Italų kulinarijos svetimžodžiai

JURGITA GIRČIENĖ Instytut Języka Litewskiego ZAPOŻYCZENIA KULINARNE Z JĘZYKA WŁOSKIEGO Na Litwie ukazują się książki przedstawiające potrawy z bliższych i dalszych krajów, działają kawiarnie i restauracje oferujące dania różnych państw, a w prasie periodycznej, internecie itp. jest mnóstwo przepisów kulinarnych. Takie potrawy, napoje i produkty spożywcze nazywane są nowymi zapożyczonymi wyrazami – nowymi zapożyczeniami. Dla praktyków języka – autorów tekstów, tłumaczy, redaktorów i osób zajmujących się normalizacją języka – nowe zapożyczenia nazywające realia kuchni innych krajów stwarzają niemało problemów: trzeba rozstrzygnąć, czy pozostawić nazwę wyrażoną obcym wyrazem, czy spróbować znaleźć jej litewski odpowiednik; po wyborze zapożyczenia pojawiają się kwestie jego zapisu i inne. Artykuł omawia pod tymi względami nowe zapożyczenia kulinarne z języka włoskiego, szczególnie popularne na Litwie, które pojawiły się w latach 1990–2008 w litewskich źródłach drukowanych i elektronicznych – w prasie, jadłospisach, serwisach internetowych poświęconych kulinariom, w przestrzeni informacyjnej i komunikacyjnej, w literaturze (przekładowej), a których nie odnotowano w litewskich słownikach opracowanych przed 1990 r. (TŽŽ 1985 i in.).1 Omówiono tendencje w użyciu nowych zapożyczeń – zróżnicowanie form, konkurencję z litewskimi odpowiednikami, rozważono ich relację z normami języka ogólnego oraz perspektywy normalizacji. W źródłach drukowanych i elektronicznych odnotowano ponad sto zapożyczeń kulinarnych z języka włoskiego (Tart ilaitė 2008: 4). Zostały one zapożyczone z przyczyn desygnacyjnych (potrzeba nazwania nowych realiów) i semantycznych (gdy trzeba uwydatnić różnice znaczeniowe, ponieważ treść nowych i starych pojęć pokrywa się tylko częściowo), a w tekstach zazwyczaj pełnią funkcję referencyjną, tj. funkcję przekazywania informacji 1 Opieram się na elektronicznych bazach danych dotyczących użycia nowych zapożyczeń i ich odpowiedników (1990–2001, ponad 1500 zapożyczeń i 500 ich odpowiedników) oraz litewskich neologizmów (1990–2008, ponad 2000 neologizmów), opracowanych przez autorkę artykułu, a także na korpusie użycia neologizmów kuchni włoskiej, przygotowanym przez Jovita Tartilaitė (66 neologizmów: zob. Tartilaitė 2008: 44–59). Do sprawdzenia tendencji w użyciu wykorzystano ogólną wyszukiwarkę internetową Google. 192 KALBOS KULTŪRA | 81 przekazywania (szerzej o przyczynach i funkcjach zapożyczania nowych wyrazów zob. Vaicekauskienė 2007: 33–67). Największą część tych nowych zapożyczeń (ponad jedną trzecią) stanowią nazwy różnych wyrobów z ciasta makaronowego (np., lazanija), nieco mniej (po około jednej piątej) jest zapożyczeń nazywających sery (np., pekorinas) oraz pieczywo i słodycze (np.: brušeta, tiramisas); mniej więcej po jednej dziesiątej stanowią nazwy napojów i potraw (np.: espresas; rizotas), a kilka zapożyczeń nazywa sosy (np., pesto) (zob. Tartilaitė 2008: 13). Poszczególne zapożyczenia kulinarne z języka włoskiego pojawiły się w tekstach litewskich w różnym czasie, dlatego różnią się stopniem przystosowania do systemu języka litewskiego. ZMIENNOŚĆ FORM NOWYCH ZAPOŻYCZEŃ I NORMA Zapożyczenia kulinarne z języka włoskiego, podobnie jak ogólnie nowe zapożyczenia (zob. Mikelionienė 2000: 25; Vaicekauskienė 2007: 159), cechuje zmienność form. Jedno zapożyczenie kulinarne z języka włoskiego może mieć w użyciu ponad dziesięć wariantów, np.: kapučinas, kapučino, kapucinas, kapucino, kappucino, kapuccino, cappucino, cappuccino, cappucino, cappuccino „espresso z odrobiną gorącego mleka spienionego specjalnym urządzeniem” (wł. cappuccino2). Tak duża zmienność form jest charakterystyczna dla niewielkiej części omawianych zapożyczeń – mniej niż jednej dziesiątej. Najczęściej liczba wariantów waha się od jednego do pięciu, np.: pesto „sos z bazylii itp.” (wł. pesto); grapa, grappa „wódka winogronowa” (wł. grappa); tiramisas, tiramissu, tiramisu „deser z mascarpone, espresso itp.” (wł. tiramisù < tirami su „podnieś mnie”); latė, lattè, late, latte „espresso z dużą ilością gorącego mleka spienionego specjalnym urządzeniem” (wł. (caffè) latte, caffelatte); ravioliai, ravijoliai, ravijoli, raviolli, ravioli „kwadratowe pierożki z ciasta makaronowego z nadzieniem mięsnym lub innym” (wł. ravioli)3. Niektóre formy są rzadkie, przypadkowe, ale zawsze istnieje co najmniej kilka rzeczywiście konkurujących wariantów tego samego zapożyczenia; najczęściej są to forma oryginalna i jedna lub kilka form przystosowanych do języka litewskiego. 