Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida

112 Kultura Języka | 81 ANTANAS BALAŠAITIS LEKSYKA JĘZYKA LITEWSKIEGO Błąd NorMINIMo 1. Uwagi wstępne W słownikach praktycznych przedstawiane informacje wpływają na użycie języka, ponieważ są one opracowywane w celu normowania leksyki (Naktinienė 2000: 12). Wydany ponad pół wieku temu „Dabartinės lietuvių kalbos žodynas” (dalej – DŽ) uważany jest za fundamentalne dzieło języka litewskiego (Keinys 1991a: 96). ponadto ten słownik jest „prostym, dostępnym i skutecznym środkiem podnoszenia kultury zarówno języka mówionego, jak i pisanego” (ulvydas 1977: 13). zatem DŽ jest ważnym dziełem dla rozwoju ogólnego języka litewskiego, a zarazem dla całej kultury litewskiej. dlatego warto ocenić go pod różnymi względami, tym bardziej przy opracowywaniu słownika języka ogólnego. W artykule przedstawiono kilka cech historii opracowywania DŽ z socjologicznego punktu widzenia, przypominając obecnemu młodemu pokoleniu filologów trudne do wyobrażenia fakty – jak władza polityczna w owym czasie i jej przemiany wpływały na językoznawców, charakter przygotowywanego przez nich dzieła oraz proponowane normy. Analizując warunki opracowywania DŽ, nie należy zapominać również o szerszej ocenie tego okresu. Próby zorganizowanego zatroszczenia się o zachowanie języka litewskiego w warunkach umacniającej się dwujęzyczności (ożywienia Litewskiego Towarzystwa Językowego) były hamowane przez władze oficjalne, natomiast narzucano internacjonalizm oraz niezbędny dla przyjaźni narodów język rosyjski, podkreślając wyłącznie jego pozytywny wpływ na język litewski. a zatem „język litewski utracił w kraju swoją suwerenność – podstawowy warunek, który pozwalał mu rosnąć i umacniać się” (Piročkinas 1994: 5). Autor niniejszego artykułu1 wiąże stan języka i jego normalizację z życiem społeczeństwa, podobnie jak profesor Zigmas Zinkevičius w dziełach poświęconych historii języka. 1 Artykuł jest znacznie rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego na jubileuszowej międzynarodowej konferencji naukowej 23 czerwca 2008 r. (zob. „Zmiana normalizacji leksyki języka litewskiego w pierwszych wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego”. – Leksykologia i terminologia: teoria, praktyka, historia. Tezy referatów, 2008). Artykułem tym pragnie się uczcić pamięć redaktora odpowiedzialnego za pierwsze dwa wydania DŽ, Jonasa Kruopasa (1908–1975), z okazji 100. rocznicy jego urodzin. A. Balašaitis. Rozwój normalizacji leksyki języka litewskiego 113 2. PIERWSZE PRÓBY PRAKTYCZNEGO SŁOWNIKA obok wielkiego słownika praktyczny słownik normatywny zamierzał już opracować Kazimieras Būga (1879–1924). Jak wskazano w artykule Antanasa Salysa (1902–1972) w encyklopedii litewskiej (LE XXXV 1966: 408), „A. Vireliūnas i A. Varnas już zaczęli wybierać materiał z kartoteki wielkiego słownika“. lecz po śmierci Būgi zamiar ten został zapomniany. „Wybór materiału rozpoczęto na nowo w redakcji wielkiego słownika kierowanej przez Juozasa Balčikonisa“ (tamże). Praktyczne dzieło językowe opracowano tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej. Językoznawca i pedagog Alfonsas Kalnius (1907–1981) wraz z geografem Stanislovasem Tarvydasem (1903–1975), korzystając ze zbiorów onomastycznych Matasa Jurkynasa (1909–1944), opracowali podręcznik języka. Zredagowali go Kazimieras Gasparavičius (1908–1983), Napalys Grigas (1896–1972), Kazys Ulvydas (1910–1996) i Aleksandras Žirgulys (1909–1986), redaktor odpowiedzialny Juozas Lazauskas (1892–1970). Został zatytułowany Słownik ortografii języka litewskiego i wydany w 1948 roku. Tytuł jest wyraźnie zbyt wąski: w pracy tej przedstawiono podstawy ortografii, interpunkcji, akcentuacji i użycia przypadków, zarys dialektów, kilkaset nazw miejscowych oraz akcentowany słownik około pięciu tysięcy słów (bez objaśnień). Przez pewien czas była to podręczna książka dla studentów i środek normalizacji języka ogólnego. Litewscy językoznawcy uchodźcy wojenni w Niemczech również starali się przygotowywać publikacje na potrzeby języka ojczystego. W 1950 r. w Bielefeldzie wydano Podręcznik języka litewskiego, opracowany przez Pranasa Skardžiusa (1899–1975), Stasysa Barzdukasa (1906–1981) i Jonasa Martynasa Laurinaitisa (1894–1966). W „Słowie od redakcji” P. Skardžius wyjaśnił historię przygotowania publikacji. Nauczyciel litewskiego gimnazjum w Tybindze, S. Barzdukas, wysunął wobec niego myśl, że należałoby przygotować dla szkół podręcznik ortografii. profesor poparł tę inicjatywę. W marcu 1948 r. przygotowanie podręcznika zostało zaakceptowane na posiedzeniu wspólnoty litewskich zesłańców. ale wkrótce okazało się, że potrzebna jest obszerniejsza publikacja: „w obecnej chwili celowe jest wydanie nie tylko podręcznika ortografii, lecz możliwie wyczerpującego dzieła, które obok ortografii, choćby krótko, obejmowałoby także najważniejsze zagadnienia wymowy języka ogólnego, słowotwórstwa, odmiany, częściowo składni i słownictwa“. Wszystko to jest potrzebne, „abyśmy wszyscy mieli poważniejsze narzędzie językowe, które pomogłoby nam dłużej zachować poziom kultury języka ojczystego i jego samodzielność, ułatwiałoby nasze wzajemne porozumiewanie się i w ten sposób dłużej podtrzymywało nasze poczucie narodowe i wspólnotowe“. 