Kalbos politikos vertinimas interneto komentaruose

L. NeviNskaitė. Ocena polityki językowej w komentarzach internetowych 245 język i społeczeństwo LAIMA NEVINSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas OCENA POLITYKI JĘZYKOWEJ W KOMENTARZACH INTERNETOWYCH W ostatnich latach dość ożywiona jest dyskusja na temat polityki językowej i językoznawców. Temat ten wciąż pojawia się na konferencjach poświęconych kwestiom językowym, jest omawiany w różnych publikacjach językowych. Na przykład kwestie wdrażania polityki językowej badali Laima Grumadienė (2003), arnoldas Piročkinas (2004), Loreta vaicekauskienė (2007), a komentarze internetowe na temat językoznawców oraz relacji między społeczeństwem a językoznawcami analizowała rita miliūnaitė (2006). O zainteresowaniu społeczeństwa tematyką polityki językowej świadczy duża liczba komentarzy zamieszczanych pod artykułami poświęconymi kwestiom językowym w portalach internetowych. Na przykład większość artykułów związanych z językiem, opublikowanych w latach 2007–2008 na portalu delfi.lt, doczekała się około 200 komentarzy, liczba komentarzy do niektórych artykułów sięgała nawet 400–600, natomiast artykuł Jonasa Vaiškūnasa i Vytautasa V. Landsbergisa „Czy obronimy język litewski przed Komisją Języka Litewskiego” – aż półtora tysiąca komentarzy. O aktualności tematu świadczy również fakt, że w ciągu dwóch lat na portalu delfi.lt ukazały się dwa artykuły czytelników poświęcone kwestiom językowym w rubryce „Vox Populi”. Dopóki nie ma możliwości przeprowadzenia reprezentatywnych badań opinii publicznej, dyskusje internetowe są jednym z łatwiej dostępnych źródeł dla badaczy chcących przyjrzeć się postawom społeczeństwa wobec polityki językowej. Celem artykułu jest przeanalizowanie oceny polityki językowej w komentarzach internetowych. Stosunek komentatorów internetowych do kwestii polityki językowej jest analizowany na podstawie schematu analizy polityki językowej, poprzez przyporządkowanie myśli i idei wyrażanych w komentarzach ocenom poszczególnych elementów polityki językowej. Taka 246 kuLtura języka | 81 oceniane pozytywnie, a które – negatywnie, które z nich są problematyczne i wywołują najwięcej dyskusji. interpretując wyniki badania, opieramy się na jednym z teoretycznych aspektów analizy dyskursu, który można nazwać analizą schematów przedstawiania kwestii (ang. framing analysis). komentarze internetowe na temat językoznawców były analizowane w artykule r. miliūnaitė „Społeczeństwo internetowe i językoznawcy” (2006). Przedstawiono w nim dość szczegółowo różnorodność postaw komentatorów. Niniejszy artykuł kontynuuje podjęty temat, nowością jest jednak to, że wyrażone opinie są systematyzowane według modelu polityki językowej. METODYKA BADANIA W artykule nie podejmuje się próby omówienia całej różnorodności ocen polityki językowej, lecz chce się pokazać zasadę analizy komentarzy i ujawnić problematyczność oceny polityki językowej. Jakościową analizę komentarzy przeprowadza się w celu ustalenia opinii oceniających różne elementy polityki językowej. Przestrzega się zasady jakościowego przedstawiania danych – podaje się sformułowane uogólniające twierdzenia wraz z przykładami z komentarzy (podobnie jak przy analizie wywiadów jakościowych). analiza jest użyteczna, ponieważ może ujawnić, które aspekty są ważne. Wybierając komentarze internetowe jako źródło analizy, należy mieć na uwadze kwestię reprezentatywności – to również determinuje wybór jakościowej metodologii badania. Jednak na analizie komentarzy można przynajmniej częściowo polegać, ponieważ ich autorzy, choć nieproporcjonalnie, reprezentują różne grupy wiekowe. Według danych reprezentatywnego badania opinii publicznej przeprowadzonego w marcu–kwietniu 2008 r. na zlecenie projektu „Demokracja elektroniczna”, wśród osób regularnie piszących komentarze o życiu społecznym i polityce na portalach informacyjnych (raz w tygodniu lub częściej) było: w wieku 18–29 lat – 67,4 proc., 30–39 lat – 10,9 proc., 40–49 lat – 15,2 proc. Wśród osób piszących komentarze raz w miesiącu w tych grupach wiekowych odsetki wynosiły odpowiednio 52,4, 16,7 i 9,5 proc. Wśród osób ze starszych grup wiekowych regularnie piszących komentarze było po kilka procent. według danych z tego samego badania portal informacyjny, na którym najczęściej pisze się komentarze, to delfi.lt – pisze na nim komentarze prawie trzy razy więcej osób niż na jakimkolwiek innym portalu (vilmorus, 2008). w artykule analizowane są komentarze do artykułów najpopularniejszego portalu delfi.lt, poświęconych polityce językowej lub ogólnym zagadnieniom językowym. Ten portal L. NeviNskaitė. Ocena polityki językowej w komentarzach internetowych 247 została wybrana również dlatego, że jest to portal