2 Podstawą tego włoskiego wyrazu jest inne, starsze zapożyczenie kapucinas „mnich należący do określonej gałęzi zakonu franciszkanów”. Nazwa mnicha noszącego płaszcz z kapturem (cappuccio – spiczasty kaptur) została później przenośnie zastosowana do określenia rodzaju kawy. 3 Źródła, na podstawie których ustalono definicje i formy podstawowe zapożyczeń (w języku włoskim), podano w wykazie źródeł. Etymologia poszczególnych zapożyczeń, z wyjątkiem przypadków istotnych dla omawianego tematu, nie jest podawana (por. wł. pesto < pestare < łac. pistare (pinsere)). Podsumowując, można stwierdzić, że z nielicznymi wyjątkami (np. wł. grappa < stwniem. krāpfo) podstawą badanych zapożyczeń kulinarnych z języka włoskiego (italianizmów) jest łacina. J. GIRCĖNIENĖ. Italų kulinarijos svetimžodžiai 193 W użyciu spotykane włoskie kulinarne zapożyczenia można podzielić na cztery grupy według stopnia ich przystosowania do systemu języka litewskiego: 1) o oryginalnej pisowni, np. cannelloni (warianty – canneloni, canelloni, caneloni) „grube, duże rurki z ciasta makaronowego, nadziewane serem, mięsem mielonym itp., zazwyczaj zapiekane w piekarniku” (wł. cannelloni); 2) przystosowane morfologicznie, lecz nieortograficznie, np. canelloniai; 3) przystosowane ortograficznie, lecz nie morfologicznie, np. kaneloni; 4) przystosowane ortograficznie i morfologicznie, np. kaneloniai (por. Girčienė, Liutkevičienė 2007: 110–111). Najwięcej wariantów można zaliczyć do grupy zapożyczeń o oryginalnej pisowni (1), np.: mozzarella, mozzarela, mozarella, mozzarella, moccarella, mocarella, mocarrella „miękki, biały włoski ser z mleka bawolego lub krowiego” (wł. mozzarella). Pokrój pomidory i ser mozzarella na plasterki i ułóż na talerzu w krąg (www.manovirtuve.com) 200 g sera Mozzarela (www.manovirtuve.com) Ser „Mozarella“ jest wytwarzany zgodnie z prawdziwymi tradycjami kraju i wyróżnia się wyjątkowym smakiem (www.meniu.lt) Sałatka z serem „Mozzarella” i pomidorami z sosem pesto (www.delfi.lt) Na każdej pizzy układa się po 5 plasterków sera Moccarella (www.gardu.lt) Zapiekanka rybna: 4 kulki mocarella (www.dieta.lt) Mocarrella – to coś fantastycznego (www.naturele)4 Często wariantywność cechuje również zapożyczenia przystosowane ortograficznie i morfologicznie (4), np.: mocarela, modzarela, mozarela. Warzywa, świeży łosoś, krewetki, ser mocarelos, pieczarki, oliwki (menu restauracji „Da Antonio”) Ze względu na strukturę sery dzielą się na świeże, dojrzewające (z domowej śmietanki, ser modzarelos i ricotta), miękkie (www.virejai.lt) 250 g sera mozarelos (www.sintagma.lt) Nawiasem mówiąc, o adaptacji morfologicznej można niekiedy wnioskować jedynie z kontekstu, por. sałatka z mocarelą i sałatka z serem mocarela; teraz je ugotuję i zjem z mozzarellą oraz szynkę wędzoną na zimno z serem mozzarella. To zależy 4 Tutaj i dalej w przykładach istotne elementy tekstu wyróżnione ciemną lub rozstrzeloną czcionką pochodzą od autorki artykułu, znaki graficzne (cudzysłowy i kursywa) są oryginalne. 194 KALBOS KULTŪRA | 81 od zakończenia obcego wyrazu – w tym przypadku jest ono identyczne z litewską końcówką rodzaju żeńskiego -a. Obcych wyrazów z włoskiej terminologii kulinarnej rodzaju żeńskiego jest stosunkowo dużo – około jednej trzeciej (spośród nowych zapożyczeń, które otrzymały końcówkę rodzajową z języka litewskiego, do rodzaju żeńskiego zalicza się tylko około 12 proc., zob. Vaicekauskienė 2007: 174). Rodzaj żeński dość łatwo przyjmują te zapożyczenia, których forma oryginalna ma zakończenie -a lub -e (tych drugich jest niemal o połowę mniej), np.: rikota (wł. ricotta) „niedojrzewający ser twarogowy (twaróg)”; maskarponė (wł. mascarpone) „miękki, smarowny, białawy ser” (zob. też wcześniejsze przykłady). Jak dotąd nieodmiennymi pozostają zapożyczenia w liczbie mnogiej oznaczające makarony, np.: farfale „makaron w kształcie kokardek” (wł. farfalle, lp. farfalla); pene „makaron w kształcie małych rurek, ukośnie ściętych na końcach” (wł. penne, lp. penna). Spaghetti z rikotos i serem owczym (www.skanus.lt/receptai) Dodajemy posiekany maskarponę, białka jaj, wszystko dokładnie mieszamy (www.receptuknyga.lt) Sałatka z Farfale (makaronami w kształcie motylków) z sosem pesto (www.zebra.lt) Makaron Pene z owocami morza, sosem z białego wina, curry i śmietany (www.meniu.lt) Rodzaj męski