114 Kalbos Kultūra | 81 dążąc do takiego celu, rękopis rozrósł się do pokaźnej książki. W „Lietuvių kalbos vadove“ p. Skardžius omówił użycie języka ogólnego, wymowę, tworzenie głosek, akcent i intonację, akcentowanie poszczególnych części mowy, ortografię (a także kwestie wariantywne), pisownię wyrazów obcych, słowotwórstwo, neologizmy, wyrazy międzynarodowe, użycie przypadków, interpunkcję. Dołączono także dość obszerny słownik. Ten swoisty uniwersalny słownik, stanowiący trzy czwarte książki (444 strony), był przeznaczony dla emigracji, z uwzględnieniem potrzeb rodaków w krajach ich zamieszkania. W nim, oprócz litewskich imion i nazw miejscowości, zamieszczono również nazwy miejscowości i nazwiska postaci z Niemiec, USA, Kanady i Australii. W słowniku znajdujemy także imiona biblijne, pseudonimy pisarzy, nazwiska naukowców, nazwy świątyń, różne skróty, popularne nazwy i powiedzenia łacińskie. W osobnych gniazdach podaje się i objaśnia częstsze przyrostki i przedrostki. Część znanych słów nie jest objaśniana (podaje się tylko część mowy i akcentowanie), inne objaśnia się za pomocą synonimów. Przy niektórych słowach podaje się ich pochodzenie lub odpowiedniki w językach angielskim, francuskim i niemieckim. Najczęściej podaje się zwięzłe objaśnienia z krótkimi przykładami użycia. Czasowniki z przedrostkami podaje się albo w haśle głównym, albo w osobnych gniazdach, a czasami również się je objaśnia. Słownik miał również na celu normalizację leksyki: słowa niezalecane w języku ogólnym zapisuje się w nawiasach kwadratowych z oznaczeniem pochodzenia: [apat (prc., sl.), be, pvz.: be pinigų, onutė dar gavo ir dovanų], [gùzikas (g., l.), sagà], [leikà (g.), laistỹklė, piltùvas], [mierà (g., r.), mãtas, sakas], [šncelis (vok.), pjaus nỹs], [špõsas (vok., l.), pókštas, išdáiga], [trùsikai (r.), glaudnės, kelnái tės], [Vlija (g., l.) Ners], [viršgamtnis (verstinis skolinys), antgamtnis], [že l (prc., r.), drebùčiai]. ogólnie rzecz biorąc, starano się zilustrować omówione we wstępie do słownika zagadnienia, pokazać użycie języka, podnosić jego kulturę, uczyć prawidłowego akcentowania i ortografii. Podręcznik był przygotowywany do wydania, gdy rozpoczęła się emigracja z Niemiec. redaktor p. skardžius zakończył czytanie korekty już po przybyciu do Cleveland (JaV) i podpisał „słowo redakcji” 15 grudnia 1949 roku. W słowie końcowym „Kończąc pracę”, podpisanym przez Wspólnotę Litwinów w Niemczech w Monachium 29 czerwca 1950 roku, wskazano współpracowników i sponsorów przygotowania oraz druku. wydaniem zajmowało się wydawnictwo „Ventos”. Wydany w nakładzie 5000 egzemplarzy Lietuvių kalbos vadovas (604 s.) przez długi czas był podręczną książką naszych uchodźców wojennych. Przygotowywano poprawione i uzupełnione wydanie tej książki, ale nie zostało ono wydane (skardžius 1999: 793–794, 928). a. balaŠaItIs. rozwój normalizacji leksyki języka litewskiego 115 3. PIERWSZE WYDANIE SŁOWNIKA JĘZYKA LITEWSKIEGO współczesnego rękopis słownika praktycznego dopiero po drugiej wojnie światowej przygotowali leksykografowie Instytutu Języka Litewskiego Napalys Grigas i Antanas Lyberis (1909– 1996). Słowa z kartoteki słownika wielkiego wybierała także niedawno zatrudniona w Instytucie Antanė Kučinskaitė (1915–2006), ponieważ do kartoteki słownika małego przepisano zaledwie słowa obejmujące mniej więcej połowę alfabetu (Kučinskaitė 1981: 26–27). Jak pisała ta autorka, pod koniec 1948 r. rękopis słownika był już obszerny (tamże). Po zapoznaniu się z rękopisem kierownictwo Akademii Nauk wskazało, że brakuje słów związanych z życiem radzieckim oraz terminów specjalistycznych. Po krytyce II tomu Wielkiego słownika języka litewskiego (1947) na rozszerzonym posiedzeniu Wydziału Nauk Społecznych MA 12 listopada 1948 r. omówiono także rękopis przygotowywanego słownika języka ogólnego. Dyrektor Instytutu Języka Litewskiego Juozas Balčikonis (1885–1969) w referacie wskazał, jaki będzie słownik. Przewidziano w nim podanie wszystkich używanych słów litewskich i częstszych internacjonalizmów, a także nazw miejscowych wraz ze światowymi nazwami geograficznymi. Już zredagowana część słownika (litery A–o, R, Š i u). „Podczas redagowania słownika pojawiają się trudności związane z normalizacją, akcentowaniem, przyrostkami itp. Słabą stroną słownika jest zbyt mała ilość zebranego słownictwa terminologii naukowej, a także słów stworzonych przez życie radzieckie” (zob. Lietuvos tsr Mokslų akademijos žinynas, 1949: 301). Rękopis słownika spotkał się z ostrą krytyką. Wiceprezydent J. Žiugžda zarzucał, że „w Słowniku zupełnie bezkrytycznie wykorzystano przestarzały, wcześniej w ogóle zebrany materiał. [...] zarówno pod względem doboru słów, jak i swojej frazeologii (tj. ilustracji użycia) Słownik oderwany jest od rzeczywistości życia radzieckiego” (tamże, 302). Takiej krytycznej ocenie przychylili się redaktor „Tiesos” H. Zimanas oraz prezydent MA J. Matulis. Dyrektor Instytutu Literatury Litewskiej K. Korsakas podkreślił, że „słownik języka ogólnego powinien być przeznaczony do celów praktycznych. [...] natomiast faktycznie zredagowany obecnie słownik języka ogólnego jest skróconym streszczeniem