Italų kulinarijos svetimžodžiai

192 Kultura Języka | 81 JURGITA GIRČIENĖ Instytut Języka Litewskiego WŁOSKIE ZAPOŻYCZENIA KULINARNE NA LITWIE Na Litwie wydaje się książki prezentujące potrawy bliższych i dalszych krajów, istnieją kawiarnie i restauracje oferujące dania różnych państw, a w prasie periodycznej, internecie itp. jest mnóstwo przepisów kulinarnych. Takie potrawy, napoje i produkty spożywcze nazywane są nowymi zapożyczonymi słowami – nowymi zapożyczeniami. Dla praktyków języka – twórców tekstów, tłumaczy, redaktorów i kodyfikatorów językowych – nowe zapożyczenia nazywające realia kuchni innych krajów stwarzają niemało problemów: trzeba rozstrzygnąć, czy pozostawić nazwę wyrażoną zapożyczeniem, czy próbować znaleźć jej litewski odpowiednik; po wybraniu zapożyczenia pojawiają się pytania dotyczące jego transkrypcji i inne kwestie. W artykule pod tymi względami analizowane są nowe zapożyczenia z zakresu włoskiej sztuki kulinarnej, szczególnie popularnej na Litwie, które pojawiły się w latach 1990–2008 w litewskich źródłach pisanych i elektronicznych – w prasie, jadłospisach, informacyjnej i komunikacyjnej przestrzeni stron internetowych (z zakresu kulinariów), w literaturze (tłumaczonej), a których nie odnotowano w litewskich słownikach opracowanych do 1990 r. (tŽŽ 1985 i in.)1. Omówiono tendencje w użyciu nowych zapożyczeń – wariantywność ich formy, konkurencję z litewskimi odpowiednikami, rozważono ich relację z normami języka ogólnego oraz perspektywę kodyfikacji. W źródłach pisanych i elektronicznych odnotowano ponad sto włoskich zapożyczeń kulinarnych (Tartilaitė 2008: 4). Zostały zapożyczone z przyczyn designacyjnych (potrzeby nazwania nowych realiów) i semantycznych (gdy trzeba uwydatnić różnice znaczeniowe, ponieważ treść nowego i starego pojęcia tylko częściowo się pokrywa), a w tekstach zazwyczaj pełnią funkcję referencyjną, tj. funkcję przekazywania informacji 1 oparto się na elektronicznych bazach danych dotyczących użycia nowych wyrazów obcych i ich odpowiedników (1990–2001, ponad 1500 wyrazów obcych i 500 ich odpowiedników) oraz neologizmów języka litewskiego (1990–2008, ponad 2000 neologizmów), opracowanych przez autorkę artykułu, a także na korpusie użycia neologizmów włoskiej kuchni przygotowanym przez Jovītę Tartilaitė (66 neologizmów: zob. Tartilaitė 2008: 44–59). Do sprawdzenia tendencji użycia wykorzystano ogólną wyszukiwarkę internetową Google. J. Girčienė. Obce wyrazy włoskiej kuchni 193 funkcję przekazywania (szerzej o przyczynach i funkcjach zapożyczania nowych wyrazów obcych zob. Vaicekauskienė 2007: 33–67). Największą część tych nowych wyrazów obcych (ponad jedną trzecią) stanowią nazwy różnych wyrobów z ciasta makaronowego (np. lasagne), nieco mniejszą (mniej więcej po jednej piątej) – wyrazy obce nazywające sery (np. pecorino) oraz chleb i słodycze (np.: bruschetta, tiramisu), mniej więcej po jednej dziesiątej – nazwy napojów i potraw (np.: espresso; risotto), a kilka wyrazów obcych oznacza sosy (np. pesto) (zob. Tartilaitė 2008: 13). Poszczególne włoskie wyrazy obce z zakresu kulinariów pojawiły się w tekstach litewskich w różnym czasie, dlatego różni się ich przystosowanie do systemu języka litewskiego. ZAPIS NOWYCH WYRAZÓW OBCYCH WARIANTYWNOŚĆ I NORMA Włoskim zapożyczeniom kulinarnym, podobnie jak ogólnie nowym zapożyczeniom (zob. Mikelionienė 2000: 25; Vaicekauskienė 2007: 159), właściwa jest wariantywność formy. Jedno włoskie zapożyczenie kulinarne może mieć ponad dziesięć funkcjonujących w użyciu wariantów, np.: kapučinas, kapučino, kapucinas, kapucino, kappucino, kapuccino, kappuccino, capucino, cappuccinno, cappucino, cappuccino „espresso z niewielką ilością gorącego mleka spienionego za pomocą specjalnego urządzenia” (wł. cappuccino2). Tak duża wariantywność formy jest właściwa niewielkiej części analizowanych zapożyczeń – mniej niż jednej dziesiątej. Najczęściej liczba wariantów waha się od jednego do pięciu, np.: pesto „sos z bazylii itp.” (wł. pesto); grapa, grappa „wódka z winogron” (wł. grappa); tiramisas, tiramissu, tiramisu „deser z mascarpone, espresso itp.” (wł. ti ra mi sù < tirami su „podnieś mnie”); latė, lattė, late, latte „espresso z dużą ilością gorącego mleka spienionego za pomocą specjalnego urządzenia” (wł. (caffè) latte, caffelatte); ravioliai, ravijoliai, ravijoli, raviolli, ravioli „czworokątne pierożki z ciasta makaronowego z nadzieniem mięsnym lub innym” (wł. ra violi)3. Niektóre formy są rzadkie, przypadkowe, ale zawsze występuje co najmniej kilka realnie konkurujących ze sobą wariantów jednego i tego samego zapożyczenia; najczęściej jest to oryginał i jedna lub kilka form zlituanizowanych. 2 Podstawą tego włoskiego słowa jest inne, starsze zapożyczenie kapucinas „zakonnik należący do określonej gałęzi zakonu franciszkanów“. Nazwa zakonnika noszącego płaszcz z kapturem (cappuccio – spiczasty kaptur) została później metaforycznie zastosowana do określenia rodzaju kawy. 3 Źródła, na podstawie których ustalono definicje i podstawowe (w języku włoskim) formy zapożyczeń, podano w wykazie źródeł. Etymologii konkretnych zapożyczeń, z wyjątkiem przypadków istotnych dla analizowanego tematu, nie podaje się (por. wł. pesto < pestare < łac. pistare (pinsere)). podsumowując, należy stwierdzić, że, poza jednym czy drugim wyjątkiem (np. wł. grappa < stwniem. krāpfo), podstawą badanych zapożyczeń z włoskiej sztuki kulinarnej (italianizmów) jest język łaciński. 194 Kalbos Kultūra | 81 Występujące w użyciu zapożyczenia z włoskiej terminologii kulinarnej można, według stopnia przystosowania do systemu języka litewskiego, podzielić na cztery grupy: 1) o autentycznej pisowni, np., cannelloni (warianty – canneloni, canelloni, caneloni) „grube, duże rurki z ciasta makaronowego, nadziewane serem, mięsem mielonym lub podobnym farszem, zazwyczaj pieczone w piekarniku“ (wł. cannelloni); 2) uformowane morfologicznie, lecz niezaadaptowane ortograficznie, np., canelloniai; 3) zaadaptowane ortograficznie, lecz nieuformowane morfologicznie, np., kaneloni; 4) zaadaptowane ortograficznie i morfologicznie, np., kaneloniai (por. Girčienė, liutkevičienė 2007: 110–111). Najwięcej wariantów można zaliczyć do grupy o autentycznej pisowni (1), np.: mozzarella, mozzarela, mozarella, mozarrella, moccarella, mocarella, mocarrella „miękki, biały ser z mleka włoskich bawołów lub krów“ (wł. mozzarella). pokrójcie pomidory oraz ser mozzarella w plastry i ułóżcie je na talerzu w krąg (www.manovirtuve.com) 200g sera Mozzarela (www.manovirtuve.com) ser „Mozarella“ jest produkowany zgodnie z prawdziwymi tradycjami kraju i wyróżnia się wyjątkowym smakiem (www.meniu.lt) Sałatka z serem „Mozarrella“ i pomidorami z sosem pesto (www.delfi.lt) na każdej pizzy układa się po 5 plasterków sera Moccarella (www.gardu.lt) Zapiekanka rybna: 4 kulki mocarella (www.dieta.lt) Mocarrella – to fantastyczne (www.naturele)4 Często wariantywność jest właściwa także ortograficznie i morfologicznie zaadaptowanym (4) wyrazom obcym, np.: mocarela, modzarela, mozarela. Warzywa, świeży łosoś, krewetki, ser mozzarella, pieczarki, oliwki (menu restauracji „Da Antonio“) Ze względu na strukturę sery dzielą się na świeże, dojrzewające (ser z domowej śmietanki, modzareli i ricotty), miękkie (www.virejai.lt) 250 g sera mozarella (www.sintagma.lt) zresztą o adaptacji morfologicznej czasami można wnioskować tylko z kontekstu, por. sałatka z mozzarellą i sałatka z sera mozzarella; teraz ugotuję je i zjem z mozzarellą oraz szynka wędzona na zimno z serem mozzarella. to zależy 4 tutaj i w dalszych przykładach istotne elementy tekstu wyróżnione pogrubioną lub rozstrzeloną czcionką zostały wyodrębnione przez autorkę artykułu, znaki graficzne (cudzysłowy i kursywa) są autentyczne. J. GIrčIENė. Włoskie zapożyczenia kulinarne 195 od zakończenia zapożyczenia – w tym przypadku pokrywa się ono z litewską końcówką rodzaju żeńskiego a. Zapożyczeń kulinarnych rodzaju żeńskiego jest stosunkowo dużo – około jedna trzecia (spośród nowych zapożyczeń, które otrzymały z języka litewskiego końcówkę rodzajową, do rodzaju żeńskiego należy zaliczyć tylko około 12 proc., zob. Vaicekauskienė 2007: 174). Dość łatwo przyjmują ją te zapożyczenia, których forma oryginalna ma zakończenie -a lub -e (tych ostatnich jest niemal o połowę mniej), np.: rikota (wł. ricotta) „niedojrzały ser twarogowy (twaróg)”; maskarponė (wł. mascarpone) „miękki, bia­wawy ser do smarowania” (zob. także wcześniej podane przykłady). Jak dotąd form odmiennych nie mają zapożyczenia występujące wyłącznie w liczbie mnogiej, oznaczające makarony, np.: farfale „makaron w kształcie kokardek” (wł. farfalle, l.poj. farfalla); pene „makaron w kształcie niewielkiej rurki, ukośnie ściętej na końcach” (wł. penne, l.poj. penna). spagečiai su rikotos ir avies sūriu (www.skanus.lt/receptai) sudedame susmulkintą maskarponę, kiaušinių baltymus, viską gerai išmaišome (www.receptuknyga.lt) Sałatka z farfale (makaronu w kształcie motyli) z sosem pesto (www.zebra.lt) Makaron pene z owocami morza, sosem z białego wina, curry i śmietany (www. meniu.lt) Formę rodzaju męskiego przyjmuje większość wyrazów obcych, których forma oryginalna ma zakończenie -o – staje się ono litewską końcówką -as, np. taledžas „półmiękki ser z mleka krowiego” (wł. taleggio). Do rodzaju męskiego zalicza się również wyrazy obce występujące w liczbie mnogiej, których forma oryginalna ma zakończenie i – przyjmują one litewską końcówkę is (lm. iai), np. ravi(j)oliai (wł. ravioli, lp. raviolo). jednak jak dotąd większa część takich wyrazów obcych nie ma jeszcze form opracowanych morfologicznie, a często również ortograficznie, np. capellini „długi makaron, cieńszy od spaghetti” (wł. capellini, lp. capelinno). Taledžas, provolonė, rikota i po raz kolejny mozzarella oraz parmidžanas – po prostu wyraźnie można poczuć, jak wrze temperament i rośnie apetyt! (www.patiekalai.lt) Sałatka włoska. Na 4 porcje potrzebne będą: 500 g ravioli z nadzieniem szpinakowym, sól, kilka kropli oliwy z oliwek (www.beta.lt) ten makaron, który znamy jako spaghetti, ze względu na grubość może być również nazywany capellini (www.patiekalai.lt) wariantywność wyrażeń zależy od czasu pojawienia się 196 Kultura Języka | 81 Należy zauważyć, że wspomniane morfologicznie i ortograficznie zaadaptowane formy wyrazów obcych z zakresu kuchni włoskiej nie są jedynymi wariantami – w użyciu jak dotąd konkurują one z innymi, tj. nieodmiennymi, ortograficznie niezaadaptowanymi formami (zob. wcześniej podane przykłady). Większość wariantów form wyrazów obcych powstaje przy próbach oddania (często z błędami) autentycznej pisowni wyrazu obcego (czasami warianty form występują również w