przyjmuje większość zapożyczeń, których forma oryginalna ma zakończenie -o – staje się ono litewską końcówką -as, np. taledžas „półmiękki ser z mleka krowiego” (wł. taleggio). Do rodzaju męskiego zalicza się także zapożyczenia w liczbie mnogiej, których forma oryginalna ma zakończenie -i – przyjmują one litewską końcówkę -is (lm. -iai), np. ravi(j)oliai (wł. ra-violi, lp. raviolo). Jednak jak dotąd większość takich zapożyczeń nie ma jeszcze form ukształtowanych morfologicznie, a często także ortograficznie, np. capellini „długi makaron, cieńszy od spaghetti” (wł. capellini, lp. capellino). Taledžas, provolone, ricotta i znów mozzarella oraz parmezan – aż wyraźnie czuć, jak wzbiera temperament i rośnie apetyt! (www.patie-kalai.lt) sałatka włoska. Na 4 porcje potrzeba: 500 g ravioli z nadzieniem szpinakowym, soli, kilku kropel oliwy z oliwek (www.beta.lt) Makaron, który znamy jako spaghetti, może w zależności od grubości nosić również nazwę capellini (www.patiek alai.lt) J. GIRČIENĖ. Italų kulinarijos svetimžodžiai 195 Należy zauważyć, że wspomniane morfologicznie i ortograficznie zaadaptowane formy włoskich kulinarnych wyrazów obcych nie są jedynymi wariantami – w użyciu na razie konkurują z nimi inne, tj. nieodmienne, niezaadaptowane ortograficznie formy (zob. przykłady podane wcześniej). Większość wariantów zapisu wyrazów obcych powstaje w wyniku prób oddania (często błędnego) ich autentycznej pisowni (niekiedy warianty zapisu występują także w języku włoskim)5 albo poszukiwania najodpowiedniejszego spolszczonego zapisu (por. Girčienė, Liutkevičienė 2007: 110). Zróżnicowanie zapisu zależy od tego, kiedy wyraz obcy pojawił się w tekstach litewskich (tj. od tradycji użycia) i jak intensywnie jest używany, co wiąże się z aktualnością nazywanego realium dla użytkowników języka, a także od ortografii wyrazu obcego. Początkowo wyraz obcy często pojawia się w użyciu w formie autentycznej. Jak widać z podanych przykładów, wyrazy obce o bardziej skomplikowanej pisowni mają również błędne warianty zapisu oryginalnego. Próby oddania wymowy wyrazu obcego prowadzą do powstawania form zaadaptowanych ortograficznie. Ich liczba także zależy od ortografii wyrazu obcego – im bardziej obca jest ona językowi litewskiemu, tym więcej wariantów. W zależności od końcówki wyrazu obcego niektóre formy dość szybko lub od razu zostają przypisane do określonego paradygmatu fleksyjnego. Jest to zjawisko typowe – w procesie zapożyczania częsta zmiana formy zazwyczaj (choć niekoniecznie) przebiega w kierunku konwergencji ortografii i morfologii (Vaicekauskienė 2007: 159). Należy zauważyć, że autentyczna pisownia nie wyklucza morfologicznej adaptacji włoskich kulinarnych wyrazów obcych – tendencja ta jest charakterystyczna również dla innych nowych wyrazów obcych (więcej zob. Vaicekauskienė 2007: 183). W redagowanym publicznym obiegu pisanym (literatura, prasa, internetowa przestrzeń informacyjna) najczęstsze są formy wyrazów obcych zaadaptowane ortograficznie i morfologicznie, mające tradycję użycia (i normatywizacji), albo graficznie wyróżnione formy autentyczne wyrazów obcych, które nie mają tradycji użycia (i normatywizacji). Jako wariant pośredni, prowadzący do pełnego przystosowania do systemu języka litewskiego, spotyka się tu również formy zapisu wyrazów obcych zaadaptowane ortograficznie, ale nieukształtowane morfologicznie. Jednak większość z nich zazwyczaj znika z obiegu publicznego. Prywatny obieg pisany (reprezentowany przez komunikacyjną przestrzeń internetową) jest bardziej zróżnicowany. Można tu oczywiście znaleźć również wspomniane warianty zapisu włoskich kulinarnych wyrazów obcych charakterystyczne dla obiegu publicznego, tj. zaadaptowane ortograficznie oraz 5Według danych ogólnych wyszukiwarek internetowych Google bardzo duże zróżnicowanie tak zwanego autentycznego zapisu włoskich kulinarnych wyrazów obcych jest charakterystyczne także dla innych języków, np. angielskiego i niemieckiego. 