Wielkiego słownika” (tamże, 304). dlatego rękopis słownika trzeba było skrócić, a zarazem uzupełnić. Redaktorzy słownika troszczyli się nie tylko o usunięcie „błędów ideologicznych”, lecz także rozważali kwestie jego struktury. Zrezygnowano z nazw własnych, poszukiwano sposobów lepszego przedstawienia czasowników przedrostkowych. Akademik Boris Larin (1893–1964), który w latach 1952–1953 pracował jako zastępca dyrektora Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, proponował przedstawiać czasowniki przedrostkowe w osobnych gniazdach. Nie można było zgodzić się z tą propozycją, ponieważ kartoteka wielkiego słownika była ułożona inaczej. dlatego później pa- 116 Kalbos Kultūra | 81 gal możliwości A. Lyberis wyodrębnił w osobnych gniazdach tylko czasowniki przedrostkowe mające specyficzne znaczenia, a pozostałe tak już pozostały w przykładach użycia. We wstępie do DŽ1 wskazano, że „w rzeczywistości celowe byłoby podanie wszystkich czasowników przedrostkowych, nawet tych niemających wyróżniającego znaczenia, osobno w porządku alfabetycznym” (s. XI). zostało to zrobione w wydaniu DŽ2. W kwietniu 1952 r. na zorganizowanej przez Instytut Języka Litewskiego ogólnokrajowej konferencji leksykografów, jak napisano w czasopiśmie „Literatūra ir menas” (1952 05 11), „pracownicy Instytutu Językoznawstwa Akademii Nauk ZSRR wygłosili na konferencji szereg cennych referatów oraz udzielili poważnych wskazówek w kwestiach leksykologii i leksykografii litewskiej”. Nie zgadzając się z wprowadzanymi zmianami w redagowaniu LKŽ, J. Balčikonis ustąpił ze stanowiska redaktora i dyrektora Instytutu. Instytut Języka Litewskiego w 1952 r. został połączony z Instytutem Literatury Litewskiej. Na czele połączonego instytutu postawiono literata, akademika Kostasa Korsakasa (1909–1986). Zgodnie z zaleceniami konferencji, na polecenie komisji redakcyjnej „Słownika współczesnego języka litewskiego”, powołanej przez Prezydium Akademii Nauk Litwy, przygotowano odpowiednią instrukcję redakcyjną (jej autorzy: J. Kruopas, A. Kučinskaitė, B. Larinas). Do komisji redakcyjnej powołano K. Korsakasa, B. Larina, J. Kabelkę, J. Kruopasa (redaktor odpowiedzialny), A. Lyberisa, K. Ulvydasa. Na stronie tytułowej znajduje się również nazwisko J. Balčikonisa, chociaż on Pismem z 3 grudnia 1953 r. odmówił wymienienia go wśród redaktorów słownika: „Ponieważ nie jestem już bezpośrednim współpracownikiem Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, a co do poprawności językowej nie wszędzie zgadzam się z opinią innych redaktorów słownika, dlatego prosiłbym, aby nie wymieniać mnie wśród redaktorów tego słownika” (zob. Atsiminimai apie kalbininką Juozą Balčikonį, 2006: 296). Słownik współczesnego języka litewskiego został wydany w 1954 roku. W obszernym wstępie wyjaśniono strukturę słownika, objaśnianie znaczeń wyrazów oraz akcentowanie. W słowniku zaakcentowano i objaśniono około 45 tys. wyrazów. We wstępie cel DŽ określono następująco: „przed językoznawcami radzieckimi postawiono pilne zadanie – przygotować obszerny objaśniający słownik współczesnego języka litewskiego, który wyraźnie odzwierciedlałby ideologię socjalistyczną oraz życie radzieckie, skutecznie przyczyniałby się do podnoszenia kultury języka i do wdrażania norm języka literackiego w społeczeństwie radzieckim”. A zatem redaktorów słownika przede wszystkim miała interesować ideologia narzucana przez partię komunistyczną. Zgodnie ze stanowiskiem partii komunistycznej wskazanym we wstępie w DŽ zamieszczono takie i podobne ideologiczne objaśnienia wyrazów odnoszących się do życia społecznego oraz zdania ilustracyjne, najczęściej zaczerpnięte z rosyjskich słowników radzieckich: a. balaŠaItIs. rozwój normalizacji leksyki języka litewskiego 117 ãgentas 3. szpieg, dywersant imperialistycznego rządu. agrèsorius grabieżca, podżegacz do wojny imperialistycznej, państwo napadające: imperialistyczni ~iai. ármija 5. pot. grupa, mnóstwo: Na czele olbrzymich, potężnych armii zwolenników pokoju kroczy wielka nasza ojczyzna – Związek Radziecki. bažnýčia (1) 1. budynek, do którego zbierają się na modlitwę ludzie przestrzegający przesądów religijnych. por. cerkiew prawosławny dom modlitwy. búožė (1) 5. przedstawiciel burżuazji wiejskiej – bogaty chłop: U nas klasa ~ių została zlikwidowana. relgija (1) jedna z form świadomości społecznej, poglądy oparte na mistyce i wierze w cudowne siły oraz wyobrażone istoty; religia: „religia jest opium ludu” (Marks). „religia jest jednym z rodzajów ucisku duchowego” (Lenin). W społeczeństwie klasowym religia jest narzędziem ucisku ludzi pracy i panowania klas wyzyskujących. Religia jest przeciwieństwem nauki i utrudnia poznanie praw rozwoju przyrody i społeczeństwa. wiara (1) wiara w rzekome istnienie boga; pseudonauka religii. Jeszcze kilka zdań przeniesionych do słownika z ówczesnej prasy: Nasza wielka ojczyzna radziecka jest twierdzą i chorążym pokoju na całym świecie. Pełen radości i szczęścia, w zgodnej rodzinie narodów radzieckich, naród litewski kroczy w demonstracji październikowej. Niezachwiana wiara w zwycięstwo komunizmu. wszystkie drogi prowadzą do komunizmu. władza radziecka stworzyła niespotykane możliwości rozwoju kultury. Doświadczenie