Apie iškalbos ydą – tuštumą (pagal Antaną Baranauską ir Kazimierą Jaunių)

R. Koženiauskienė. O wadzie wymowy – pustce (według Antanasa Baranauskasa i Kazimierasa REGINA KOŽENIAUSKIENĖ Vilniaus universitetas Jauniusa) 283 O WADZIE WYMOWY – PUSTCE (według Antanasa Baranauskasa i Kazimierasa Jauniusa) Łacińskie powiedzenie z Pisma Świętego vanitas vanitatum et omnia vanitas („marność nad marnościami i wszystko marność”) pasuje do wszelkich okoliczności życia: do określenia ubóstwa zarówno życia doczesnego, jak i duchowego, a także pozornych wartości. Marność, czyli pustka, nadaje się również do scharakteryzowania braku wewnętrznej treści języka, jego bezsensowności, pustej w środku, gadatliwej mowy (taki pustosłowiec, plecie bzdury); pustką nazywa się ludzką zarozumiałość, pychę, chęć popisywania się swoją wymową. Trzeba powiedzieć, że o pustce jako wadzie wymowy niemal nie wspomina się we współczesnych książkach o stylistyce i retoryce; prawda, nie oznacza to, że nie mówiono o niej w czasach wcześniejszych. Dlatego warto przypomnieć Antanasa Baranauskasa i Kazimierasa Jauniusa, którzy są nam bardziej znani z innych dziedzin działalności niż jako teoretycy i praktycy wymowy, a którzy o tym pisali. Ich myśli1 o wymaganiach wobec stylu wymowy i największych wadach, oparte na klasycznej świeckiej tradycji, są aktualne, niezestarzałe i mają trwałą wartość dla kultury języka w szerokim znaczeniu. Artykuł ten pozwoli spojrzeć na tych autorów z nowej perspektywy. Na początku trochę historii. W okresie zakazu prasy litewskiej, po zakazaniu nauczania retoryki w języku polskim w Kowieńskim Seminarium Duchownym, biskup Motiejus Valančius powierzył nauczanie tego przedmiotu „w języku litewskim albo żmudzkim” oraz 1 Jest to przedstawione w ich konspektach, które wydano jako osobne książki. w artykule wszędzie cytuje się z tych publikacji: Dvasiškoji iškalba, surašytoji iš Kun. D-ro K. Jauniaus išguldinėjimų. Sejny, w drukarni Laukaičio i Bvės, 1909. (w artykule oznaczono KJ, a po skrócie podano stronę książki); a. Baranauskas. Homiletyka, czyli nauka świętej wymowy. Pisma IV, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, 2005. (w artykule oznaczane jako aB i podawana jest strona książki.) Należy przypomnieć, że konspekty K. Jauniusa opublikowano wcześniej niż jego nauczyciela A. Baranauskasa – jego książeczka ukazała się w 1909 r., a A. Baranauskasa – w 2005 r., czyli dopiero po 96 latach. 284 KULTURA JĘZYKA | 81 tego języka nauczać wychowanków wygłaszania kazań”2 autorowi „Lasku anyksztadzkiego” A. Baranauskasowi (1835–1902) – wykładał on w tym seminarium w latach 1866–1884. Jego uczeń K. Jaunius (1848–1908), który kształcił się w Kowieńskim Seminarium Duchownym i słuchał w nim wykładów A. Baranauskasa z teologii moralnej, języka litewskiego oraz „Homiletyki, czyli Nauki świętej wymowy”, później sam wykładał te same przedmioty. Po studiach w Duchownej Akademii Katolickiej w Sankt Petersburgu K. Jaunius wrócił bowiem do Kowieńskiego Seminarium Duchownego i w latach 1880–1892 wykładał w nim (od 1885 roku jako profesor). K. Jaunius kontynuował pracę dydaktyczną w zakresie wymowy swego nauczyciela A. Baranauskasa, od 1885 roku mianowanego już biskupem pomocniczym diecezji telszańskiej, a od 1897 roku – biskupem sejneńskim (lecz go nie kopiował, przygotował całkowicie nowe konspekty wymowy). Podobnie jak jego znakomity poprzednik, K. Jaunius doskonalił znajomość