196 KALBOS KULTŪRA | 81 morfologicznie zaadaptowanych, a także form o autentycznym zapisie, przy czym tych ostatnich nie ma tendencji do wyróżniania graficznego. Ponadto tutaj częściej zarówno jedne, jak i drugie formy podawane są z błędami. Natomiast niezaadaptowane ortograficznie, lecz ukształtowane morfologicznie formy wyrazów obcych można przynajmniej na razie uznać za warianty charakterystyczne właśnie dla obiegu prywatnego. Potwierdzają to również dane ilościowe: warianty zapisu nowych wyrazów obcych zaadaptowane morfologicznie, lecz nieukształtowane ortograficznie, występują najrzadziej. Zaobserwowane różnice pozwalałyby przypuszczać, że w publicznym obiegu pisanym, pozostającym (najczęściej) pod opieką redaktorów językowych, zasadniczo dąży się do przestrzegania tradycji – ortograficznej i morfologicznej adaptacji włoskich kulinarnych wyrazów obcych. Wymaga to niewątpliwie wysiłku ze strony praktyków językowych: w różnych źródłach normatywnych (w słowniku terminów Unii Europejskiej Eurovoc (EUR), w banku konsultacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego (VLKK KKB), w nowszych słownikach wyrazów międzynarodowych (TŽŽ 2001 i in.)) w omawianym okresie można znaleźć normatywny zapis zaadaptowany dla mniej niż jednej piątej włoskich kulinarnych wyrazów obcych (głównie nazw włoskich serów), np.: e(k)spresas, gnočiai, gorgonzola, grapa, kapučinas, lazanja, maskarponė, parmidžanas, ravioliai, rizotas. W pozostałych przypadkach trzeba opierać się na użyciu i wybierać prawdopodobnie najodpowiedniejszy wariant zapisu zaadaptowanego. Jeśli nie ma choćby najmniejszej tradycji użycia formy zaadaptowanej, istnieje ryzyko podania użytkownikowi języka nierozpoznawalnej formy wyrazu obcego, którą normatywiści mogą później zaadaptować inaczej. Dlatego najczęstszym rozwiązaniem w takich przypadkach jest pozostawianie form autentycznych, wyróżnionych graficznie. Są one dość częste, ale postępuje się tak tylko w ostateczności: brak (odpowiednika) właściwego ekwiwalentu, a adaptować bez zgody normatywistów najwyraźniej wciąż się nie ośmiela (w obawie przed naruszeniem ogólnej zasady oczyszczania języka). Nie uwzględnia się jeszcze w dostatecznym stopniu faktu, że w zatwierdzonych na początku 2007 r. Ogólnych kryteriach normowania nowych zapożyczeń (dalej: BNSNK) wskazano dwa możliwe sposoby normowania nowych wyrazów obcych – normowanie poprzez adaptację oraz zastąpienie ekwiwalentem; nowe, niezaadaptowane wyrazy obce uznaje się za nienormatywne. Tendencja do graficznego wyróżniania form autentycznych w obiegu publicznym skłania do wniosku, że taki zapis jest postrzegany jako wtręt w tekście litewskim, element nietypowy. To badanie i inne badania pozwalałyby przypuszczać, że taka sytuacja w obiegu publicznym jest skutkiem niedostatecznego normowania. Przez długi czas, wobec braku jasnych kryteriów normowania nowych wyrazów obcych, próbowano realizować najważniejszą zasadę – nie dopuszczać wyrazów obcych, szukać dla nich ekwiwalentów, unikano zalecania adaptowanych wyrazów obcych, nawet tych niemających ekwiw J. GIRČIENĖ. Italų kulinarijos svetimžodžiai 197 nych, formy, jakoby w ten sposób zalegalizowano zapożyczoną nazwę. Wyrazy obce, które nie mają odpowiedników, w opracowaniach normatywnych języka po prostu omijano, a w wyjątkowych przypadkach proponowano wyróżniać graficznie wyrazy obce w ich autentycznej postaci6. A zatem osoba, która musi natychmiast nazwać nową realię, musiała (i nadal musi) sama sobie z tym radzić – lawirować między (nieistniejącymi) normami, jakością tekstu i możliwościami odbiorcy jego rozszyfrowania (zob. poniższy przykład): Czy to nie smak mleka łabędziego? Nie – cannoli nadziewa się smarowalnym serem twarogowym (riccota) lub serem mascarpone i ukrywa w rurce z ciasta... Ostatnia filiżanka kawy. Nauczyliśmy się zamawiać ją tak, by kelnerzy nie patrzyli na nas z przerażeniem: po obfitym obiedzie – żadnej kawy z mlekiem, tylko espresso, najlepiej – z sambuką (likierem o smaku anyżu), żeby rozjaśniło nam się w oczach... Sambuka ożywia zmysły... (Moteris 2008 07) Wyróżnione (ciemną) czcionką włoskie wyrazy kulinarne i ich odpowiedniki stanowią aż jedną trzecią tekstu. Wysiłki autora artykułu i (lub) redaktora, by stworzyć tekst wysokiej jakości, nie budzą wątpliwości. Wyróżnienie graficzne oraz dodatkowe informacje podane w nawiasach oczywiście naruszają jego spójność, lecz zarówno jedno, jak i drugie świadczy o staraniach, by przekazać informacje w sposób zrozumiały dla odbiorcy i nie naruszyć norm językowych. Nowym wyrazom obcym często towarzyszą, ze względów komunikacyjnych, komentarze (meta)lingwistyczne umieszczane w nawiasach lub wkomponowane w tekst – w tym przypadku jest to opis sambuki (w nawiasie) oraz rozwinięty w drugim zdaniu opis kanolio „małego ciastka z kruchego ciasta w kształcie rurki, smażonego w tłuszczu, zwykle z nadzieniem z ricotty itp.” (wł. cannolo, lm. cannoli). Natomiast