języku włoskim)5 albo przy poszukiwaniu najodpowiedniejszej, zlitewszczonej formy (por. Girčienė, Liutkevičienė 2007: 110). wyrazu obcego w tekstach litewskich (tj. tradycji użycia), a także od intensywności związanej z aktualnością oznaczanej realności dla użytkowników języka oraz od ortografii wyrazu obcego. Początkowo w użyciu wyraz obcy często pojawia się w autentycznej formie. Jak widać z podanych przykładów, wyrazom obcym o bardziej złożonej pisowni właściwe są także błędne warianty oryginalnej postaci. Próbując oddać wymowę wyrazu obcego, zaczynają pojawiać się formy zaadaptowane ortograficznie. Ich liczba również zależy od ortografii wyrazu obcego – im bardziej jest ona obca językowi litewskiemu, tym więcej wariantów. W zależności od zakończenia wyrazu obcego niektóre formy dość szybko albo od razu przypisywane są określonemu paradygmatowi odmiany. jest to typowe zjawisko – w procesie zapożyczania właściwa zmianie formy często (choć niekoniecznie) przebiega w kierunku konwergencji ortografii i morfologii (Vaicekauskienė 2007: 159). Należy zauważyć, że autentyczna pisownia nie wyklucza morfologicznego adaptowania włoskich zapożyczeń kulinarnych – tendencja ta jest właściwa także innym nowym wyrazom obcym (szerzej zob. Vaicekauskienė 2007: 183). redagowanemu publicznemu użyciu pisemnemu (literaturze, prasie, informacyjnej przestrzeni internetowej) najbardziej właściwe są formy wyrazów obcych zaadaptowane ortograficznie i morfologicznie, mających tradycję użycia (i normowania), lub graficznie wyróżnione autentyczne formy wyrazów obcych niemających tradycji użycia (i normowania). Jako pośredni wariant ostatecznego dostosowania do systemu języka litewskiego spotyka się tu również ortograficznie zaadaptowane, lecz niezformalizowane morfologicznie formy wyrazów obcych. jednak większość z nich zazwyczaj znika z użycia publicznego. Prywatne użycie pisemne (reprezentowane przez komunikacyjną przestrzeń internetową) jest bardziej zróżnicowane. oczywiście można tu znaleźć również wspomniane warianty form wyrazów obcych z zakresu kuchni włoskiej charakterystyczne dla użycia publicznego, tj. ortograficznie oraz 5 według danych ogólnej wyszukiwarki internetowej Google bardzo duża różnorodność tak zwanej autentycznej formy wyrazów obcych z zakresu kuchni włoskiej jest charakterystyczna również dla innych języków, np. angielskiego i niemieckiego. J. GIrčIENė. Włoskie kulinarne wyrazy obce 197 morfologicznie zaadaptowanych oraz o autentycznej formie, jednak tych ostatnich niechętnie wyróżnia się graficznie. ponadto tutaj częściej zarówno jedne, jak i drugie formy podawane są z błędami. natomiast ortograficznie niezadaptowane, lecz morfologicznie ukształtowane formy wyrazów obcych przynajmniej na razie można uznać właśnie za warianty użycia prywatnego. potwierdzają to również dane ilościowe: warianty formy nowych wyrazów obcych morfologicznie zaadaptowane, lecz nieopracowane ortograficznie, są zdecydowanie najrzadsze. Zaobserwowane różnice pozwalałyby przypuszczać, że w (najczęściej) nadzorowanym przez redaktorów językowych publicznym użyciu pisanym zasadniczo stara się przestrzegać tradycji – ortograficznie i morfologicznie adaptować włoskie kulinarne wyrazy obce. niewątpliwie wymaga to wysiłku praktyków językowych: w różnorodnych źródłach normalizacyjnych języka (w tezaurusie terminologicznym Unii Europejskiej Eurovoc (Eur), w banku konsultacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego (VlKK KKb), w nowszych słownikach wyrazów międzynarodowych (tŽŽ 2001 itd.)) w omawianym czasie