języka litewskiego u przyszłych kaznodziejów. Bez znajomości gramatyki języka litewskiego nie można było nauczać również wymowy, dlatego zrozumiałe jest, dlaczego ci księża początkowo z czysto praktycznych powodów, a później z rzeczywistego powołania i „akwatumo” byli pochłonięci nauką językoznawstwa litewskiego i, obok innych zasług, znani są jako uczeni. Do dziś zadziwiają językoznawców rozległą erudycją językową, bujną wyobraźnią naukową, dobrą znajomością języka ojczystego, jego bogactwem, płynnością i jasnością oraz znajomością dialektów3. Prace obu autorów jako językoznawców były badane przez litewskich i zagranicznych uczonych, jednak zupełnie mało znane są dzieła z tej dziedziny działalności lingwistycznej, którą A. Baranauskas nazywa „świętą”, a K. Jaunius – „duchową” wymową. Ci twórcy teorii i praktyki litewskiej wymowy zasłużyli się także jako pionierzy nauki o stylu języka litewskiego. Konspekty A. Baranauskasa są znacznie obszerniejsze i zawierają więcej zagadnień teoretycznych, jednak przez długi czas pozostawały niewydrukowane (tekst wydany drukiem w 2005 r. liczy 297 s.). Książeczka K. Jauniusa (40 s.) – choć niewielka, została za to wydrukowana znacznie wcześniej (rok po jego śmierci). Systematycznie przedstawiony kurs praktyki wymowy4, zwięzłe i jasno sformułowane wymagania wobec dobrego mówcy, K. Jaunius spisał niczym kompendium. Po raz pierwszy litewskimi terminami (tuštumas – również jego termin), bez metodycznie, punkt po punkcie spisanych zasad dobrej wymowy sti2 W Instytucie Literatury i Folkloru Litewskiego przechowywany jest ten niezwykle ważny dokument podtrzymywania i krzewienia litewskości – pismo biskupa M. Valančiusa do A. Baranauskasa, datowane na 31 grudnia 1870 roku (F.1–176). A zatem od 1871 r. (właśnie w tym roku K. Jaunius wstąpił do kowieńskiego seminarium duchownego) wymowy zaczęto nauczać po litewsku. 3 szerzej na ten temat zob. Drotvi nas V., Gr inavecki s V. Językoznawca Kazimieras Jaunius, Wilno: Mintis, 1970. 4 Sam K. Jaunius na początku swoich konspektów wyjaśnia, dlaczego podejmuje się praktycznego nauczania wymowy: „Lecz o wiele łatwiejsze i, prawdę powiedziawszy, potrzebniejsze są prawa praktyczne, bez których głosiciel słowa Bożego nie może wypełnić swojej służby i powołania” (KJ 3). R. KoženiausKienė. o wadzie wymowy – pustce (według Antanasa Baranauskasa i Kazimierasa Jauniusa) 285 właściwości, o których w tym artykule nie będziemy mówić, wskazane są wady stylu, jak je nazywa, jeibės (łac. defectus): niejasność mowy (obscuritas), nadmierne ozdobienie (fucus, artificia), pospolitość mowy, czyli niskość (vilitas), oraz – pustka mowy (vanitas). Pustka, jak zobaczymy, obejmuje zarówno niejasność, jak i nadmierne ozdobienie mowy, a także wiele rozmaitych etycznych wad osobowości mówcy. Tę wadę stylu wymowy, zapomnianą, lecz już aktualną w naszych czasach, przeanalizujemy w niniejszym artykule. Oprzemy się na pracach obu autorów, ponieważ ich myśli nie krzyżują się, nie są sprzeczne ani się nie powtarzają, lecz jedynie wzajemnie się wspierają, uzupełniają i rozwijają. A zatem według A. Baranauskasa i K. Jauniusa pustkę mowy opisalibyśmy następująco: jest to wielomówne, przesadnie ozdobne, głośno brzmiące, lecz niejasne, jakby spowite mgłą, nieargumentowane, niemądre mówienie wciąż o tym samym innymi słowami, bez powiedzenia czegokolwiek konkretnego. A. Baranauskas gadułę i wielomówcę nazywa samochwałą. Nieudolne nauczanie takiego mówcy ma być „krzykliwe i paplające” (aB 144). Wszak i my to plupti jak strumyk z urwistej góry”5 (aB 184). nawet gdyby mówca wybrał dobry przedmiot patį turime galvoje, kai sakome: tušti puodai garsiai skamba. autorius mano, kad „šventiems žodžiams reikia tekėti kaip didi tyki upė negi galvą trukti (tj. odpowiedni temat), „pustka nie pozwoli mu dobrze go wypowiedzieć, ponieważ pragnienie chełpienia się i pustka zawsze stawiają wyżej połysk niż znaczenie [...]