opisowy odpowiednik wyrazu obcego rikota, smarowalny ser twarogowy, niewątpliwie wybrano w trosce o niełamanie norm językowych, zapewne zdając sobie sprawę z jego nieprzydatności (nieekonomiczny, mało produktywny itp.; zob. BNSNK) oraz trudności w dekodowaniu (w nawiasie objaśnia się go niezaadaptowanym wyrazem obcym, wyróżnionym graficznie – zbędnym elementem tekstu). Ekspresję i grafikę tekstu niewątpliwie zakłóca też inny, podany w ten sposób niezaadaptowany wyraz obcy cannoli, zapewne pozostawiony w tej postaci w trosce o niełamanie norm językowych. Taką hipotezę zdawałyby się potwierdzać zaadaptowane formy wszystkich pozostałych wyrazów obcych — 6 Szerzej o tendencjach do upowszechniania wyrazów obcych w ich autentycznej postaci, wyróżnionych graficznie, ich przyczynach, możliwych skutkach, kierunkach normalizacji itp. zob.: Girčienė J. Verstinės literatūros naujažodžiai. – Kalbos kultūra 79, 2006, 83–85; Girčienė J. Naujųjų skolinių vartosena: kalbos kultūros ir stilistikos takoskyra. – Kalbos kultūra 80, 2007, 143–147; Girčienė J., Liutkevičienė D. Šiurių pavadinimų vartosena ir norma. – Kalbos kultūra 80, 2007, 110–113; Vaicekauskienė L. Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai, 2007, 177–189 i in. 198 KALBOS KULTŪRA | 81 my mascarpone, espresso7, sambuka8 (wł. sambuca): zaadaptowane formy dwóch pierwszych można obecnie znaleźć we wspomnianych źródłach normatywnych dotyczących języka. O staraniach, by przestrzegać zaleceń językowych, nawet jeśli stoi to w sprzeczności z dokładnością przekazywania informacji, świadczy jeszcze jedna litewska, opisowa nazwa realiów: kawa z mlekiem – można przypuszczać, że wybrano ją zamiast zapożyczonej nazwy jednego z rodzajów kawy z mlekiem (np. latte lub cappuccino). Przytoczony typowy przykład z użycia publicznego ukazuje obecną sytuację, trudną nie tylko dla praktyków językowych przygotowujących teksty, lecz także dla ich czytelników, którzy muszą rozpoznawać te formy i których często – ze względu na „czystość” języka – przyzwyczaja się do niespolszczonej postaci wyrazów obcych (!). Powszechność autentycznej postaci wyrazu obcego we współczesnym użyciu językowym szczególnie dobrze ukazuje nieedytowane użycie prywatne. Charakteryzują je niewyróżnione graficznie formy autentyczne oraz ortograficznie niezaadaptowane, lecz morfologicznie odmieniane warianty włoskich wyrazów kulinarnych, np.: Zrobiłem dziś wieczorem cannelloni (http://qemm.blogas.lt) Cannellonis ze szpinakiem i orzechami włoskimi są w sumie bardzo smaczne (www.papugos.lt) O tym, że rozprzestrzenianie się autentycznej postaci wyrazów jest ogólną tendencją, niezwiązaną z semantycznymi grupami wyrazów obcych, świadczą również wyniki innych badań: Loreta Vaicekauskienė, która badała użycie nowych wyrazów obcych, wspomina o nowej tendencji do nieadaptowania ich pod względem ortograficznym (występuje ona nie tylko w litewskim, lecz także w innych językach) oraz o przyzwyczajeniu użytkowników języka do oglądania autentycznej pisowni (Vaicekauskienė 2007: 181, 187). Nasuwają się zatem pytania: czy próbując pielęgnować ogólną postawę oczyszczania języka – nie dopuszczać wyrazów obcych z obawy przed naruszeniem norm – nie szkodzi się językowi jeszcze bardziej? Może osoby ustalające normy językowe powinny, opierając się na BNSNK, jak najszybciej starać się przedstawić społeczeństwu najodpowiedniejszy wariant postaci wyrazu obcego? Nie zamknęłoby to drogi do poszukiwania odpowiedników9. Jak pokazuje 7W formie Espreso można by dostrzec dopełniacz: żadnej kawy z mlekiem, tylko espresso (domyślnie: kawa); można jednak uznać to również za często spotykany w użyciu wariant niezaadaptowany morfologicznie: espresso, np. warstwowe espresso (nawiasem mówiąc, forma ta jest podawana przez BNSNK). 8To samo można powiedzieć o wyrazie obcym sambuka. Mogłaby to być również nieodmienna forma rozpowszechniona w użyciu, por. likier sambuka, ale użycie tego wyrazu obcego w pozycjach dwóch przypadków pozwala jednak sądzić, że nie chodzi o formalne podobieństwo końcówek. 9Takie przykłady już istnieją: VLKK KKB podaje zaadaptowane formy włoskich wyrazów kulinarnych lazanija oraz rizottas, a jednocześnie podaje ich odpowiedniki zalecane w różnych źródłach. J. GIRČIENĖ. Italų kulinarijos svetimžodžiai 199 Przesunięcia w publicznym użyciu języka, pobudzane choćby przez rozpowszechnianie nielicznych znormalizowanych włoskich zapożyczeń kulinarnych oraz ogólne stanowisko dopuszczające stosowanie form zaadaptowanych, mogłyby powstrzymać masowe rozpowszechnianie się nieprzyswojonych form zapożyczeń. Por. fragmenty tekstów opracowanych w różnym czasie: Espresso kawa jest podstawą wielu innych popularnych napojów kawowych, takich jak cappuccino, latte. <...