ogólnego przeznaczenia, bardziej odpowiedni do badania postaw zwykłych użytkowników języka. Ożywione dyskusje na temat różnych kwestii językowych toczą się również na stronie dyskusyjnej Państwowej Komisji Języka Litewskiego, jednak przypuszczalnie komentarze zamieszczają tam głównie tłumacze i redaktorzy. W celu zbadania różnych poglądów wybrano artykuły ujawniające odmienne postawy wobec polityki językowej (zob. wykaz źródeł). Łącznie przeanalizowano komentarze do 5 artykułów – przejrzano ponad 1000 komentarzy. wybrano pod względem treści najwartościowsze komentarze, w których pisze się o sprawach zasadniczych, pomijając te, w których odchodzi się do innych tematów lub nie mówi się nic nowego. Oceniane w komentarzach aspekty polityki językowej wyodrębniono na podstawie zaproponowanego przez R. L. Coopera modelu analizy polityki językowej, który jest dobrze znany i często stosowany w literaturze dotyczącej planowania językowego (także w języku litewskim, por. Vaicekauskienė 2007). pełna wersja tego modelu jest następująca: „jacy aktorzy dążą do wpłynięcia na jakie zachowanie, jakich ludzi, w jakich celach, w jakich warunkach, za pomocą jakich środków, w jaki sposób podejmując decyzje i jakie osiągając rezultaty?” (Cooper 1989: 98; tłumaczenie za: Vaicekauskienė 2007: 109). bardziej szczegółowe wyjaśnienie elementów modelu, dotyczące sposobu rozpoznawania elementów polityki językowej w komentarzach, przedstawiono w poniższej tabeli. TABeLA. model polityki językowej (Cooper 1989: 87–98) Kalbos politikos element Aprašymas Aktorzy Np. elita formalna, osoby gru- (kto?) py, inni aktorzy nienależący wpływowe w społeczeństwie, wrogie do elity. Obiekty (a) strukturalne (lingwistyczne) cechy zachowania, na podobieństwo). (b) cele / funkcje, do których wykorzystywane jest które chce się oddziaływać (jakie zachowanie?) (np. jednorodność, zachowanie, na które chce się oddziaływać. (C) poziom przyswojenia pożądanego zachowania (wiedza, ocena, umiejętność, stosowanie). Grupa docelowa (a) charakter grupy (jakich ludzi?) docelowej (np. osoby lub organizacje, bezpośrednie lub pośredniośrednie). (b) możliwości grupy docelowej nauczenia się pożądanego zachowania. (C) zachęty (stymulanty) grupy docelowej do nauczenia się pożądanego zachowania. (D) zachęty grupy docelowej do odrzucenia pożądanego zachowania. 248 kuLtura języka | 81 Kalbos politikos element Aprašymas Cele (jakie (a) jawne (zachowanie (zachowanie niezwiązane z językiem, związane z językiem). cele?) (b) Ukryte cele zaspokajania interesów). Warunki (w ja (a) sytuacja (wydarzenia, warunkach?) (b) czynniki strukturalne: warunki krótkoterminowe). kich polityczne, ekonomiczne, społeczne / demograficzne / ekologiczne. (C) kulturowe: ustrój społeczny (kultura polityczna), normy kulturowe, doświadczenie uczestników polityki językowej. (D) czynniki środowiskowe (wpływ zewnętrzny). (e) czynniki informacyjne (dane potrzebne do podjęcia właściwej decyzji). Środki (za pomocą czego Np. zachętą, przekonywaniem. jakimi środkami?) środkami prawnymi, przymusem, Podejmowanie (a) decyzji (b) (jak podejmowane są decyzje?) Formułowanie problemu / celu. Formułowanie środków. Wyniki (czy osiągnięto wynik?) pożądany rezultat. Nie wszystkie czynniki elementów polityki wymienione przez R. L. Coopera są istotne przy analizowaniu polityki językowej na Litwie; z drugiej strony, badając komentarze internetowe, znaleziono dodatkowe idee związane z tymi elementami polityki językowej. Oceny polityki językowej w komentarzach internetowych interpretuje się, odwołując się do idei schematów ramowych (ang. frames), która pomaga wyjaśnić znaczenie takiej analizy. jak twierdzi socjolog E. Goffman, który zaproponował pojęcie schematów ramowych, ludzie postrzegają informacje zgodnie z określonymi schematami interpretacyjnymi. Schematy te pomagają upraszczać procesy myślenia i postrzegania oraz decydują o tym, na które elementy lub aspekty rzeczywistości zwraca się uwagę (Zhou et al. 2007). Na przykład przechodzień może rozumieć grupkę ludzi stojących przy drodze zgodnie ze schematem „przystanku autobusowego“. Ten konkretny schemat strukturyzuje Ciąg dalszy tabeli L. NeviNskaitė. Ocena polityki językowej w komentarzach internetowych 249 mos požymių. Schemat zwraca również uwagę na inne elementy sytuacji, np. znak przystanku autobusowego. Jednocześnie odwraca uwagę od innych szczegółów, na przykład przypuszczalnego ubioru pasażerów autobusu, ich budowy ciała lub komunikowania się między nimi (koenig 2004). Zdaniem badaczy komunikacji właśnie w ten sposób informacje są przedstawiane i odbierane w mediach lub w innych tekstach – poprzez uwypuklenie pewnych aspektów analizowanego problemu kształtowany jest stosunek do analizowanego problemu i definiuje