życiowe tamtych czasów pozwala sądzić, że na takie zabarwienie polityczne słownictwa wpłynęła powszechna dyktatura i propaganda. Jej wykonawcy wzywali do „udoskonalania” SŻ blaskiem komunistycznej ideologii i radzieckiego życia z przekonania, a redaktorzy robili to ze strachu przed okazaniem się nieposłusznymi i unikaniem przejęcia narzucanej ideologii. Doświadczono już wystarczająco wiele, by wiedzieć, że nieposłuszeństwu towarzyszą represje. Wspominając pierwsze wydanie SŻ, redaktor trzeciego wydania Stasys Keinys przyznał, że „był to trudny i skomplikowany czas. Każdy ideologicznie nieprzychylny władzy czyn mógł się wówczas skończyć wieloletnim rozmyślaniem nad własnymi „błędami” i gimnastykowaniem mięśni na rozległym archipelagu gułagów „ojczyzny” (Gimtoji kalba 8, 1991: 22). O upolitycznienie SŻ1 zarzuty wysuwali litewscy językoznawcy, którzy znaleźli się w USA. P. Skardžius pisał, że „wszystko, co na Zachodzie stanowi podstawę kultury i cywilizacji, tutaj zostało bezmyślnie przełożone na jeden mechaniczny kopyt: [...] wszystko jest podporządkowane ślepemu mechanizmowi, społeczno-ekonomicznemu czynnikowi […]“. Znaczna część słownika „jest przesiąknięta ideologią komunistyczną“ (Skardžius 1999: 918); 118 Kultura Języka | 81 ideologicznie selektywny: celowo pominięto w nim wiele słów często używanych w życiu, np. adwent, anatema, atvelykis, baptysta, czekista, dekalog, enkawudzista, ewangelia, ewangelista, komunia, hostia, Trójca i in.“ (Skardžius 1997: 411). Na podstawie ilustracji słów zamieszczonej w DŽ A. Salys w artykule „Słowniki” w 35. tomie Encyklopedii Litewskiej pisał, że „taką propagandową ekstazę można chyba jedynie wyjaśnić bezgranicznym terrorem politycznym tamtych lat” (Salys 1985: 236). „...słownik ten nie jest naukowo obiektywny, lecz o wydanym słowniku w czasopiśmie Tiesoje (1954 10 05) poinformował dyrektor Instytutu K. Korsakas. Wkrótce słownik przedstawił również redaktor odpowiedzialny J. Kruopas (Tarybinis mokytojas, 1954 11 11), wskazując niektóre ustalone normy: abażūras, veliūras, fakyras, turnyras. Jednocześnie podkreślił, że „ustalenie niektórych form normatywnych wywołało w redakcji słownika wielkie spory“ (Kruopas 1998: 422–425). Oczywiście w pierwszym słowniku normatywnym niełatwo było ustalić najbardziej akceptowalne normy. Dlatego już w pierwszej recenzji Vytautas Būda (Literatūra ir menas, 1954 10 30) wyraził wątpliwość co do propozycji „tworzenia nazw osobowych od nazw miejscowych wyłącznie za pomocą przyrostka ietis […]. Uwzględniając literacki i potoczny język litewskiego ludu, twórcy słownika lepiej zrobiliby, pozostawiając wszystkie trzy przyrostki (ietis, iškis, ėnas) jako równoległe.“ Po pół roku w kolejnej recenzji Vincentas Drotvinas, Adelė Laigonaitė i Jonas Paulauskas (Literatūra ir menas, 1955 04 02) przedstawili uwagi dotyczące doboru słów (nie znaleźli haseł abiturientas, buldozeris), proponowali poświęcić więcej uwagi słowom z rozpowszechnionymi przedrostkami prie, su, už. Vladas Grinaveckis, Jonas Palionis i Vincas Urbutis opublikowali w „Tiesoje” (1955 03 05) uwagi dotyczące doboru słów: „w słowniku objaśniającym powinny znaleźć miejsce także rzadsze dialektyzmy, jeżeli występują w dziełach klasyków litewskiej literatury pięknej: np. luinas, pylė, repukas (Donelaitisa), snopis (Žemaitė), atvalka, kraiguoti, nupiepti (P. Cvirki), panuovalis (Vienuolisa), priebėga (I. Simonaitytė). Z wyrazów międzynarodowych należałoby [uwzględnić] aviamodelizmas, buldozeris, frezuoti, leiboristas, skreperis, streptomicinas.“ Największy zarzut, jaki wysunęli, dotyczył prezentacji zapożyczeń: „W słowniku zapożyczenia nie zostały należycie opracowane pod względem leksykograficznym, nie ograniczono ich, nie wskazano granic ich użycia. Wprowadzony skrót neteikt. (= słowo niezalecane) przy rzeczywiście niezalecanych w użyciu języka litewskiego zapożyczeniach prawie nigdzie się jej nie umieszcza…, nie ma jej przy ainis, išdirbinys, laisvanoris, skaitlingas, vaizdinys ani przy balkis, glita, šniūras, špricas, trusikai.“ A. BalaŠaItIs. rozwój normalizacji leksyki języka litewskiego 119 4. Wydanie DŽ w Chicago (1962) W przeglądzie wydań DŽ należy przypomnieć także wydanie pierwszej edycji DŽ w Chicago. Praktyczny słownik języka litewskiego był po wojnie potrzebny powiększonej społeczności litewskiej w USA – uchodźcom wojennym, którzy do niej dołączyli i przybyli tu z Niemiec. Jednak nie było komu opracować takiego słownika: zarówno językoznawcy, jak i pedagodzy musieli przede wszystkim zatroszczyć się o urządzenie się, pracując przy najróżniejszych pracach fizycznych. Postanowiono przedrukować wydany w 1954 r. w Wilnie Słownik współczesnego języka litewskiego, trzeba było tylko usunąć komunistyczną propagandę, według ich określenia – „odbolszewizować“. Popularne litewskie wydawnictwo „Terra“ w Chicago zaczęło zajmować się wznowieniem słownika w 1955 roku. W prasie (w „Drauge”, „Naujienose”, „Vienybėje”) rozpoczęła się dyskusja, jak należałoby go poprawić. Wiele uwag przedstawił p. Skardžius (1999: 917–924) oraz Benediktas Babrauskas. Pisarz B. Babrauskas (1910–1968), który na Litwie pisał o kwestiach kultury języka i wydał książeczkę „Zasady akcentowania” (1939), podjął