> Cappuccino – to włoska kawa. Do jej przygotowania używa się espresso kawy. <...> Latte przygotowuje się z espresso oraz podgrzanego parą i lekko spienionego mleka (www.meniu.lt, Restoranų verslas, nr 5, 2006) Espreso kawa z grapą. <...> Kapučino składa się z espreso, podgrzanego mleka i mlecznej pianki. <...> Latė kawa <...> – to włoska kawa z mlekiem, podawana w wysokiej szklance i przygotowywana z espreso oraz mleka podgrzanego parą (www.paulig.lt 2008) RELACJA NOWYCH ZAPOŻYCZEŃ DO ICH POLSKICH ODPOWIEDNIKÓW Odpowiedniki zaproponowano dla mniej więcej jednej trzeciej włoskich zapożyczeń kulinarnych. Większość z nich ma po kilka odpowiedników, najczęściej wyrażonych opisowymi połączeniami dwóch lub trzech wyrazów typowymi dla języka litewskiego (zob. Tartilaitė 2008: 11–12), np.: kapučinas – kawa zabielana (ze śmietanką, orzechami, czekoladą itp.); latė – kawa zabielana, kawa z mlekiem, kawa mleczna; lasagna – płaty makaronowe, włoskie płaty makaronowe, zapiekanka z płatów makaronowych, skryliai; risotto – ryż z różnymi warzywami, potrawa z gotowanego ryżu (z mięsem, warzywami, ostrymi przyprawami), pikantny ryż z mięsem duszonym z warzywami, zapiekanka ryżowa (zob. ĮPVT 2005: 27–35, 146). Takie opisowe, wielowyrazowe odpowiedniki zapożyczeń nie upowszechniają się w użyciu. Nie mogą pretendować do miana jedynych rzeczywistych nazw: kapučinas i latė nie są tym samym co to, co na Litwie zwykło się nazywać kawą z mlekiem lub kawą zabielaną (por. opis znaczenia tych zapożyczeń); lazanja, „duże, nieugotowane płaty ciasta makaronowego z różnym nadzieniem, pieczone w piekarniku”, niewątpliwie różni się od znanej Litwinom zapiekanki makaronowej, „zapiekanej potrawy z ugotowanego makaronu w postaci małych wstążek z różnymi dodatkami”10; rizotas, „potrawa przygotowywana z ryżu do risotto podsmażonego na tłuszczu, z różnymi dodatkami” – po pierwsze, nie jest tym samym co ryż z różnymi warzywami; potrawa z gotowanego ryżu (z mięsem, warzywami, ostrymi przyprawami); pikantny ryż z 10 Szerzej o nieadekwatności znaczenia zapożyczenia lazanja i jego odpowiedników zob. Girčienė J., Naujųjų skolinių atitikmenys: struktūra ir vartosena, 2005, 113–114. 200 KALBOS KULTŪRA | 81 duszony ryż z mięsem i warzywami; zapiekanka ryżowa; po drugie, są to odpowiedniki wielowyrazowe. Przecież, opisując coś, można nazwać właściwie cokolwiek (Vaicekauskienė 2007: 57). Jeśli mimo to stosuje się takie odpowiedniki, aby nie naruszać norm językowych, w celach komunikacyjnych obok nich w nawiasie (w jadłospisach – w opisie potrawy podanym po angielsku lub w innym języku obcym) nadal koniecznie podaje się zapożyczenie, nawet jeśli wspomniane odpowiedniki nie są już nowymi propozycjami. Ze względów objaśniających zapożyczenie może przez pewien czas towarzyszyć również właściwemu jednowyrazowemu odpowiednikowi (zob. niżej). Np.: Kawa zabielana / Coffee Latte (www.transylvania.lt/meniu) Zapiekanka makaronowa z łososiem / Lasagne (4 porcje) (www.tindirindi.lt/forum) Jest tu także kilkanaście niezwykłych przysmaków, na przykład <...> duszony ryż (risotto) (www.york-capital.lt) A zatem zamiast nazwać daną realię precyzyjniej, używając słów właściwych tylko jej, uprawia się swoistą „zabawę w opisywanie”. Takie postępowanie jest wadliwe nie tylko pod względem etycznym (autor tekstu powinien nazwać realię mającą własną nazwę, ale obawiając się naruszenia norm językowych, które często w rzeczywistości nawet nie istnieją, nie może tego zrobić) i komunikacyjnym, lecz także językowym. Tylko kilka włoskich zapożyczeń kulinarnych ma odpowiedniki wyrażone jednowyrazowymi neologizmami lub połączeniami z ich udziałem; na przykład w miejsce zapożyczeń lazanija i rizotas proponuje się litewskie nazwy płatów makaronowychwarstwowiec oraz wieloryż, wieloryżzapiekanka (zob. ĮPVT 2005: 31–35). Choć ta ostatnia propozycja jest dość nowa, można ją już zauważyć w użyciu, i to nie tylko publicznym; prawdę mówiąc, jako nietypowy neologizm, czasami towarzyszą jej nie tylko objaśnienia zapożyczenia, lecz także niezbyt przychylne komentarze użytkowników języka (zob. druk rozstrzelony): Mogą to być kulinarne