się, na czym polega problem. Przedstawianie informacji według takich schematów zagraniczni naukowcy wyjaśniają za pomocą metafory ram obrazu, która doprowadziła również do określenia tego podejścia w języku angielskim (frame analysis). Ramki obrazu przedstawiają pewien fragment obrazu (fotografii, malarstwa), a nie inne, i zwracają na niego uwagę, natomiast na podstawie wybranego fragmentu widz kształtuje sobie wyobrażenie o całej przedstawionej sytuacji (tankard 2001: 99). r. m. entman (1993) wyróżnia cztery podstawowe funkcje schematów prezentacji w mediach. Według niego schematy te definiują problem i uwypuklają jego najważniejsze aspekty; definiują przyczyny i wskazują siły wywołujące problem; przedstawiają ocenę moralną; proponują zalecenia dotyczące dalszego postępowania i działań. postrzeganie – uwaga zwracana jest na większą liczbę osób zgromadzonych w jednym miejscu, co jest jednym z elementów schematu „ludzi czekających na coś“; zatem schemat ramowy jest istotnym wyborem dotyczącym tego, z jakiego punktu widzenia analizowany jest dany temat – przedstawienie rozpatrywanej kwestii według jednego, a nie innego schematu może decydować o tym, jakie środki zostaną podjęte w celu jej rozwiązania. Ze względu na możliwość definiowania problemu i wskazywania sposobów jego rozwiązania pojęcie schematów prezentacji jest często wybierane do analizy polityki i dyskursu politycznego (tankard 2001). Autorzy analizujący zastosowanie pojęcia schematów prezentacji w badaniach mediów wyróżniają schematy prezentacji mediów (tekstu) oraz schematy indywidualne (odbiorcy informacji). Te schematy, zgodnie z którymi przedstawiane są teksty, wyrażają określone słowa kluczowe, frazy, stereotypowe wyobrażenia, dobór źródeł informacji oraz zdania przekazujące zestaw faktów i ocen. odbiorca informacji myśli, opierając się na indywidualnych schematach, które mogą pokrywać się ze schematami przedstawienia tekstu lub nie (scheufele 1999; entman 1993). a zatem aspekty polityki językowej podkreślane w komentarzach można uznać za wyraz indywidualnych schematów przedstawienia, na których opierają się autorzy komentarzy. w komentarzach czytelników zwykle zwraca się uwagę na określone aspekty omawianej kwestii i właśnie one są podkreślane oraz uznawane za ważniejsze, 250 kuLtura języka | 81 nie zwracając uwagi na inne. w ten sposób analizowana jest kwestia (w tym przypadku – brak kaljosu itd. bos politika) suvokiamas ir pateikiamas kaip tam tikra problema, pavyzdžiui, netinkamas kalbos tvarkybos objekto pasirinkimas, kalbininkų kompetenciwyniki aNaLiZy komeNtarzy poniżej przedstawiono analizę komentarzy według wcześniej wymienionych elementów modelu analizy polityki językowej. należy podkreślić, że przedstawiono tu opinie wyrażone w komentarzach, bez oceniania ich pod kątem tego, czy są zgodne z rzeczywistością, na przykład czy autorzy komentarzy prawidłowo rozumieją decyzje dotyczące polityki językowej lub czy wyrażane przez nich opinie są uzasadnione (język komentarzy poprawiono w minimalnym stopniu). Aktorzy polityki językowej Choć tradycyjnie planowanie językowe uznawano za proces obiektywny i ideologicznie neutralny, obecnie autorzy badający politykę językową zwracają uwagę na to, że aktorzy zajmujący się planowaniem językowym są ważnym czynnikiem polityki językowej. Wielu autorów podaje w wątpliwość tradycyjną rolę planistów językowych i twierdzi, że w prowadzenie polityki językowej powinno być włączone także społeczeństwo, tj. ludzie, wobec których stosowane są decyzje dotyczące polityki językowej (kaplan 1997). Analizując komentarze internetowe, do kategorii aktorów polityki językowej zaliczano wszystkich aktorów, o których decyzjach i działaniach pisano w komentarzach. Badano nie tylko to, jacy aktorzy są wymieniani, lecz także to, jak są oceniani. Z komentarzy wynika, że osoby zajmujące się regulacją języka jawią się ludziom jako jednolita grupa – w komentarzach najczęściej pisze się abstrakcyjnie o językoznawcach (nazywając ich różnymi słowami – zob. dalej), rzadziej wskazując konkretne instytucje lub nazwiska. Wśród instytucji bardzo często wymienia się Państwową Komisję Języka Litewskiego, a także przewodniczącą komisji i innych pracowników; Zaledwie kilka razy wspomniano o Instytucie Języka Litewskiego. z wielu analizowanych komentarzy internetowych wyłania się dość krytyczny stosunek do tych, którzy zajmują się kształtowaniem języka. Komentującym przeszkadza to, że terminologia specjalistycznych dziedzin jest tworzona bez konsultacji ze specjalistami z odpowiednich dziedzin (a więc krytykuje się to, że do podmiotów polityki językowej nie włącza się potrzebnych grup) oraz że językoznawcy w ogóle „przywłaszczają L. NeviNskaitė. Ocena polityki językowej w