się „odbolszewizowania” DŽ. Zmienił upolitycznione objaśnienia znaczeń wyrazów i zdania ilustracyjne, kilka terminów sowieckich całkowicie usunął i zastąpił tekstem ilustracyjnym o odpowiedniej objętości, złożonym z sąsiednich, neutralnych wyrazów. Wstawki słownikowe złożone bardzo podobną czcionką naklejono na wierzchu i w ten sposób w Chicago wydrukowano wydanie fototypiczne. W słowniku zamieszczono własną przedmowę „Uwagi do drugiego wydania”, w której wyjaśniono przyczyny poprawek: do poprawienia słownika przystąpiono z powodu „nieakceptowalności pierwszego wydania, zwłaszcza z powodu jego przeładowania materiałem propagandy bolszewickiej, niemającym nic wspólnego ani z przeznaczeniem słownika, ani z językowymi wymaganiami wobec słownika, ani wreszcie z powagą i obiektywizmem dzieła naukowego”. Nie mogąc z powodu byłej żelaznej kurtyny skontaktować się z redaktorami i poprosić ich o zgodę na przedruk, korektor przeprasza. Na stronie tytułowej nie pozostało nazwisko członka kolegium redakcyjnego B. Larina, ponieważ był on tam uznawany za politycznego przywódcę litewskich językoznawców, określanego rosyjskim terminem „politruk”. o przebudowie słownika nigdzie nie ma żadnej wzmianki; nawet w recenzji l. D. (prawdopodobnie Leonarda Dambriūnasa (1906–1976)) opublikowanej w czasopiśmie Gimtoji kalba (1963, nr 1) nie wymienia się nawet wydawców. jest to zrozumiałe, ponieważ słownik przedrukowano bez zgody jego opracowujących. autorowi recenzji bez wątpienia znani byli korektor słownika i wydawnictwo, lecz pisanie o nielegalnie wykonanej pracy było nieostrożne. W prasie litewskiej w USA przygotowywany słownik reklamowano (w ogłoszonej prenumeracie) jako słownik prof. J. Balčikonisa, być może dlatego, że jego nazwisko było pierwsze w kolegium redakcyjnym, choć jako redaktor odpowiedzialny wskazany był J. Kruopas. Z tego powodu J. Balčikonis musiał nawet wyjaśniać to w prasie: „wydawać amerykańskie drugie wydanie 120 Kultura Języka | 81 o takim słowniku nikt mnie nie prosił i nie wyraziłem zgody na wykorzystanie mojego nazwiska w tej sprawie“ (istotnie, 1961 03 04). na Litwie wydanie to wówczas nigdzie nie było omawiane, nawet w prasie językoznawczej, jakby go w ogóle nie było. dopiero w latach odrodzenia narodowego kilka jego egzemplarzy pojawiło się w największych bibliotekach litewskich. o historii tego wydania po raz pierwszy pisałem w 1999 r. w czasopiśmie Gimtoji kalba (nr 5, 6) – „Wydanie chicagowskie «Słownika współczesnego języka litewskiego» (1962)“2. 5. DRUGIE WYDANIE DŻ po upływie kilkunastu lat dojrzała potrzeba przygotowania nowego wydania DŻ. zamierzano przygotować nowe wydanie znacznie lepsze – już nie słownika współczesnego, lecz języka ogólnego, wówczas nazywanego literackim (według używanego w językoznawstwie rosyjskim terminu literaturnyj jazyk). w tym celu 23 października 1968 r. zwołano konferencję w celu omówienia rozpoczętego słownika. redaktor odpowiedzialny J. Kruopas opublikował artykuł „Jaki powinien być słownik języka literackiego” (Literatūra ir menas, 1968 10 19; zob. Kruopas 1998: 455–460). jednak po pewnym czasie stwierdzono, że nie da się jeszcze przygotować wszechstronnego wzorcowego słownika języka ogólnego, dlatego słownikowi wydanemu po czterech latach (1972) pozostawiono dawny tytuł. było znacznie doskonalsze i większe. przede wszystkim należy zaznaczyć, że — jak obiecano we wstępie do DŽ1 — został on przebudowany leksykograficznie: czasowniki z przedrostkami podano w osobnych gniazdach. w pierwszym wydaniu przy przedrostkach podano jedynie zdania ilustracyjne. uzupełniono go również o neologizmy. we wstępie wskazano: butininkas, draugóvininkas, dùjininkas, dailtyra, dirvótyra, kosmonáutas, savtarna, a także láiptinė, motoròleris, nailònas, po ro lò nas, taisyklà, teikinỹs (obok wcześniejszego teikmuõ) i in. Zrezygnowano z rzadkich i niezbyt potrzebnych językowi ogólnemu wyrazów: kasis, mainybos, miešinys, nuošalystė, nuožanga, pasaginė i in. Uwzględniając zróżnicowanie akcentu, podano nowe warianty akcentuacyjne: aistrà (4, 2), áiškus, i (3, 1), ašaróti, ãšaroti; beti, bér ti; deguõnis (2), deguons (3b); pakanė (2), pakálnė (1); paslgti, paslgti; pró g a (1), progà (4); raudónas (1, 3), raudonúoti, raũdonuoti; ršis (1), rūšs (4); vekė (2), velk (4); vérgas (3), vegas (4) i in. „zrobiono to z myślą, aby istniejące w języku warianty akcentuacyjne nie były uznawane za błędy.“ 2 Nie przepuściłem okazji, by zbadać okoliczności tego wydania, latem 1994 r., kiedy zostałem wysłany przez Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii do Chicago w celu zebrania danych do informatora Litwini w USA (1998, 2002). a. balaŠaItIs. rozwój normalizacji leksyki języka litewskiego 127 goje proponuje się spojrzeć na normalizację leksyki z punktu widzenia czystości języka i jego swoistości. Dla potrzeb normalizacji w DŽ1 zastosowano tylko jedno oznaczenie žr., którym wskazywano warianty bardziej zalecane i proponowano zmieniać zaledwie niektóre zapożyczenia: ankstýbas žr. ankstyvas, dyglus žr. dygus, kiniečiai žr. kinai, skaitlingas žr. gausus, tarnystė žr. tarnyba, užvaizdas žr. prievaizdas, verptuvė žr. verpykla, vėtrungė žr. vėjarodis; bakūžė žr. lūšna, bonka