chluby włoskiej kuchni, wieloryż („risotto”), różne dania z makaronu (www.moteris.lt) I w jej ojczyźnie, słonecznej Italii, narodziły się tradycyjne dania, które stały się klasyką: jak teraz należy mówić – „wieloryż” (jeśli znaczenie tego słowa jest dla was niejasne, wiedzcie, że pod tą nazwą kryje się znane od dawna „risotto”) (www.alfa.lt) Podaje się do niego wieloryż z borowikami (www.meniu.lt) Odpowiedniki włoskich zapożyczeń kulinarnych, w tym neologizmy, można oczywiście proponować, powinny one jednak spełniać wymagania użytkowników języka i normatywistów dotyczące adekwatności znaczenia odpowiednika i zapożyczenia, produktywności, ekono J. G I R Č I E N Ė. Italų kulinarijos svetimžodžiai 201 miškumo ir kt. kriterijus (žr. Miliūnaitė 2004: 35–38; BNSNK 2007 ir kt.). Kaip rodo šio ir kitų tyrimų rezultatai, tik tokie atitikmenys yra pajėgūs konkuruoti su svetimžodžiais11. Atitikmenų paieškos neturėtų trukdyti teikti visuomenei adaptuotas tokių svetimžodžių formas. Nederėtų pamiršti bendrosios norminimo nuostatos, kad kitų šalių nacionalinių valgių svetimžodžiai į lietuvių kalbą tradiciškai būdavo įsileidžiami (pvz.: pica, spagečiai). Taip pat reikia atsižvelgti į polinkį svarbiausiose dabartinėse tarptautinio bendravimo kalbose paplitusius naujuosius svetimžodžius (ypač klasikinių kalbų kilmės) vertinti nuosaikiau, juos laikyti naujaisiais tarptautiniais žodžiais (plačiau dėl naujųjų svetimžodžių vertinimo kriterijų žr. Miliūnaitė 2004; BNSNK 2007; Vaicekauskienė 2007: 135–152). Kaip tik tokie ir yra daugumas italų kulinarijos svetimžodžių. WNIOSKI 1. W pisanych i elektronicznych źródłach z lat 1990–2008 znaleziono ponad sto nowych zapożyczeń określających potrawy kuchni włoskiej – wyroby z ciasta makaronowego, pieczywo, sery, słodycze i napoje. Przyczyny ich pojawiania się w języku są denotacyjne i semantyczne: potrzeba nazwania nowych realiów (np., lazanija) albo uwydatnienia różnic znaczeniowych, gdy treść nowych i starych realiów pokrywa się tylko częściowo (por. virtiniai i ravioliai). 2. Zapożyczenia z włoskiej terminologii kulinarnej cechuje wariantywność form. Ze względu na stopień przystosowania do systemu języka litewskiego można je podzielić na cztery grupy: 1) o autentycznej pisowni, np.: cannelloni, canneloni, canelloni, canelo-ni (wł. cannelloni); 2) uformowane morfologicznie, lecz niezaadaptowane ortograficznie, np. canelloniai; 3) zaadaptowane ortograficznie, lecz nieuformowane morfologicznie, np. kaneloni; 4) zaadaptowane ortograficznie i morfologicznie, np. ka-neloniai. Wariantywność zależy od tradycji użycia zapożyczenia i jego ortografii – większość wariantów formy pojawia się najpierw w próbach oddania, często błędnych, autentycznej pisowni zapożyczenia, a później w poszukiwaniu najodpowiedniejszej formy zlituanizowanej. 2.1. Chociaż autentyczna pisownia nie stoi na przeszkodzie morfologicznej adaptacji zapożyczeń nazywających kuchnię włoską, typowa dla procesu zapożyczania zmiana formy najczęściej przebiega w kierunku zbieżności ortografii i morfologii— 11 O czynnikach determinujących konkurencję wariantów leksykalnych zob. Girčienė J. (tamże, 107–127). 202 KALBOS KULTŪRA | 81 zbieżności. Warianty formy zaadaptowane ortograficznie i morfologicznie, choć na razie nadal konkurują z formami autentycznymi lub tylko częściowo zaadaptowanymi, ma około jednej trzeciej badanych zapożyczeń. Większość z nich przyjmuje formy rodzaju męskiego, ale do rodzaju żeńskiego, w porównaniu z ogólnymi tendencjami adaptacji nowych zapożyczeń, zalicza się również dość wiele (nawet około jednej trzeciej) zapożyczeń z włoskiej terminologii kulinarnej. Wynika to z dużej liczby form autentycznych zakończonych na –a (por. wł. mozzarella – lit. mocarela). 2.2. Zauważono, że dla redagowanego użycia publicznego najbardziej charakterystyczne są formy zapożyczeń zaadaptowane ortograficznie i morfologicznie, mające tradycję użycia i (normatywizacji), albo autentyczne formy zapożyczeń bez tradycji użycia (i normatywizacji), wyróżnione graficznie. Dość częsta skłonność do graficznego wyróżniania form autentycznych pozwala przypuszczać, że są one postrzegane jako nietypowy wtręt w litewskim tekście, używany w braku (odpowiedniego) ekwiwalentu. W nieedytowanym użyciu prywatnym nie ma skłonności do graficznego wyróżniania form autentycznych; ponadto częściej podaje się tu zarówno formy autentyczne, jak i całkowicie zlituanizowane z błędami. Najrzadsze formy zapożyczeń niezaadaptowane ortograficznie, lecz uformowane morfologicznie, można przynajmniej na razie uznać za warianty użycia prywatnego. Takie tendencje w użyciu wskazują, że niezlituanizowana forma staje się dla współczesnego użytkownika języka (nieprofesjonalisty) dość zwyczajna. 