów jest wyjątkowy, ponieważ powstaje bez pośredników i nie jest specjalnie regulowany z zewnątrz przez kogokolwiek, jednak teksty w nim pisane są Šešioliktoji Jono Jablonskio konferencija 319 publiczne i dostępne dla wszystkich. Litewskie blogi pojawiły się w internecie około 2000 roku, dlatego badanie ich języka pozwala wnioskować o rzeczywistym użyciu współczesnego języka. Ze względu na obszar użycia język blogów można uznać za swoistą formę komunikacji elektronicznej, a ze względu na jego cechy (formę ekspresji, publiczną otwartość, styl użycia) – za gatunek elektronicznego, publicznego i swobodnego użycia języka, w którym nieustannie pojawiają się nowe tendencje i zmiany językowe. Regina Koženiauskienė (Uniwersytet Wileński) mówiła o modyfikacjach frazeologicznych – użyciu okazjonalnych frazeologizmów w mówionych i pisanych tekstach polityków, prawników, dziennikarzy i twórców reklam („Kontrowersyjny dyskurs frazeologiczny: manipulacje i możliwości gry językowej”). Celem takiego użycia nie jest przekazanie informacji, lecz utrudnienie zrozumienia z różnych powodów: aby przyciągnąć uwagę czytelników, obejść prawo (na przykład w reklamie alkoholu) albo sprawić, by wypowiedź zawierająca negatywną ocenę danej osoby nie stała się podstawą do oskarżenia o zniewagę. Najbardziej przyciągają uwagę obraźliwe, wulgarne idiomy o charakterze niestandardowych aluzji, które niekiedy powodują także potrzebę przeprowadzenia ekspertyzy lingwistycznej. W referacie Daivy Aliūkaitė (Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Wileńskiego w Kownie) „Zrozumiałość mowy dialektalnej: badanie postaw” przeanalizowano dane z badania „Ocena mowy dialektalnej”, przeprowadzonego w latach 2004–2006. Kwestionariusz badawczy opracowano z zastosowaniem metodologii dialektologii percepcyjnej. Badanie przeprowadzono w kilku etnograficznych regionach Litwy. Wypełniając ankietę, badani wybierali odpowiedzi spośród zaproponowanych ocen: mowa dialektalna jest całkowicie niezrozumiała; prawie niezrozumiała; częściowo zrozumiała; łatwo zrozumiała. Mowa dialektalna była całkowicie niezrozumiała dla zaledwie 2–3 proc. respondentów. Większość respondentów (ponad 60 proc.) uważała, że mowa dialektalna jest częściowo zrozumiała. Komentując, podkreślali, że wypowiedź dialektalna jest zrozumiała, gdy przypomina język standardowy albo mowę słyszaną przez oceniającego lub w jego otoczeniu. Laura Simanavičienė (Uniwersytet Witolda Wielkiego) postawiła pytanie: „Czy mężczyźni i kobiety zadają pytania inaczej?” (tak zatytułowano również referat przygotowany przez nią wspólnie z I. Balčiūniene). Dotychczas badania różnic językowych między mężczyznami i kobietami najczęściej ograniczały się do analizy języka pisanego lub publicznej mowy (programów telewizyjnych, wystąpień). Na Uniwersytecie Witolda Wielkiego 320 KALBOS KULTŪRA | 81 W latach 2006–2008, po utworzeniu Korpusu Tekstów Mówionego Języka Litewskiego, pojawiła się możliwość analizowania naturalnych spontanicznych rozmów. Celem badania było przeanalizowanie zdań pytających używanych w spontanicznej mowie oraz ustalenie, czym różni się struktura tych zdań w wypowiedziach mężczyzn i kobiet. Starano się zweryfikować trzy hipotezy: 1) mężczyźni i kobiety stosują różne strategie rozwijania rozmowy, dlatego pytania powinny być częstsze w mowie kobiet niż mężczyzn; 2) podczas rozmowy kobiety zwracają większą uwagę na okazywanie wspólnoty z rozmówcą, dlatego można przypuszczać, że w mowie kobiet częściej będą używane pytania rozstrzygające, a w mowie mężczyzn – częstsze będą zdania z pytaniem szczegółowym; 3) kobiety powinny częściej niż mężczyźni używać zdań pytających z partykułami ane, taip na końcu zdania, wskazującymi, że mówiący bierze pod uwagę opinię słuchacza. Wyniki badania nie obaliły wymienionych hipotez, jednak uczestnicy konferencji zgłosili zastrzeżenia co do dokładności metodologii i reprezentatywności wybranych danych. Mantrimas Danielius (Uniwersytet Wileński, Kolegium Wileńskie) omawiał litewski język migowy („Wpływ języka litewskiego na litewski język migowy”) – samodzielny język, którym posługuje się ponad 6000 głuchych osób na Litwie, o swoistym i zupełnie odmiennym sposobie wyrażania. Język osób głuchych różni się od używanej przez osoby ogłuchłe i słyszące dosłownej formy mówienia, zwanej mową kalkowaną: podczas mówienia po litewsku jednocześnie pokazuje się gesty. Prelegent omówił sposoby, w jakie język litewski wpływa na wizualny język migowy o zupełnie innym sposobie wyrażania. Zdaniem prelegenta jednym z głównych i najwyraźniej widocznych wpływów języka litewskiego na język migowy są artykułowane ruchy warg. Ponadto pod wpływem języka litewskiego charakterystyczny dla języka migowego szyk zdania S–O–V coraz częściej zmienia się na S–V–O, przydawki i przyimki stawia się przed rzeczownikiem itd. Innym bardzo rozpowszechnionym sposobem wzajemnego oddziaływania języka migowego i litewskiego jest zapożyczanie słów. Słowa pokazywane alfabetem palcowym, zazwyczaj imiona i nazwiska, nazwy geograficzne oraz nazwy nowych przedmiotów, są używane w litewskim języku migowym jako obce wyrazy, lecz bardzo szybko zastępują je gesty. W referacie „Słownictwo charakterystyczne dla języka mówionego: użycie i relacja ze słownikami języka litewskiego” Giedrius Tamaševičius (Instytut Języka Litewskiego) analizował wyniki badań nad słownictwem charakterystycznym dla języka mówionego. Słowa do badania ankietowego wybrano z Korpusu Tekstów Mówionego Języka Litewskiego. Celem badania było ustalenie, jak rozpowszechnione w różnych grupach wiekowych oraz wśród respondentów różnej płci są określone słowa charakterystyczne dla języka mówionego lub żargonu- Šešioliktoji Jono Jablonskio konferencija 321 wego. Takie badania, jak podkreślił prelegent, powinny skłonić do rozważenia możliwości włączenia do słowników najczęściej używanych słów charakterystycznych dla języka mówionego lub ich znaczeń. Na zakończenie konferencji podzielono się opiniami i wskazówkami dotyczącymi prowadzenia badań socjolingwistycznych oraz zastanawiano się, jaki mógłby być temat przyszłorocznej konferencji Jono Jablonskio. Otrzymano 2008 12 07 VILMA ZUBAITIENĖ Uniwersytet Wileński ul. Universiteto 5, LT-01513 Vilnius [email protected] 322 KALBOS KULTŪRA | 81