komentarzach internetowych 251 z pewnością byłoby niezwykle miło, gdyby drodzy twórcy neologizmów choć trochę konsultowali się ze specjalistami w odpowiednich dziedzinach. czytając np. słownik proponowany dla branży IT, chce się tylko śmiać. sobie” język, tworząc słowa i podejmując decyzje według własnego uznania: język trzeba chronić przed niektórymi językoznawcami, którzy uważają, że język jest ich własnością i mogą robić z nim, co tylko chcą. Użytkownicy języka piszący komentarze krytykują nie tylko instytucje realizujące politykę językową, lecz także ich cechy, a ogólnie wizerunek językoznawców, który na podstawie analizowanych komentarzy wyłania się jako dość negatywny. Należy to uznać za ważny wskaźnik w kontekście realizacji polityki językowej, ponieważ wizerunek podmiotów polityki może wpływać na stosunek do ich propozycji oraz na gotowość do ich przyjęcia bądź odrzucenia. Na przykład w komentarzach ocenia się przygotowanie zawodowe językoznawców: podobnie jak szeregi nauczycieli i lekarzy, tak również szeregi wszystkich teoretyków-naukowców słabną. Czego my chcemy, dawniej zaszczytem było zostać językoznawcą, trzeba było przejść przez największą konkurencję, a teraz? Nie ma już osobowości, rządzić zabierają się rzemieślnicy – i takie są rezultaty. Jak wszędzie, potrzebne jest kreatywne i dalekowzroczne podejście, a nie ślepe stosowanie zasad. Nie widzę wyjścia. Negatywny wizerunek językoznawców ukazuje także taki lakoniczny cytat: najgorsze – kiedy udaje się patriotów (te aitė, strażniczki języka, nieustannie grożące paluszkiem starej panny), a w rzeczywistości nie chce się pracować i tworzy się zupełny chaos... Stosunek do językoznawców podsumowują używane do ich określania słowa: „językowcy”, „językowcy” [„kalbišiai”], „niszczyciele języka”. Podobne określenia występują także w analizie komentarzy przeprowadzonej przez R. Miliūnaitė: „językowcy”, „językowcy” [„kalbiai”], „strażnicy języka” itd. (Miliūnaitė 2006: 52). Obiekty polityki językowej Kategoria obiektów polityki językowej wskazuje, jakie zachowania językowe zamierza się zmienić za pomocą środków planowania językowego, w jakim celu powinno się to robić oraz jaki jest zakładany poziom przyjęcia (wyuczenia) tych zachowań. Do tej kategorii włączono wypowiedzi uogólniające, odpowiadające takiej definicji obiektów planowania językowego, bez zagłębiania się w konkretne decyzje polityki językowej (np. ocenę neologizmów itp.). zdaniem autorów komentarzy wysiłki na rzecz porządkowania języka nie zawsze są kierowane na właściwe obiekty. skarżą się, że językoznawcy przesadzają, skoro gdy ucho przyzwyczai się do „lejbelów” [leiblów] Mikutavičiusa, 252 kuLtura języka | 81 wtrąca się w takie dziedziny, w które, zdaniem komentatorów, nie powinien się wtrącać. ale wskazuje się również dziedziny, w których brakuje pracy językoznawców. Niejednemu autorowi komentarza przeszkadza to, że, ich zdaniem, językoznawcy dążą do regulowania języka mówionego. w komentarzu wskazuje się na przykład nie tylko różnicę między językiem mówionym a pisanym, lecz także, słowami autora, niedostępny zwykłemu człowiekowi najwyższy poziom opanowania języka: powiedziałbym, że oczyszczony język jest nic niewart, ponieważ każdy człowiek upiększa go swoimi wtrąceniami, powiedzeniami, neologizmami (w dzieciństwie dużą muchę, która bzyczała, nazywałem kirmėLsėJa :). poza tym na język każdego z nas wpływa również aspekt dialektalny... moje zdanie jest takie – powinna istnieć mOWa pOtOCzNa lub sLeNGoWa oraz pIsAnA lub oFiCjAlNa. Bo na Litwie chyba tylko 5 osób (Smalinskas, Pupkis, Malakauskas) potrafi mówić doskonałym językiem. wszyscy pozostali – jak większość... komentatorzy uważają za wartość swobodę języka i odmienny sposób mówienia każdego człowieka, natomiast zbyt poprawny język, ich zdaniem, brzmi nienaturalnie. prawda, także wśród samych komentatorów pojawiają się osoby sprzeciwiające się takiej opinii: mówienie z przesadną starannością jest wręcz nieprzyjemne, ponieważ język traci swobodę i brzmienie, a brzmi po prostu manierycznie. ir neduok Dieve klausytis itin taisyklingai kalbančio kalbininko. Nuo supertaisyrozmów blondynek z „Dviračio žinios”, a także donośnej mowy Surskisa i Mauzerisa, po prostu strasznie trudno jest słuchać normalnej litewskiej mowy. [...] ja również uważam, że na Litwie coś jest nie w porządku, skoro nawet dla lituanistek poprawna mowa razi uszy, brzmi manierystycznie i jest ledwie zrozumiała. Komentatorom dziwne i niepotrzebne wydają się próby lituanizowania nazw dobrze znanych na świecie rzeczy: swoją drogą, przypominam sobie przypadek, kiedy pracowałem w restauracji i komisja językowa sprawdzała menu. Otrzymaliśmy wnioski – oczywiście zniknęły spaghetti i carpaccio, ale hitem było to, że