3. Ekwiwalenty zaproponowano dla około jednej trzeciej zapożyczeń z włoskiej terminologii kulinarnej. Litewskie warianty są najczęściej wyrażane opisowymi połączeniami, które nie spełniają stawianych ekwiwalentom kryteriów ekonomiczności, produktywności, adekwatności znaczeniowej ekwiwalentu i zapożyczenia itp., dlatego – poza pojedynczymi przypadkami – nie upowszechniają się w użyciu. 4. Poszukiwanie ekwiwalentów nie powinno przeszkadzać w proponowaniu społeczeństwu zaadaptowanych form zapożyczeń z włoskiej terminologii kulinarnej. Mogłoby to pomóc powstrzymać rozpowszechnianie się niezlituanizowanych form zapożyczeń. ŠALTINIAI Ayto J. 2007: Oxford a Century of New Words, Oxford University Press. EUR: Europos Sąjungos terminų žodynas Eurovoc. Interneto prieiga: http://www3.lrs.lt/pls/ev/ev.main ĮPVT 2005: A. Šiupienienė. Į pagalbą valgiaraščių tvarkytojams, Vilnius: Ciklonas. Laisvoji interneto enciklopedija „Vikipedija“: http://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page J. GIRČIENĖ. Italų kulinarijos svetimžodžiai 203 Merriam-Webster’s Online Dictionary, 11th Edition. Interneto prieiga: http://www. merriam-webster.com Petrauskas V. 2003: Italy–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius: Žodynas. TŽŽ 1985: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. TŽŽ 2001: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera. VLKK KKB: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos Kalbos konsultacijų bankas. Interneto prieiga: http://www.vlkk.lt/konsultacijos LITERATŪRA BNSNK 2007: Bendrieji naujųjų skolinių norminimo kriterijai. Interneto prieiga: http://www.vlkk.lt/i/news/267.doc Girčienė J., Liutkevičienė D. 2007: Sūrių pavadinimų vartosena ir norma. – Kalbos kultūra 80, 110–122. Mikelionienė J. 2000: Naujoji lietuvių kalbos leksika. Daktaro disertacija, Kaunas. Miliūnaitė R. 2004: Skolinių vertės motyvacija. – Skoliniai ir bendrinė lietuvių kalba. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 30–54. Tartilaitė J. 2008: Itališkos virtuvės naujažodžiai dabartinėje lietuvių kalboje. Bakalauro darbas, Vilniaus pedagoginis universitetas. Vaicekauskienė L. 2007: Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai. Kalbos politika ir vartosena, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gauta 2008 09 02 LOANWORDS OF ITALIAN CUISINE S u m m a r y The paper deals with new loanwords referring to Italian cuisine, now very popular in Lithuania. The new loanwords appeared in 1990–2008 in Lithuanian written and electronic sources. The paper discusses major tendencies of the usage of the loanwords in terms of their variability, competition with Lithuanian equivalents, their relation with standard language norms and the prospect of standardisation. There were over 100 terms of Italian cuisine identified in the written and electronic sources of the above period. Most of them refer to the pasta dough, bread, cheeses, sweets and drinks. The causes of their appearance in Lithuanian are designatory and semantic: a need to name new things or identify differences in meaning when semantically old and new words partially overlap. 204 KALBOS KULTŪRA | 81 Loanwords of Italian cuisine in Lithuanian are characterised by the variability of expression, e.g. cannelloni, canneloni, canelloni, caneloni; canelloniai; kaneloni; kaneloniai (It. cannelloni). The authentic orthography does not prevent the morphological adaptation of the loanwords; however, a change in the form which is most characteristic in the process of borrowing frequently leads to converging the orthography and morphology of the loanword. Lithuanian equivalents have been suggested for ca. one third of loanwords of Italian cuisine. The equivalents are often expressed by descriptive phrases; however, they fail to meet the criteria of language economy, equivalence, meaning adequacy etc., which prevents their wider acceptance in actual use. A search for equivalents should not prevent suggesting adapted forms of loanwords of Italian cuisine to the society. JURGITA GIRČIENĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] J. GIRČIENĖ. Italų kulinarijos svetimžodžiai 205