można znaleźć normatywną, zaadaptowaną formę mniej niż jednej piątej włoskich kulinarnych wyrazów obcych (przede wszystkim nazw włoskich serów), np.: e(k)spresas, gnočiai, gorgoncola, grapa, kapučinas, lazanija, maskarponė, parmidžanas, ravioliai, rizotas. W pozostałych przypadkach trzeba opierać się na użyciu i wybrać prawdopodobnie najwłaściwszy zaadaptowany wariant formy. Jeśli nie istnieje nawet najmniejsza tradycja używania zaadaptowanej(ych) form(y), ryzykuje się przedstawienie użytkownikowi języka nierozpoznawalnej formy wyrazu obcego, którą być może później normatywiści zaadaptują inaczej. dlatego najczęstszym wyjściem w takich przypadkach jest pozostawienie autentycznych form wyróżnionych graficznie. Są one dość częste, ale postępuje się tak tylko w braku innego wyjścia: (odpowiednika) nie ma, a bez zgody normatywistów najwyraźniej wciąż nie ośmiela się ich adaptować (w obawie przed naruszeniem ogólnej zasady oczyszczania języka). Wciąż w niewielkim stopniu uwzględnia się to, że w zatwierdzonych na początku 2007 r. Ogólnych kryteriach normowania nowych zapożyczeń (dalej – bNsNK) wskazano dwa możliwe sposoby normowania nowych wyrazów obcych – normowanie poprzez adaptację oraz zastępowanie odpowiednikiem, natomiast nieadaptowane nowe wyrazy obce uznaje się za nienormatywne. Tendencja w publicznym użyciu języka do graficznego wyróżniania autentycznych form skłania do przypuszczenia, że taki sposób wyrażania jest postrzegany jako wtręt do tekstu litewskiego, element nietypowy. to i inne badania pozwoliłyby przypuszczać, że taka sytuacja w publicznym użyciu języka jest skutkiem niedostatecznego normowania. Przez długi czas, wobec braku jasnych kryteriów normowania nowych wyrazów obcych, próbowano realizować najważniejszą zasadę – nie dopuszczać wyrazów obcych, poszukiwać dla nich odpowiedników; unikano zalecania adaptowanych form wyrazów obcych, nawet niemających odpowiedni- 198 Kalbos Kultūra | 81 ków, rzekomo w ten sposób usankcjonowano by zapożyczoną nazwę. Wyrazy obce niemające odpowiednich odpowiedników były w dziełach normatywnych języka po prostu omijane, a w wyjątkowych przypadkach proponowano wyróżnianie graficzne wyrazów obcych o autentycznej formie6. Zatem konieczność natychmiastowego nazwania nowej realności trzeba było (i trzeba) rozstrzygać samemu – lawirując między (nieistniejącymi) normami, jakością tekstu a możliwościami adresata jego odkodowania (zob. podany niżej przykład): czyżby to był smak mleka łabędziego? Nie – nadzienie cannoli przygotowuje się z twarogu ziarnistego do smarowania (riccota) lub sera mascarpone i ukrywa w rurce z ciasta… Ostatnia filiżanka kawy. Nauczyliśmy się zamawiać ją, nie przyprawiając kelnerów o przerażenie: po obfitym obiedzie – żadnej kawy z mlekiem, tylko espresso, najlepiej – z sambuką (likier o smaku anyżu), żeby rozjaśniło się w oczach… Sambuka ożywia uczucia… (Moteris 2008 07) Wyróżnione (pogrubioną) czcionką włoskie kulinarne zapożyczenia i ich odpowiedniki stanowią aż jedną trzecią tekstu. wysiłki autora artykułu i (lub) redaktora na rzecz stworzenia wysokiej jakości tekstu nie budzą wątpliwości. Wyróżnienie graficzne i dodatkowa informacja podana w nawiasach oczywiście naruszają jego spójność, ale zarówno jedno, jak i drugie świadczy o staraniach, by przekazać adresatowi informację w sposób zrozumiały i nie naruszyć norm językowych. Nowym zapożyczeniom w celach komunikacyjnych często towarzyszą umieszczane w nawiasach lub wkomponowane w tekst (meta)lingwistyczne komentarze – w tym przypadku jest to opis sambuki (w