. Dodawszy jeszcze do tego przywary pustki: przesadę w urządzaniu mowy6, nagromadzenie nadmiaru ozdób wymowy, przemawianie z góry, przesadę w poruszeniach i wymowie7 – nie ma się czemu dziwić, że w kazaniu samochwały kaznodziei8 wygasa cały żar, woń, a wraz z nimi wszelki pożytek” (aB 105). K. Jaunius, podobnie jak A. Baranauskas, nazywa pustą mową taką, z której słuchacze nie odnoszą żadnego pożytku. Dzieje się tak, gdy mówca „wiąże puste i pozbawione sensu słowa i zdania”, miele językiem, mówi dużo i długo, lecz wciąż to samo o tym samym. Słuchacze od takiego mówcy „otrzymują niemało rozmaitych niejasnych wrażeń, wiele rzeczy słyszą i oglądają w swoim przedstawieniu, ale z całej mowy niczego się nie uczą i nie dokonuje się w nich żadna zmiana” (KJ 5). A zatem taka „wymowa jest próżna i bezowocna” (KJ 7). 5 Cytując, niektóre dźwięki swoiście zapisywane przez a. Baranauskasa przepisano współczesną ortografią. 6 Stylem nazywa się sposób ukształtowania języka. 7 Poruszenia i wymowa – to gesty i głos, ton, intonacja, sposób artykulacji. K. Jaunius nazywa to gestykulacją i całym zachowaniem (KJ 6) podczas wygłaszania kazania. 8 Kaznodėjas (pol.) – kaznodzieja, w niektórych konspektach aB bylasakis. K. Jaunius kaznodzieję nazywa głosicielem słowa Bożego. 286 KuLTuRa Języka | 81 Porównując księgi wymowy obu autorów, przyczyny pustki mowy można by zwięźle określić następująco: 1. Mówca nie jest przygotowany i nie zaplanował swojej mowy. 2. Mówca jest egocentrykiem, szczyci się sobą i chce podobać się słuchaczom za wszelką cenę. 3. Mówca tak upodobał sobie ozdobniki mowy, że zapomina o treści. Te przyczyny pustki mowy omówimy szerzej. A. Baranauskas, powołując się na św. Bernarda, pisze: Infunde ut effundas (łac.) „najpierw trzeba napełnić to, z czego zamierzamy wylać” . Jeżeli naczynie nie jest napełnione (nie jest przygotowane), mowa jest pusta, wiele słów, mało nauki, myśli niejasne, rzeczy ogólne9, dowody10 tylko pozorne, często nieprawdziwe (aB 121). Obaj autorzy podkreślają znaczenie pracowitości (labor) – poważnie przygotowywać się do kazań, gromadzić materiały, czytać źródła, pisać, przemyśliwać, poprawiać, przepisywać, przygotować się do mówienia i właściwie przemawiać. Inaczej trudno osiągnąć to, aby kazanie zostało wygłoszone zgodnie z zasadami dobrej wymowy i było, jak pisze K. Jaunius, bez „jeibių”, tj. bez braków. Autorzy wspominają zarówno dalsze przygotowanie (czytanie pism Świętych Ojców Kościoła i klasyków świeckich, studiowanie Pisma Świętego, wszechstronne kształcenie się), jak i bliższe przygotowanie do wygłaszanego kazania – jego zaplanowanie, dobór i układ argumentów, komponowanie mowy, przemyślenie wszystkich jej części. Pracowitość i dobre przygotowanie są potrzebne nie tylko kaznodziei: „i duchowego, i nieduchowego pracownika lenistwo rodzi ubóstwo” (KJ 11) – mówi K. Jaunius i zachęca, aby brać przykład pracowitości ze świeckich mistrzów retoryki. „Tych, których