wódkę „Finlandia” powinniśmy pisać jako wódkę „fińską”. Dyrektorowi puściły nerwy i zadzwonił do komisji językowej – „jeśli już tłumaczycie nazwę własną, to przynajmniej tłumaczcie dokładnie – wódka „Finlandia” :) swoją drogą, wtedy netaisėm :) zapłaciliśmy również grzywnę, ponieważ w menu znajdowały się wszystkie wskazane „błędy” z drugiej strony autorzy komentarzy domagają się surowszej regulacji L. NeviNskaitė. Ocena polityki językowej w komentarzach internetowych 253 niów), krytykuje się to, że nie udało się rozwiązać problemu zapisywania nazw w języku polskim (w rejonie wileńskim). napisów publicznych (w komentarzach nie rozróżnia się napisów publicznych od nazw własnych już chyba wszyscy są znawcami litewskiej terminologii – od profesorów po sprzątaczy, choć z jakiegoś powodu zalegalizowano takie „litewskie” nazwy jak „Crowne plaza” i inne, których prawdziwy Litwin, wymawiając je, może sobie połamać język. Bardzo smutne, że Państwowa Komisja Językowa potrafi jedynie stwierdzać fakty. a gdzie są owoce jej pracy? [...] tylko „zgarnia” pieniążki podatników do swoich kieszeni – absolutnie nie widać żadnych efektów jej pracy, nie potrafi nawet wyegzekwować litewskich napisów w rejonie wileńskim. Docelowa grupa polityki językowej Według R. L. Coopera cele i środki polityki językowej mogą być stosowane wobec określonych, węższych grup społecznych. W analizowanych komentarzach niewiele było opinii, które można by przypisać temu aspektowi polityki językowej. Jako bezpośrednią docelową grupę polityki językowej, której można by poświęcić więcej uwagi, wymieniono mniejszości narodowe: Bardziej naciskać na Rusików i Polaczków, którzy uczą się języka litewskiego w swoich szkołach, ponieważ nieuzgadnianie przypadków jest dla nich charakterystyczne ; ) podobnie jak „chłopaczyna” czy „dziewczyna” :) jako grupa społeczna, której język jest najgorszy, w komentarzach często wymieniano młodzież. Młodzi ludzie są oskarżani o niszczenie języka litewskiego w jednym z analizowanych artykułów, w opinii czytelniczki opublikowanej w sekcji „vox Populi” portalu delfi.lt („Język litewski upada”). W komentarzach zarówno popiera się, jak i podważa tę opinię: moim zdaniem język litewski najbardziej zniekształcają slawizmy i żargon świata przestępczego. To zło jest szczególnie rozpowszechnione wśród młodzieży. Szczerze mówiąc, dorośli bardzo często mówią o wiele mniej poprawnie niż młodzież. Większość młodych ludzi uczy się w szkole kultury języka i mimo wszystko coś pozostaje im w głowie. Młodzi wykształceni ludzie mówią poprawniej niż dorośli, np. politycy, którzy używają niepoprawnych konstrukcji, powiedzeń i przedrostków przejętych z języka rosyjskiego. Inną grupą, na której język zwracają uwagę komentatorzy, są przedstawiciele zawodów widocznych i słyszalnych publicznie – dziennikarze i politycy: ale nie należy obwiniać wyłącznie młodzieży. Spójrzmy, jak piszą dziennikarze albo jak mówią politycy. Pełna anglicyzmów, barbarzyzmów i wszelkiego rodzaju słów hybrydowych. 260 kuLтура języka | 81 Opiekunowie języka litewskiego opracowali takie zasady ortografii, że zaledwie kilku Litwinów potrafi napisać dyktando narodowe bez błędów, a programiści nie potrafią stworzyć algorytmu zasad i w końcu opracować programu do sprawdzania interpunkcji. Często twierdzi się, że wysiłki językoznawców wywołują negatywny stosunek do poprawiania języka i korektorów, a nawet skłaniają do przejścia na jakiś inny, prostszy język. Język litewski jest bardzo interesujący i piękny – wykorzystajmy to, a nie wciskajmy języka tam, gdzie go nigdy nie było. [...] a to, co jest narzucane siłą, zawsze spotyka się z odwrotną reakcją. z czasów szkolnych nie pamiętam nic gorszego niż lekcje języka litewskiego... „Pielęgnowanie” języka litewskiego wywołało we mnie taką nienawiść do całej tej sprawy, że do dziś nie mogę zapomnieć tych histerycznych nauczycielek języka, którym zwykle nie było po drodze ani z rozumem, ani z logiką. ale za to czepiać się każdego przecinka czy jakiegoś akcentowania, które zmienia się częściej niż moda we Francji, to były prawdziwe profesjonalistki w swoim fachu. To samo dotyczy wszystkich tych „strażników” języka. Po ich „pracy” na rzecz języka ojczystego czujesz nie miłość, lecz nienawiść. a może właśnie taki jest ich cel? Język ojczysty trzeba kochać, ale jeżeli „językoznawcy” od niego odstraszają – to kto jest winny? mnie, szczerze mówiąc, jest nawet wygodniej, że język litewski pozostanie wyłącznie językiem mówionym, o wiele wygodniej jest nie tłumaczyć terminów specjalistycznych na język litewski, lecz przejmować je z języka angielskiego [...] niech ci językoznawcy przeczytają litewski podręcznik makroekonomii, a dopiero potem mówią, w jakim języku wygodniej się uczyć... z