nawiasach) oraz rozwinięty w drugim zdaniu opis cannoli „ciastko w kształcie rurki z kruchego ciasta, smażone w tłuszczu, zazw. z nadzieniem z ricotty itp.” (wł. cannolo, lm. cannoli). A oto opisowy odpowiednik wyrazu obcego ricotta – smarowalny ser z ziarnistego twarogu – niewątpliwie wybrano w dążeniu do nienaruszania norm językowych, prawdopodobnie ze świadomością jego nieprzydatności (nieekonomiczny, nieproduktywny itp.; zob. bNsNK), trudności dekodowania (w nawiasach jest on objaśniany gra fiš kai wyróżnionym niezaadaptowanym wyrazem obcym – nadmiarowym elementem tekstu). Ekspresję tekstu i grafikę niewątpliwie zakłóca także inny podany w ten sposób niezaadaptowany wyraz obcy cannoli, najwyraźniej pozostawiony w dążeniu do nienaruszania norm językowych. Takie przypuszczenie zdawałoby się potwierdzać zaadaptowanie form wszystkich pozostałych wyrazów obcych for6 Więcej o tendencjach, przyczynach, możliwych skutkach, kierunkach normalizacji i in. rozpowszechniania się graficznie wyróżnionej autentycznej ekspresji wyrazów obcych zob. : Girčienė J. Neologizmy w literaturze tłumaczonej. – Kalbos kultūra 79, 2006, 83–85; Gi r čienė J. Użycie nowych zapożyczeń: granica między kulturą języka a stylistyką. – Kalbos kultūra 80, 2007, 143–147; Girčienė J., liutk ev ičienė D. Użycie nazw serów a norma. – Kalbos kultūra 80, 2007, 110–113; Va icekaus k i e nė l. Nowe wyrazy obce w języku litewskim, 2007, 177– a zatem należy postawić pytanie, czy próbując pielęgnować ogólną zasadę oczyszczania języka – 189 i in. J. GIrčIENė. Włoskie zapożyczenia kulinarne 199 mos mascarpone, espresso7, sambuca8 (wł. sambuca): w omawianym okresie adaptowane formy dwóch pierwszych można znaleźć we wspomnianych źródłach normalizujących język. O staraniach przestrzegania zaleceń językowych, nawet jeśli koliduje to z dokładnością przekazywania informacji, świadczyłaby jeszcze jedna litewska opisowa nazwa realiów kava su pienu – można przypuszczać, że wybrano ją zamiast zapożyczonej nazwy jednego z rodzajów kawy z mlekiem (np. latte lub cappuccino). Przytoczony typowy przykład użycia publicznego ukazuje obecną sytuację, trudną nie tylko dla praktyków językowych przygotowujących teksty, lecz także dla czytelników tych tekstów, którzy muszą je rozpoznawać, często ze względów na „czystość” języka przyzwyczajanych do niespolszczonej formy zapożyczeń (!). Powszechność autentycznej formy zapożyczenia we współczesnym użyciu języka szczególnie dobrze ukazuje niere­dagowane użycie prywatne. Charakterystyczne są dla niego niewyróżnione graficznie autentyczne formy oraz ortograficznie niezaadaptowane, lecz morfologicznie uformowane warianty zapożyczeń z włoskiej kulinarystyki, np. : Zrobiłem dziś wieczorem cannelloni (http://qemm.blogas.lt) Canellonis ze szpinakiem i orzechami włoskimi są zresztą bardzo smaczne (www.papugos.lt) O tym, że rozpowszechnianie się autentycznej formy jest ogólną tendencją, niezwiązaną z grupami semantycznymi zapożyczeń, świadczą również wyniki innych badań: Loreta Vaicekauskienė, badająca użycie nowych zapożyczeń, wspomina o nowej tendencji do nieadaptowania zapożyczeń pod względem ortograficznym (jest ona charakterystyczna nie tylko dla litewskiego, lecz także dla innych języków), o przyzwyczajeniu użytkowników języka do oglądania autentycznej pisowni (Vaicekauskienė 2007: 181, 187). nie dopuszczać wyrazu obcego, strzegąc się naruszenia norm – nie wyrządza się językowi większej szkody? Może normatywiści językowi, opierając się na bNsNK, powinni jak najszybciej starać się przedstawić społeczeństwu najwłaściwszy wariant wyrazu obcego? to z pewnością nie zamknęłoby drogi do poszukiwania odpowiedników9. Jak wskazuje 7 W formie espresso można byłoby dostrzec przypadek dopełniacza: żadnej kawy z mlekiem, tylko espresso (domyślnie kawa); ale można to również oceniać jako morfologicznie niezaadaptowany, wciąż częsty w użyciu wariant espresso, np. warstwowe espresso (notabene podawane w bNsNK). 