žr. butelis, grabas žr. karstas, kaštuoti žr. kainuoti, kulšis žr. šlaunis, špižius žr. ketus, špokas žr. varnėnas, špricas žr. švirkštas, trusikai žr. glaudės, vienok žr. tačiau. ścisła adnotacja – nie podawać. dodane zaledwie do kilku słów: apiprekinti 2. spec. nie podawać. wymieniać produkty rolne na towary: a. produkcję kołchozów; gerbūvis – nie podawać. zob. gerovė; średnik – nie podawać. kropka z przecinkiem; ripka – nie podawać. rytowy. zatem wyraźniejszych postanowień dotyczących zapożyczeń, tak zwanych barbarizmów, wtedy nie ośmiela się przedstawić. Zanieczyszczenia języka nie zostały należycie ocenione. wskazywano na to również w recenzjach. Dlaczego takie było stanowisko DŽ1? Widocznie dlatego, że narzucano oficjalny pogląd, iż język rosyjski wywiera na język litewski wyłącznie pozytywny wpływ, wzbogacając go. ówczesny oficjalny autorytet, akad. J. Žiugžda na konferencji językoznawców krajów bałtyckich i Moskwy w Rydze w 1952 r. „wysunął konieczność wzbogacania terminologii litewskiej zgodnie z praktyką i zasadami słowotwórstwa języka rosyjskiego” (Literatūra ir menas, 1952 03 09). Na zamiar przygotowania zbioru poprawek słowotwórczych i leksykalnych, podobnego do „Poradnika językowego” opracowanego przez l. Dambriūnasa i wydanego w 1939 r., kierownictwo radzieckich wydawnictw odpowiedziało negatywnie. przyczyną miało być to, że większość wyrazów obcych wymagających poprawy pochodzi rzekomo z języków słowiańskich (najczęściej z języka rosyjskiego). Podejmuje się także inne próby wyjaśnienia łagodnego normatywnego stanowiska DŽ1. Podobno tak liberalne podejście do norm było charakterystyczne również dla językoznawców okresu przedwojennego (Keinys 1991a: 83). Podaje to w wątpliwość artykuł r. Miliūnaitė poświęcony ocenie zjawisk językowych (Miliūnaitė 2000: 27). Po przeanalizowaniu zaleceń przedstawionych w „Poradniku językowym” (1939) autorka wskazuje, że spośród ponad półtora tysiąca omówionych w nim zjawisk językowych (głównie wyrazów) większość (81 proc.) uznano za błędy językowe. a zatem zarówno autor „Poradnika językowego” l. Dambriūnas, jak i jego redaktorzy p. skardžius i a. salys należycie ocenili niezalecane zjawiska językowe. Z takim stanowiskiem językoznawców okresu przedwojennego częściowo zgodzili się również autorzy wspomnianej recenzji DŽ1 opublikowanej w „Tiesoje”, zarzucający niedostateczne leksykograficzne opracowanie zapożyczeń. rzekomo liberalnemu podejściu redaktorów DŽ1,2 sprzeciwia się inne wygłoszone wówczas wyznanie głównego redaktora DŽ3 S. Keinysa, że był to „trudny i skomplikowany czas”, kiedy za błędy ideologiczne groziły represje (por. s. 117). dlatego takie stanowisko wobec wyrazów obcych, a nawet wobec czystości języka 128 Kalbos Kultūra | 81 przez dość długi czas hamowało ich korygowanie w kulturze języka, w Mūsų kalba, a także ukazywanie się porad dotyczących praktyki językowej, wpływało na ich zalecenia – tylko ze wskazaniem „lepiej” oznaczano kalki atlieti, bendrasąjunginis, betarpiškas, gilus (dėkingumas, įspūdis), gili (užuojauta), palaipsniui, pilnutinai, tamprūs (ryšiai) i in.; rozpowszechniano opinię, że nie można ośmielać się wątpić w zalecenia najważniejszego autorytetu – DŽ. Tego, czego DŽ nie uznaje za niezalecane, nie trzeba poprawiać. Chociaż poszczególni redaktorzy unikali wyrazów obcych, jednak przenikały one do prasy i stawały się niejako akceptowalne. Poczucie językowe stale osłabiała umacniająca się dwujęzyczność, a w administracji, produkcji, wreszcie także w życiu codziennym coraz szerzej używano języka rosyjskiego. czy „liberalne” podejście redaktorów DŽ1 do norm językowych nie było wymuszoną małą ustępstwem wobec obcych?4 Należytą uwagę normalizacji leksyki poświęcono dopiero w DŽ2, gdy mniej trzeba było obawiać się krytyki wyrazów obcych. obok oznaczenia žr., wskazującego zalecane warianty form, znacznie częściej używano oznaczenia ntk., tj. wyraz niezalecany, rzadziej oznaczenia stylistycznego knyg. oraz do słów niezalecanych w DŽ2 zaliczono bakūžė = lūšna, boti = páisyti, brylius = skrybėlė, kaladė = trinka, kalnierius = apykaklė, prūdas = tvenkinys, savistovus = savarankiškas, smala = derva, sosiska = dešrelė, špižius = ketus, špricas = švirkštas, užganėdinti = patenkinti, užmetinėti, išmetinėti = prikaišioti, velyti = leisti, linkėti i in., a jedynie z odsyłaczem zob. pozostawiono laisvanoris, laisvanoriškas, lygsvara, ruimas (w DŽ3 uznaje się je za niezalecane). Jako niezalecane pominięto również niektóre znaczenia kalkowane słów: w DŽ1 dawne 5. znaczenie pilnas „najwyższy, całkowity”, 10. znaczenie sekti „iść, znajdować się tuż za czymś”. Jeszcze surowiej ocenia się zachowanie obcego słownictwa w DŽ3. w drugim wydaniu oceniono jedynie z oznaczeniem zob. knatas – dagtis, štepselis – kištukas; w DŽ3 uznaje się je za niezalecane. bez żadnego oznaczenia w DŽ2 podano atlieti, papkė „tekturowa okładka do przechowywania pism”; w DŽ3 są one niezalecane. tamprus 3. przen. „bliski, ścisły” w DŽ1,2, natomiast w DŽ3 jest to już niezalecane znaczenie. neraminti, dawniej bez oznaczenia, w DŽ3 – niezalecane. zarekomendować się, DŽ2 bez kwalifikatora, a DŽ3 – książk. Znaczący 3. „duży, znaczący”, żỹmiai „dużo, bardzo” w DŽ2 bez kwalifikatora, w