drugiej strony, wśród komentarzy jest niemało neutralnych, próbujących usprawiedliwić obie przeciwne strony i podsumować sytuację: po prostu ludzie bardzo się złoszczą, gdy ktoś wtrąca się w ich życie, to zupełnie naturalne. swoją drogą, kiedy Jablonskis wymyślił słowo degtukas (i jeszcze wiele innych), prawdopodobnie wtedy również brzmiały one dziwnie. a dzisiaj? Zwykłe słowo. tak będzie i z innymi, wymyślonymi dzisiaj słowami. no właśnie, tak sądzę. trudność polega na tym – systemowość języka kontra naturalny rozwój języka. użytkownicy muszą wspierać naturalność, a teoretycy – systemowość. Ciekawe, że wszyscy dziwią się błędom językowym, jednak zapominają, że języka i pisma wszyscy nauczyliśmy się w szkole. tam stawiano nam oceny. ktoś dostawał lepsze, ktoś gorsze, jednak po ukończeniu szkoły od wszystkich wymaga się już, aby nie popełniali błędów. NieMoŻlIwE!!! Jeśli czyjaś znajomość języka litewskiego w szkole z powodu błędów była oceniana zaledwie na ocenę dostateczną, to naiwnością byłoby oczekiwać, że ten człowiek, pisząc nie do szkolnego zeszytu, nagle cudownie przestanie popełniać błędy. L. NeviNskaitė. Ocena polityki językowej w komentarzach internetowych 261 Inne aspekty oceny nie jako przedmiot polityki językowej. na ich podstawie można išnagrinėtuose interneto komentaruose buvo nuomonių, kurių negalima priskirti kuriam nors iš kalbos politikos elementų, nes juose kalba vertinama wyrobić sobie opinię, że jakość języka zależy od innych czynników, które nie są regulowane środkami polityki językowej. opierając się na wcześniej wspomnianym pojęciu schematów prezentacji, można stwierdzić, że język w ogóle nie jest rozumiany jako przedmiot polityki. Na przykład w takich komentarzach jakość języka uważa się za oznakę osobistej kultury człowieka, a nawet odzwierciedlenie stanu całego społeczeństwa: poprawny język jest przede wszystkim wskaźnikiem potencjału intelektualnego. Z oczywistych powodów dla większości buraków jest to po prostu ponad siły. W naszej firmie władze już dawno to zrozumiały. Dlatego przy przyjmowaniu nowego pracownika na początek dają mu półstronicowe dyktando z radzieckiego zbioru dyktand dla 7. klasy. Potem od razu okazuje się, z kim warto rozmawiać dalej. Jak dotąd nie zdarzyło się chybić. Sytuacja wygląda tak, że znaczna część Litwinów potrafi już tylko pić, kraść, bić się i wykonywać ciężką pracę (kiedy nie ma czego ukraść, a chce się pić). Język litewski już tu nie pomoże i jest to beznadziejne. Smetonienė po prostu wyrzuca pieniądze w błoto. Jakość języka również jest oceniana jako oznaka różnicy pokoleniowej: dziennikarze ze starszego pokolenia, tacy jak p. Vaitiekūnas, prowadzą ciekawe programy poprawną litewszczyzną. On oczywiście doskonale pisze i wykłada swoje myśli – bez błędów!!! a słuchanie młodych to coś strasznego, nikt nie przejmuje się ani akcentowaniem, ani ortografią. z przesadnej dbałości o formę wyszliśmy poza granice. burza w szklance wody. kiedy sam byłem nastolatkiem, intensywnie używałem anglicyzmów, bo wydawało mi się to stylowe i cool, pokazywało twój „poziom” (częściowo tak rzeczywiście było – w tamtych czasach nieporównanie mniej osób znało angielski). minęło jeszcze kilka latek, wkroczyłem w trzecią dekadę życia – i zmieniło się podejście. i wszystko się poukładało. i przyjaciołom również. Nawet w sferze komputerowej, w której pracujemy, zaczęliśmy używać literek z haczykami i nosowych. Myślę, że innym, którzy mają choć odrobinę więcej rozumu, też się to przydarzy. Krótko mówiąc, wszystko będzie dobrze, nie ma potrzeby robić zamieszania z powodu reklamy. Ostatecznie język jest rozumiany jako wyraz tożsamości i przedmiot dumy narodowej, dlatego szacunek dla niego podnosi się do rangi wartości samej w sobie, od której, a nie od innych czynników, najbardziej zależy jakość języka: złem nie jest język angielski czy rosyjski, lecz największym złem jest brak szacunku dla własnego języka i zagubienie się w dżungli obcych słów. Wszelkimi możliwymi sposobami musimy cenić, chronić i bronić języka litewskiego oraz nie popadać ze skrajności w skrajność. 