8 to samo można powiedzieć o zapożyczeniu sambuka. może to być również rozpowszechniona w użyciu forma nieodmienna, por. sambuka likeris, ale zapożyczenie użyte w pozycjach dwóch przypadków pozwala jednak sądzić, że nie jest to formalne podobieństwo zakończenia. 9 takich przykładów już istnieje: podawane przez VlKK KKb zaadaptowane formy włoskich zapożyczeń kulinarnych lazania oraz risotto, a także zalecane w różnych źródłach ich odpowiedniki. 200 Kultura Języka | 81 przesunięcia w użyciu publicznym, wywoływane choćby przez rozpowszechnianie się nielicznych znormalizowanych włoskich zapożyczeń kulinarnych oraz ogólne stanowisko dotyczące możliwości używania form adaptowanych, mogłyby powstrzymać masowo szerzącą się niespolszczoną formę zapożyczeń. Por. fragmenty tekstów przygotowanych w różnym czasie: Kawa espresso jest podstawą wielu innych popularnych napojów kawowych, takich jak cappuccino, latte. <…> Cappuccino – to włoska kawa. Do jej przygotowania używa się kawy espresso. <…> Latte przygotowuje się z espresso oraz podgrzanego parą i lekko spienionego mleka (www.meniu.lt, biznes restauracyjny, nr 5, 2006) Kawa espresso z grappą. <…> Na kawę cappuccino składają się kawa espresso, podgrzane mleko i pianka mleczna. <…> Kawa latte <…> – to włoska kawa z mlekiem, podawana w wysokiej szklance i przygotowywana z kawy espresso oraz podgrzanego parą mleka (www.paulig. lt 2008) StOsUnEk NoWyCh wYrAzÓw ObCyCh Do LiTeWsKiCh OdPoWiEdNiKóW odpowiedniki zaproponowano dla około jednej trzeciej włoskich kulinarnych wyrazów obcych. Większość z nich ma po kilka odpowiedników, najczęściej wyrażonych opisowymi połączeniami dwóch lub trzech słów typowych dla języka litewskiego (zob. Tartilaitė 2008: 11– 12), np.: kapucyn – kawa bielona (ze śmietaną, orzechami, czekoladą itp.); latte – kawa biała, kawa z mlekiem, kawa mleczna (mleczna); lasagne – płaty makaronowe, włoskie płaty makaronowe, zapiekanka z płatów makaronowych, skryliai; risotto – ryż z różnymi warzywami, potrawa z gotowanego ryżu (z mięsem, warzywami, ostrymi przyprawami), pikantne danie z ryżu i mięsa duszone z warzywami, zapiekanka ryżowa (zob. ĮPVt 2005: 27–35, 146). takie wielowyrazowe odpowiedniki zapożyczeń o charakterze opisowym nie upowszechniają się w użyciu. Nie mogą pretendować do miana jedynych nazw desygnatów: cappuccino i latte nie są tym samym, co to, co na Litwie zwykle nazywa się kawą z mlekiem lub kawą białą (por. opis znaczeń tych zapożyczeń); lasagne „duże, nieugotowane płaty ciasta makaronowego pieczone w piekarniku z różnym nadzieniem” niewątpliwie różnią się od znanej Litwinom zapiekanki z płatów makaronowych „zapiekanej potrawy z ugotowanych makaronów w postaci małych pasków z różnymi dodatkami”10; risotto „potrawa przyrządzana z podsmażonego na tłuszczu ryżu do risotta z różnymi dodatkami” – po pierwsze, nie jest tym samym co ryż z różnymi warzywami; potrawa z gotowanego ryżu (z mięsem, warzywami, ostrymi przyprawami); pikantne danie z ryżu i 10 Szerzej o nieadekwatności znaczenia zapożyczenia lasagne i jego odpowiedników zob. G i r č i e n ė J. Naujųjų skolinių atitikmenys: struktūra ir vartosena, 2005, 113–114.