wywyższamy i kochamy, nie zachodzimy z pustymi albo niemądrymi słowami” – pisze a. Baranauskas o szacunku okazywanym słuchaczom poprzez dobre przygotowanie (aB 146). Należy podkreślić, że obaj autorzy okazali wielki szacunek świeckim mistrzom retoryki klasycznej, uwydatnili ich pracowitość i poważne przygotowanie do przemawiania, wiele ich myśli zacytowali w języku oryginału, a następnie zastosowali je do swoich słuchaczy seminaryjnych – niemal na każdej stronie można znaleźć rozważania, rady i sentencje „myślicieli”: Arystotelesa, Demostenesa, Platona, Cycerona, Horacego, Seneki, Kwintyliana i innych mądrych mężów. K. Jaunius pisze: „Demostenes, pragnąc zdobyć wymowę, oddalał się od towarzystwa ludzi, siedem razy własnoręcznie przepisał dzieje Tukidydesa i przez wiele lat trudził się i ćwi 9 Abstrakcyjne, ogólne. 10 Davadai (pol.) – argumenty, wnioski. R. Koženiauskienė. o wadzie wymowy – pustosłowiu (według Antoniego Baranowskiego i Kazimierza Jauniusa) 287 tinos bez rozejmu. nie mniejsza była pracowitość Cycerona, ponieważ sam mówi: „acerrimo studio tenebar“. i dzisiaj wszyscy, którzy pragną zdobyć świecką wymowę, nie lękają się żadnej pracy ani żadnego ćwiczenia. Zatem teraz należy tu zapytać, czy mniejszego trudu warta jest wymowa duchowna, która pomnaża chwałę Boga i prowadzi ludzi do wiecznego zbawienia?“ (KJ 11). o drugiej przyczynie pustosłowia – miłości własnej – A. Baranowski mówi, że „wstępowanie na ambonę11 podżegane przez próżność albo miłość samego siebie jest sprzeciwianiem się wizerunkom Chrystusa Pana i apostołów, znieważeniem Boga, grzechem przeciw bliźniemu, szkodą dla samego siebie...“ (aB 101–102). Autor uważa, że opowiadanie o sobie samym, szukanie zaszczytów dla siebie jest nie głosem miłości Boga i bliźniego, lecz głosem próżności. Także „trzeba wystrzegać się przechwalania mądrością i wiedzą: niech raczej stara się o to, aby wszyscy rozumieli go nie jako uczonego, lecz jako nauczyciela“ (aB 137). Byłoby niegodne, gdyby kaznodzieja szukał dla siebie próżnej chwały i bardziej troszczył się o siebie niż o duchowe zbawienie swoich słuchaczy. K. Jaunius stanowczo podkreśla, że mówcy „powinni wystrzegać się odrażającego uporu w miłości własnej“ (KJ 17), uważając miłość własną za wielką niegodziwość. W rozdziale książki „o dobroci i świętości życia“ a. Baranauskas przytoczył słynną definicję mówcy autorstwa Katona Starszego: Vir bonus dicendi peritus „Człowiek prawy, mający doświadczenie w sztuce wymowy“. Należy podkreślić, że ta definicja mówcy, w której prawość wyniesiona jest ponad samą nawet wymowę, przez wiele stuleci funkcjonowała w szkołach państw europejskich jako postulat. Zarówno a. Baranauskas, jak i K. Jaunius stawiają również na pierwszym miejscu prawość mówcy, świętość jego myśli i postępowania. a. Baranauskas, rozwijając i wspierając słowa Katona Starszego wersetami Wergiliusza, skomentował je i zakończył pytaniem retorycznym: „Jeżeli zaś takim trzeba było być mówcą pogan, to jakimże trzeba być kaznodzieją uczącym świętości, prowadzącym ludzi ku świętości?” (aB 106). Trzecią przyczyną pustki jest to, że mówca „nie potrzebuje popisywać się sprytem i szukać wymowy nazbyt ozdobnej” (aB 68). a. Baranauskas porównuje tak mówiących do drzew zieleniących się liśćmi, lecz nieprzynoszących owocu (aB 71). Autor szeroko przedstawił swój pogląd na nazbyt ozdobną mowę, która „nie wychodzi na dobre”, lecz prowadzi donikąd. Jego argumenty są następujące: prawda powinna być wzniosła, myśl głęboka, a słowa proste i jasne, ponieważ tak mówił i dał taki przykład mówienia Chrystus oraz wszyscy święci. Poszukiwanie błyskotek nie świadczy ani o dobrym stylu, ani o guście mówcy. Jego słowami: „przesada, jak wszędzie, tak i pa11 Kozelnyčia (po polsku) – ambona. K. Jaunius używa już litewskiego terminu. 