262 kuLtura języka | 81 Przeczytałem komentarze i zobaczyłem, że wszystkie są pozbawione litewskich znaków diakrytycznych i zniekształcają niektóre litewskie słowa. Lepiej już nie komentujcie. a swoje programy komputerowe uporządkujcie tak, aby pisały po litewsku. a jeśli nie potraficie tego zrobić, to nie mówcie o języku litewskim, którego w ogóle nie szanujecie. Człowiek szanujący język nie będzie go bezcześcił, pisząc w tym języku bez znaków diakrytycznych. WNIOSKI analiza komentarzy internetowych ujawniła różnorodność poglądów na kwestie polityki językowej Litwy według elementów polityki językowej: podmiotów, przedmiotu, środków itd. jak wynika z analizy, każdy z aspektów polityki językowej może być oceniany zarówno pozytywnie, jak i negatywnie lub neutralnie, choć przeważają oceny jednokierunkowe, tj. negatywne. jednak w komentarzach widoczna jest także pewna dyskusja, występują różne opinie, dlatego negatywnych opinii nie można wyjaśniać wyłącznie ogólnie negatywnym charakterem komentarzy internetowych. Najwięcej pozytywnych ocen dotyczyło sytuacji polityki językowej. Do tego aspektu zaliczają się stwierdzenia dotyczące zagrożeń dla języka litewskiego, które powodują pogarszanie się jego kondycji, a zarazem wskazują na potrzebę pracy językoznawców. w komentarzach wskazywane są grupy docelowe, których język jest najgorszy – to młodzież, dziennikarze, politycy. pozytywne aspekty wiążą się z niektórymi innymi elementami polityki językowej – celami (aprobuje się potrzebę oczyszczania) i rezultatami (po odzyskaniu niepodległości język się poprawił). inne elementy polityki językowej są oceniane w większości negatywnie: aktorzy (językoznawcy przywłaszczają sobie język, nie konsultują się ze specjalistami), obiekty (reguluje się język mówiony, jednak nie polonizuje się obcojęzycznych nazw w przestrzeni publicznej ani zapisu obcych imion i nazwisk), cele (proponuje się poprawki, ponieważ trzeba uzasadnić swoją pracę; tworzy się zasady dla samych zasad, a nie dla prostszej komunikacji), środki (przestarzałe), sposoby podejmowania decyzji (nie uwzględnia się użycia, zbyt często zmienia się zasady i nie osiąga się wzajemnego porozumienia), rezultaty (wywołuje się poczucie, że człowiek nie zna języka ojczystego, pojawia się obawa przed publicznym mówieniem, zanika chęć poprawiania własnego języka). znaleziono również takie twierdzenia, które nie odpowiadają schematowi przedstawiania polityki językowej – gdy język rozumie się nie jako przedmiot polityki, lecz jako oznakę indywidualnej kultury człowieka, kwestię różnicy pokoleń lub przedmiot dumy narodowej. Schematy przedstawiania opinii o polityce językowej mogą mieć takie samo znaczenie jak w innych dziedzinach polityki. Jeśli w dyskusji uwypukla się jedne aspekty, a odrzuca inne, w ten sposób daje się pierwszeństwo określonym politykom L. NeviNskaitė. Ocena polityki językowej w komentarzach internetowych 263 decyzjom i zmniejsza się możliwość dialogu. Na przykład jeśli człowiek uzna, że językoznawcy pracują nieprofesjonalnie, trudno będzie mu zaakceptować proponowane przez nich rozwiązania. Jeśli podkreśla się zagrożenia dla języka, będzie się dążyć do jego ochrony za pomocą wszelkich środków. Jeśli ktoś uważa, że język jest oznaką kultury, nie widzi sensu dyskutowania o środkach polityki językowej, tym bardziej o atrakcyjniejszych środkach służących zachęcaniu użytkowników języka. Jeśli kwestię definiuje się jako problem pokoleń, uwaga również zostaje odwrócona od środków polityki językowej itd. Ważne jest to, że negatywnych ocen polityki językowej nie można po prostu odrzucić, twierdząc, że ludzie nie rozumieją polityki językowej. proponuje się przyjąć stanowisko, że niezrozumienie wskazuje również na pewne luki w komunikacji, które można uznać za przedmiot dalszej pracy językoznawców. właśnie to wskazuje na wyraźniejszy kierunek ku dialogowi społeczeństwa i językoznawców. znajomości psychologii użytkowników języka (Piročkinas 2004: Panašių teiginių yra ir kitų kalbos tyrėjų straipsniuose: kalbininkams trūks6); „od społeczeństwa wymaga się więcej, niż dostarcza mu się wiedzy” (Grumadienė 2002: 9); „społeczeństwo nie lubi ciągłych, natarczywych kazań, dlatego rezultat nie zawsze jest taki, jakiego się oczekuje” (Grumadienė 2003: 11). Analiza komentarzy wykazała, że jedną z przyczyn nieporozumień może być również to, że mówi się o różnych rzeczach – na przykład gdy jedni chcą dyskutować o środkach polityki językowej i sposobach podejmowania decyzji, a inni odmawiają tego, twierdząc, że ci pierwsi po prostu nic nie wiedzą o języku. Wybrane w tym artykule zasady analizy można zastosować do szerszej analizy dyskursu (nie tylko komentarzy), uwzględniając także dyskusję toczącą się w samym przekazie wiadomości. Dane badawcze mogłyby również być przydatne przy opracowywaniu kwestionariusza badania opinii publicznej na temat polityki językowej, ponieważ stwierdzenia odpowiadające wybranym elementom polityki językowej mogą się przydać przy określaniu celów badania i formułowaniu wariantów odpowiedzi. ŠALTINIAI Jackevičius M. 2008 05 07: I. Smetonienė: rusyfikację zastępuje język angielski. dostęp internetowy: http://www.delfi.lt/archive/article.php?id=16933192 Jackevičius M. 2008 06 30: G. Subačius: wpływ języka rosyjskiego na język litewski jest większy niż angielskiego. dostęp internetowy: http://www.delfi.lt/archive/article.php?id= 17570907 Jankauskaitė d. 2008 05 07: Błędy językowe podcinają nogi (przedruk z gazety Klaipėda). dostęp internetowy: http://www.delfi.lt/archive/article. php?id=16927453 264 kuLtura języka | 81 Rozważania teoretyczki lituanistki, czyli requiem dla kaleczycieli języka (vox Populi). 