DŽ3 – książk. neišpasakytas w DŽ2 zob. neapsakomas, a w DŽ3 w ogóle go nie ma. W trzecim wydaniu zrezygnowano z zapożyczonych znaczeń przenośnych: plokščias „płaski, powierzchowny”, p. galvojimas nie zostało przeniesione do DŽ3. Przedni 3. „przodujący, postępowy, va4 por. Myśl Z. Zinkevičiusa w „końcowej uwadze” do VI tomu Historii języka litewskiego, napisanej 16 lutego 1993 r.: „Małe ustępstwa wobec obcych zawsze mają bolesne konsekwencje, niezależnie od tego, jakim pretekstem są usprawiedliwiane („elastycznością”, „rozumieniem rzeczywistości” itp.).” a. balaŠaItIs. rozwój normalizacji leksyki języka litewskiego 129 „przewodzący”: ~iai robotnicy (najbardziej świadomi, najbardziej postępowi). P. nauka. ~ė technika. P. rola robotników – znaczenie zapożyczone występowało tylko w DŽ1. Głęboki 3. przen. „duży, znaczący, istotny”: G. nauka. ~i mądrość, tajemnica. G. rewolucyjna przebudowa – DŽ1. Później znaczenie nieco zmieniono: DŽ2 „duży, silny”: G. uczucie, wrażenie. ~i mądrość. G. sen. W DŽ3 to znaczenie opatrzono kwalifikatorem książk. G. uczucie, wrażenie. Widocznie uwzględniono zalecenia zawarte w poradnikach praktyki językowej. być może wpłynęły one również na opatrzenie pełnowartościowego DŽ3 kwalifikatorem książk. tylko ciekawe, czy w DŽ3 należało przenieść paañtrinti? Zwyczajnych odpowiedników pakartoti i pritarti nie powinien wypierać kalka językowa (por. ros. povtoritj). rzadszymi kwalifikatorami normatywnymi książk. i spec. W DŽ2 oznaczono słowa o nieregularnej budowie słowotwórczej (najczęściej powstałe pod wpływem języka rosyjskiego): apspręsti „warunkować”, lemti „determinować” (w DŽ3 już go nie ma), priešpastatyti książk. (por. ros. protivopostavitj) – w DŽ3 z kwalifikatorem ntk., nuriebalinti spec. „usunąć tłuszcz” (w DŽ3 go nie ma). W tym czasie w języku potocznym pracowników produkcyjnych używano także większej liczby kalk o takiej budowie: nudùjinti, nu drùs kin ti, nukeñksminti, numsinti, nupláukinti, nušárminti, nuvandẽninti, nu žiẽ vin ti. Korygowano je w poradnikach dotyczących praktyki językowej (1976), a nie trafiły ani do DŽ2, ani do DŽ3. powinno to oznaczać, że ich używanie zostało w porę powstrzymane. Chociaż rozpowszechnione było zapożyczenie máikė, to nie znalazłszy odpowiedniego, płynnego zamiennika, przez dłuższy czas nie ośmielano się go korygować. Dopiero w drugim wydaniu Kpp (1985) zaproponowano kilka zamienników: márškė, marškùčiai, sportinùkė, marškinliai. Tego zapożyczenia nie ma w żadnym wydaniu DŽ. Dopiero w drugim wydaniu Kpp korygowano tãšė, zaproponowano również dobry zamiennik – rañkinė. Szkoda, że tego neologizmu nie znajdujemy w DŽ3, a obok rankinùko byłby bardzo trafny (nie ma go również w internetowej wersji DŽ). Nadal dyskusyjne z oznaczeniem knyg. W DŽ3 oznaczono drugie znaczenie výstyti, którego forma zwrotna bez żadnego oznaczenia była w DŽ1 odpowiednikiem „rosnąć, wzmacniać się, dojrzewać“. W DŽ2 z oznaczeniem spec. nadano mu znaczenie „czynić doskonalszym, bardziej złożonym, rozwijać, rozbudowywać“. to czasownik, który przez cały czas budził wątpliwości wielu językoznawców, a jego znaczenie zwrotne rozpowszechniło się jako odpowiednik rosyjskiego razvivatsja. Zarzucano mu przeciwstawność wobec pierwszego znaczenia bezpośredniego „owijać, spowijać w pieluszki”. Obecnie zamiast rozwoju (społeczeństwa, świadomości, demokracji, zarodka) częściej używa się słów raida, plėtotė, plėtra, sklaida. Drugie znaczenie czasownika vystyti podano również w DŽ4. Dlatego nie obawia się go także w tekstach pisanych; uważa się, że vystymąsį nie wszędzie mogą zastąpić wspomniane odpowiedniki (Klimavičius 2002: 106). jednak czy długotrwałe i częste używanie vystyti, vystymasis nie przejęło treści tych pojęć i nie uczyniło oznaczających je słów niejako niezastąpionymi. 130 Kalbos Kultūra | 81 WNIOSKI Już pomysł K. Būg(i) dotyczący przygotowania obok wielkiego historycznego słownika języka litewskiego słownika praktycznego udało się zrealizować dopiero po drugiej wojnie światowej w Instytucie Języka Litewskiego kierowanym przez J. Balčikonisa. Po dyskusjach, krytyce i poprawkach w 1954 roku wydano Słownik współczesnego języka litewskiego. Normalizacja leksyki zależała od warunków życia społecznego. Dla redaktorów DŽ1 były one niekorzystne. Ówczesne kierownictwo Litewskiej Akademii Nauk realizowało zadanie partii komunistycznej i wymagało dostosowania dzieł językoznawczych do propagandy, natomiast bezpośrednie przeznaczenie słownika zeszło na drugi plan. Dlatego litewscy emigranci w Chicago (USA) w 1962 r. przedrukowali to wydanie, usuwając z niego nieakceptowalną dla dzieła językoznawczego propagandę komunistyczną. Więcej uwagi kulturze języka można było poświęcić dopiero w DŽ2, gdy zmniejszyła się ideologizacja nauki o języku i mniej obawiano się krytykować rusycyzmy. Bardziej obiektywne stały się definicje terminów społecznych i zdania ilustracyjne. obiektywny słownik normatywny został opracowany dopiero po odzyskaniu przez Litwę niepodległości i uwolnieniu się od narzuconej ideologii, a językoznawcy – od uznawania wyłącznie pozytywnego wpływu języka rosyjskiego. takie było wydane w 1993 r. trzecie wydanie DŽ. w porównaniu z wcześniejszymi poczyniono w nim