288 KuLTuRa JęZyKa | 81 nauskas podaje przykład rzymskiego nauczyciela wymowy Kwintyliana, który ganił adwokatów za krasomówstwo, gdy broniąc moksle, greit atsipriklyja“. Štai mūsų pamokslininkas iškalbingasis P. skarga12 neieškojęs gražių žodžių, nes tai prieštarautų išmintingam protui. a. Baramajątku, a nawet życia człowieka, czasami dążą nie tyle do przekonania i nakłonienia sędziów, ile do pochwalenia się, że potrafią pięknie mówić (aB 69). Można by dodać, że chociaż K. Jaunius nie naśladował ślepo swego nauczyciela a. Baranauskasa13, to był bardzo uważnym i zdolnym uczniem, który przejął to, co rzeczywiście wartościowe, usłyszał w wykładach a. Baranauskasa i co powinien wiedzieć dobry mówca. A zatem K. Jaunius również wiąże pustkę mowy ze sztuczkami i kunsztami (artificia) świeckiej wymowy, po które sięga mówca, chcąc zabłysnąć, pokazać się, jak mówi K. Jaunius, „odegrać się”. Sama prawda chrześcijańska jest tak piękna i potężna, że nie potrzebuje sztucznych ozdób; wystarczy ją jasno przekazać — taka podoba się słuchaczom i porusza ich serca. Nie piękna wymowa jest jednak powodem do obaw, lecz należy strzec się, aby różne ozdoby nie przesłoniły wagi treści. Ozdoby mowy nie powinny służyć wyłącznie samym ozdobom, lecz temu, aby słuchacze lepiej rozumieli przedmiot i aby prawda „weszła głęboko do rozumu i serca” (KJ 8), a „nie ma innej drogi do ludzkiego serca, jak tylko przez jego rozum” (KJ 18). WNIOSKI Pustka mowy, jako jedna z największych wad stylu, powinna być omawiana we współczesnych pracach z zakresu retoryki i stylistyki. Warto byłoby zapoznać z tą wadą nie tylko duchownych, lecz także nauczycieli, uczniów i studentów uniwersytetów. nawet autorzy podręczników przygotowywania kazań, pisząc o stylu kazań, w dzisiejszych czasach nie wspominają o pustce stylu – wielkiej wadzie zwięzłości, jasności i treściwości wypowiedzi. Oto w rozdziale „Wybór stylu kaznodziejskiego” (s. 54– 62) niedawno wydanej książki Przygotowanie kazań i retoryka14 wymagania dotyczące stylu przedstawiono według cytowanych przez autora współczesnych pa12 Piotr Skarga – pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego, znakomity kaznodzieja, słynący z elokwencji. 13 „chociaż Jaunius jest moim uczniem, nie wierzy ślepo nauczycielowi” – pisał A. Baranauskas w liście do H. Webera (zob. Mor kūnas K. Kazimieras Jaunius. – Kultura języka 14, 1968, 92). 14 Zob. Vaiči ūnas V. S. Przygotowanie kazań i retoryka, Kowno: Wydawnictwo Uniwersytetu Witolda Wielkiego, 2007. R. Koženiauskienė. o wadzie wymowy – pustosłowiu (według Antanasa Baranauskasa i Kazimierasa Jauniusa) 289 stylistów z Sauliai. W bibliografii nie wymienia się ani A. Baranauskasa, ani K. Jauniusa. A przecież A. Baranauskas jako pierwszy położył fundamenty retoryki litewskich kazań (choć w postaci rękopiśmiennych konspektów), a K. Jaunius jako pierwszy w litewskim słowie drukowanym przedstawił wymagania dotyczące stylu kazań (i bezpośrednio stosował je do kaznodziejów, choć pasują one do wszystkich mówców). Ponadto K. Jaunius jako pierwszy usystematyzował