2008 04 02. dostęp przez internet: http://www.delfi.lt/archive/article.php?id= 16539144 rotautaitė I. 2007 10 09: Język litewski upada (vox Populi). dostęp przez internet: http://www.delfi.lt/archive/article.php?id=14653851 Literatūra Cooper R. L. 1989: Language planning and social change, NewYork: Cambridge University Press. Entman R. M. 1993: Framing: towards a clarification of a fractured paradigm. – Journal of Communication 43, 51–58. Grumadienė L. 2002: kalbos normos ir vertybių sistema: kartų skirtumai. – Gimtasis žodis 6, 8–12. Grumadienė L. 2003: kaip įgyvendinsime kalbos politiką. – Kalbos kultūra 76, 6–17. Kaplan R. B., Baldauf R. B. Jr. 1997: Language planning: from practice to theory, ClevedonPhiladelphia et. al: multilingual matters Ltd. Koenig T. 2004: Routinizing Frame Analysis through the Use of CAQDAS. Paper presented at the biannual rC33 meeting, amsterdam, august 17 20, 2004. interneto prieiga: http://www.lboro.ac.uk/research/mmethods/ research/methods/routinizing_frame_analysis_RC33.pdf miliūnaitė R. 2006: internetinė visuomenė ir kalbininkai: pokalbis įmanomas? – r. miliūnaitė. Apie kalbą ir mus, vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 36–59. Piročkinas A. 2004: Didelės ir mažos kalbininkų nuodėmės. – Gimtasis žodis 9, 2–7. scheufele d. 1999: Framing as a theory of media effects. – Journal of Communication 49, 103–120. Tankard J. W. Jr. 2001: the empirical approach to the study of media framing. – s. D. reese, o. H. Gandy, a. e. Grant (eds.). Framing public life: perspectives on media and our understanding of the social world, mahwah, NJ: Lawrence erlbaum associates. vaicekauskienė L. 2007: Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai. Kalbos politika ir vartosena, vilnius: Lietuvių kalbos institutas. vilmorus 2008: Informacijos šaltiniai. reprezentatyvi Lietuvos gyventojų apklausa 2008 m. kovo 27 – balandžio 3 d. tyrimas atliktas vilniaus universiteto užsakymu. Zhou y., Moy P. 2007: Parsing framing processes: the interplay between online public opinion and media coverage. – Journal of Communication 57, 79–98. Gauta 2008 10 06 L. NeviNskaitė. Kalbos politikos vertinimas interneto komentaruose 265 evaLuatioN oF LaNGuaGe PoLiCY IN INTERNET COMMENTS Summary the paper aims at analysing the evaluation of the Lithuanian language policy in internet comments. the investigation is based on the methodology developed by r. L. Cooper and the elements of language policy identified in his analytical scheme. this investigation focuses on comments written for articles on language policy and related language issues in the news portal www.delfi.lt. the interpretation is based on the concept of frame and the principles of framing analysis. the research has shown that most positive comments were addressed to the situation in language policy. utterances attributed to the frame focused on the threats for the Lithuanian language which leads to treating the linguist’s work as extremely important. some other items of positive evaluation refer to the aims of language policy (a need to purify the language is approved) and its results (after the restoration of independence the quality of language has improved). other language policy elements are given more negative evaluation: actors (e.g. linguists who claim they own the language and never discuss problematic issues with specialists in a professional field); objects (e.g. an attempt is made to regulate even spoken language; however, public foreign notices have no Lithuanian equivalents); goals (e.g. rules are written for the sake of writing rather than for the sake of simpler communication) etc. there are some claims which offer no direct evaluation of language policy. they are attributed to additional frames, e.g. the quality of language as a feature of individual human culture, the quality of language as a distinctive feature of a generation gap etc. the foregrounding, or framing, some aspects in the comments is an important factor of an ongoing discussion and dialogue about language culture; if the discussion foregrounds one or another factor or evaluation, the others are rejected. thus some political decisions are prioritised but the probability of a dialogue decreases. the analysis could be useful for further research in the discourse of language policy and quantitative research into public opinion on language policy. Laima NeviNskaitė Lietuvių kalbos institutas ul. P. vileišio 5, wilno Lt10308 [email protected]