większy postęp w zakresie normalizacji języka i podnoszenia jego kultury. lItEratūra b a l a š a i t i s a. 1995: Normy słownikowe i porady. – Gimtasis žodis 6, 1–3. b a l a š a i t i s a. 1999: Chicagowskie wydanie „Słownika współczesnego języka litewskiego” (1962). – Gimtoji kalba 5, 28–31; 6, 28–32. b a l č i kon i s J. 1961: list do redakcji. – tiesa, kovo 4. būd a V. 1954: Słownik współczesnego języka litewskiego. – Literatura i sztuka, 30 października. b ū d a V. 1973: Długo oczekiwane wydanie słownika. – Pergalė 8, 161–166. Słownik współczesnego języka litewskiego: wyd. I, 1954; wyd. II, 1972; wyd. III, 1993. Słownik współczesnego języka litewskiego, Chicago (JaV), 1962. Dokładaj słowo do słowa – będziesz mieć słownik. wspomnienia o językoznawcy Juozasie Balčikonisie. oprac. B. Goberienė i A. Pupkis. Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2006. Drotvinas V., Laigonaitė A., Paulauskas J. 1955: uwagi o „Słowniku współczesnego języka litewskiego“. – „Literatūra ir menas”, 2 kwietnia. Grinaveckienė E. 1973: skarbiec języka literackiego. – „Literatūra ir menas”, 10 lutego. A. Balašaitis. Rozwój normalizacji leksyki języka litewskiego 131 Grinaveckis V., Palionis J., Urbutis V. 1955: Słownik współczesnego języka litewskiego. – „Tiesa”, 5 marca. Porady dotyczące praktyki językowej. oprac. A. Pupkis. I wyd., 1976; II wyd., 1985, Wilno. Ke i ny s s. 1991a: „Słownik współczesnego języka litewskiego” i normalizacja języka. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 29, 92–98. Ke i ny s s. 1991b: To i owo o trzecim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego”. – Język ojczysty 8, 22–24. Ke i ny s s. 1993: Słownik dla wszystkich. – Szkoła 10, 31–32. Ke i ny s s. 2004: „Słownik współczesnego języka litewskiego“ po pięćdziesięciu latach. – kultura języka 77, 76–83. K i r va i t i s g. 1974: Nadal ulepszajmy „Słownik współczesnego języka litewskiego“. – bariery kultury 1, 63–64. K l i m av i č i u s J. 2002: Język katechizmu – katechizm języka. – kultura języka 75, 105–120. K r u o p a s J. 1998: wybrane pisma, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Kuč i n s k a i t ė a. 1981: Jak opracowywano „Słownik współczesnego języka litewskiego“. – Mūsų kalba 1, 25–28. Lietuvių kalbos vadovas. sud. p. skardžius, s. barzdukas, J. M. laurinaitis. bielefeld, 1950. Lietuvos tsr Mokslų akademijos žinynas. t. 4–5. Vilnius, 1949. M i l i ū n a i t ė r. 2000: Kalbos reiškinių vertinimo laipsniai „Kalbos patarėjuje“. – kalbos kultūra 73, 24–35. N a k t i n i e n ė G. 2000: słownik języka ogólnego i problemy normalizacji leksyki. – kultura języka 73, 12–24. pa u l a u s k a s J. 1952a: Konferencja naukowa językoznawców Moskwy i krajów bałtyckich. – Literatura i sztuka, 9 marca. pa u l a u s k a s J. 1952b: Konferencja poświęcona zagadnieniom językoznawstwa. – Literatura i sztuka, 11 maja. pa u l a u s k a s J. 1974: aktualne problemy normalizacji leksyki i słownik. – kultura języka 27, 40–49. p i r o č k i n a s a. 1994: język litewski w uścisku okupacji (1940–1991) – Słowo rodzime 7–8, 1–7. Salys A. 1985: Pisma, t. 3, 213–244, Rzym. Skardžius P. Pisma wybrane: t. 2, 1997, 406–420; t. 4, 1998, 649–660; t. 5, 1999, 793–794, 917–924, 928, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Ulvydas K. 1977: Co podnosi kulturę języka. – Kultura języka 32, 3–21. Vaitkevičiūtė V. 2007: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Žodynas. otrzymano 2008 10 06 132 Kultura Języka | 81 O ROZWOJU STANDARYZACJI JĘZYKA LITEWSKIEGO streszczenie artykuł przedstawia przegląd okoliczności opracowania Słownika współczesnego języka litewskiego (DCl; Dabartinės lietuvių kalbos žodynas) oraz standaryzacji leksyki w jego kolejnych wydaniach. Pomysł opracowania słownika do celów praktycznych należał do Kazimierasa Būgi (1879-1924). Jednak z powodu jego przedwczesnej śmierci opracowanie słownika zostało wstrzymane i wznowione dopiero przez Juozasa Balčikonisa (1885-1969), który kierował kolegium redakcyjnym Słownika języka litewskiego. Jego rękopis został sfinalizowany po II wojnie światowej w Instytucie Języka Litewskiego. Rękopis omówiono w 1948 roku w Wydziale Nauk Społecznych ówczesnej Litewskiej Akademii Nauk. Wydział zalecił uzupełnienie słownika o materiały z radzieckich gazet i literatury oraz objaśnianie terminów w sposób, w jaki objaśniano je w słownikach języka rosyjskiego. Powołano kolegium redakcyjne do opracowania słownika. J. Kruopas (1908–1975) został mianowany jego redaktorem naczelnym. Słownik współczesnego języka litewskiego opublikowano w 1954 roku. Aby wskazać normatywne warianty słowotwórcze leksyki, synonimy i odpowiedniki zastępujące zapożyczenia, autorzy używali skrótu žr.. Więcej uwagi standaryzacji języka poświęcono w drugim wydaniu DCL (1972), które opublikowano w czasie, gdy cenzura polityczna nie była już tak surowa. W wydaniu szeroko stosuje się skrót ntk. w odniesieniu do niedopuszczalnych zapożyczeń. Ponadto słownik został zrewidowany przez leksykografów; W rezultacie czasowniki z przedrostkami podawano w osobnych hasłach. W trzecim wydaniu DCl, opublikowanym po odzyskaniu przez Litwę niepodległości (1993), ocena zapożyczeń była jeszcze bardziej rygorystyczna.