i opisał wady stylu, wśród nich największą – pustosłowie. Mówiąc o wadach zwięzłości stylu, autorzy współczesnych książek o retoryce i stylistyce15 oraz szkolnych podręczników języka litewskiego wspominają o pustosłowiu, rozumieją je jednak znacznie węziej – najczęściej tylko na poziomie semantyki leksykalnej i gramatyki (morfologii i składni), jako nadmiar pleonazmów, tautologii, wyrazów wtrąconych, tak zwanych słów pasożytniczych i wtrąceń, bezmyślne wtrącanie słów funkcyjnych, bezcelowe używanie zaimków, rzeczowników odczasownikowych lub niepotrzebnych przydawek imiesłowowych, powtarzanie tych samych słów itp. Jak widzieliśmy, wspominane przez A. Baranauskasa i K. Jauniusa pustosłowie stylu różni się od tak rozumianego pustosłowia. Pustosłowie – to znacznie szersze pojęcie, obejmujące wszystkie poziomy wymowy, w tym także kwestie etyki mówcy. Niebezpieczne jest to, że pustosłowie – ta odrażająca choroba stylu mówców różnych zawodów – rozprzestrzenia się jak epidemia. nie tylko niektórzy duchowni naszych czasów (nie będziemy tutaj oceniać ich wypowiedzi), lecz także osoby świeckie – politycy, ludzie władzy, prowadzący programy telewizyjne, autorzy tekstów reklamowych i inni, lubiący mówić abstrakcyjnie, manipulować16 pięknymi, lecz bezowocnymi słowami, dużo i pięknie paplać, a nawet chełpić się takim paplaniem, mogliby uczyć się od pierwszych twórców litewskiej nauki o wymowie i czerpać z ich dorobku cenne myśli. Otrzymano 25.08.2008 15 zob. : Pikčilingis J. Zwięzłość języka. – Język litewski współczesny (zbiór artykułów), 1961, 23–105; Pikčilingis J. Zwięzłość. – Stylistyka języka litewskiego 1, 1971, 120–150; Pikčilingis J. Słowa, którymi uprawiamy pustosłowie. – Ūkininkas, 1990, nr 2, 22–23; Župerka K. Zwięzłość języka. – Stylistyka, 2001, 104–105; Župerka K. Kultura stylu [Niedostatki zwięzłości języka]. – Ćwiczenia stylistyczne, 2005, 29; Koženiauskienė R. zasada ekonomiczności. – Retoryka: stylistyka wymowy, 1999, 105; Koženiauskienė R. Zwięzłość. – Retoryka: stylistyka wymowy, 1999, 191–192; Vaičiūn as V. s. zwięzłość stylu [Wielomówność]. – Przygotowanie kazań i retoryka, Kowno: Wydawnictwo Uniwersytetu Witolda Wielkiego, 2007, 58–60. 16 Joule Robert-Vincent, Beauvois Jean-Leon. Przewodnik manipulacji dla przyzwoitych obywateli, Wilno: alma littera, 2005. 290 KuLTuRa JęZyKa | 81 o próżności, przywarze wymowy (za A. Baranauskasem i K. Jauniusem) Streszczenie Autorzy współczesnych podręczników retoryki i stylistyki często omawiają wady zwięzłości; wspominają również o nieistotnej rozwlekłości, którą często traktuje się znacznie węziej, zazwyczaj na poziomie semantyki leksykalnej i gramatyki, a która obejmuje pleonazmy, tautologie, wyrazy-kaleki, nadmierne używanie tak zwanych słów pasożytniczych i wyrażeń wtrąconych, zaimków, rzeczowników odczasownikowych oraz przydawek imiesłowowych. A. Baranauskas i K. Jaunius w swoich pracach wspominają o próżności stylu; jednak różni się od nieistotnej gadaniny. Próżność stylu jest szerszym pojęciem obejmującym wszystkie poziomy kultury języka, a etyka nie jest wśród nich najmniej ważna. Politycy, osoby na wysokich stanowiskach, prezenterzy telewizyjni i reklamodawcy, którzy często używają abstrakcyjnych, lecz pozbawionych znaczenia słów i manipulują językiem, powinni uczyć się od pierwszych litewskich retorów. ReGina KoženiausKienė Vilniaus universitetas ul. Universiteto 5, LT-01513 Wilno [email protected]