Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida

ANTANAS BALAŠAITIS ROZWÓJ NORMALIZACJI LEKSYKI JĘZYKA LITEWSKIEGO 1. UWAGI WSTĘPNE Informacje podawane w słownikach praktycznych wpływają na użycie języka, ponieważ opracowuje się je w celu normalizacji leksyki (Naktinienė 2000: 12). Opublikowany ponad pół wieku temu Słownik współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ) jest uznawany za fundamentalne dzieło języka litewskiego (Keinys 1991a: 96). Ponadto słownik ten stanowi „prosty, przystępny i skuteczny środek podnoszenia kultury zarówno języka mówionego, jak i pisanego” (Ulvy das 1977: 13). DŽ jest więc ważnym dziełem dla rozwoju ogólnego języka litewskiego, a zarazem całej kultury litewskiej. Dlatego warto ocenić go pod różnymi względami, zwłaszcza podczas opracowywania słownika języka ogólnego. W artykule przedstawiono kilka aspektów historii opracowywania DŽ z socjologicznego punktu widzenia, przypominając sprawy trudne do wyobrażenia dla dzisiejszego młodego pokolenia filologów – to, jak władza polityczna danej epoki i jej przemiany wpływały na językoznawców, charakter opracowywanego przez nich dzieła oraz proponowane normy. Analizując warunki opracowywania DŽ, nie należy zapominać o szerszej ocenie tego okresu. Oficjalne władze hamowały próby zorganizowanego działania na rzecz ochrony języka litewskiego w warunkach umacniającej się dwujęzyczności (wskrzeszenia Litewskiego Towarzystwa Językowego), podczas gdy narzucały internacjonalizm oraz język rosyjski jako niezbędny dla przyjaźni narodów, przedstawiając wyłącznie jego pozytywny wpływ na język litewski. A zatem „język litewski utracił w kraju swoją suwerenność – podstawowy warunek, który pozwalał mu rozwijać się i umacniać” (Piročkinas 1994: 5). Autor niniejszego artykułu1 wiąże stan języka i jego normalizację z życiem społecznym, podobnie jak profesor Zigmas Zinkevičius w swoich pracach z historii języka. 1 Artykuł jest znacznie rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego 23 czerwca 2008 r. na jubileuszowej międzynarodowej konferencji naukowej (zob. „Zmiany normalizacji leksyki języka litewskiego w pierwszych wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego”. – Leksykologia i terminologia: teoria, praktyka, historia. Tezy referatów, 2008). Artykuł ma uczcić Jona Kruopasa (1908–1975), redaktora odpowiedzialnego za pierwsze dwa wydania DŽ, w setną rocznicę jego urodzin. 112 KALBOS KULTŪRA | 81 2. PIERWSZE PRÓBY OPRACOWANIA SŁOWNIKA PRAKTYCZNEGO Praktinį norminį žodyną greta didžiojo jau ketino parengti Kazimieras Būga (1879–1924). Kaip nurodoma Antano Salio (1902–1972) straipsnyje Lietuvių enciklopedijoje (LE XXXV 1966: 408), „A. Vireliūnas ir A. Varnas buvo jau pradėję atrinkinėti medžiagą iš didžiojo žodyno kartotekos“. Bet po Būgos mirties šis užmojis buvo pamirštas. „Medžiagos atrinkimas buvo iš naujo pradėtas Juozo Balčikonio vadovaujamo didžiojo žodyno redakcijoje“ (ten pat). Praktyczne dzieło językoznawcze opracowano tuż po zakończeniu II wojny światowej. Językoznawca i pedagog Alfonsas Kalnius (1907–1981) wraz z geografem Stanislovasem Tarvydasem (1903–1975), korzystając ze zbiorów onomastycznych Matasa Jurkynasa (1909–1944), przygotowali podręcznik językowy. Zredagowali go Kazimieras Gasparavičius (1908–1983), Napalys Grigas (1896–1972), Kazys Ulvydas (1910–1996) i Aleksandras Žirgulys (1909–1986), a redaktorem odpowiedzialnym był Juozas Lazauskas (1892–1970). Nosił tytuł Słownik ortograficzny języka litewskiego i został wydany w 1948 roku. Tytuł jest wyraźnie zbyt wąski: w dziele przedstawiono podstawy ortografii, interpunkcji, akcentowania i użycia przypadków, zarys dialektów, kilkaset nazw miejscowych oraz akcentowany słownik liczący około pięciu tysięcy wyrazów (bez objaśnień). Przez pewien czas była to podręczna książka dla studentów i narzędzie normalizacji języka ogólnego. Litewscy językoznawcy, uchodźcy wojenni przebywający w Niemczech, również starali się przygotowywać publikacje służące potrzebom języka ojczystego. W 1950 r. w Bielefeldzie wydano Podręcznik języka litewskiego, opracowany przez Pranasa Skardžiusa (1899–1975), Stasysa Barzdukasa (1906–1981) i Jonasa Martynasa Laurinaitisa (1894–1966). W „Słowie od redakcji” P. Skardžius wyjaśnił historię powstania publikacji. S. Barzdukas, nauczyciel litewskiego gimnazjum w Tybindze, wysunął pomysł opracowania podręcznika ortografii przeznaczonego dla szkół. Profesor poparł tę inicjatywę. W marcu 1948 r. zebranie Wspólnoty Litewskich Wygnańców wyraziło zgodę na przygotowanie podręcznika. Wkrótce jednak okazało się, że potrzebna jest obszerniejsza publikacja: „w obecnej chwili celowe jest wydanie nie tylko podręcznika ortografii, lecz możliwie wyczerpującego dzieła, które obok ortografii, choćby krótko, obejmowałoby także ważniejsze zagadnienia wymowy języka ogólnego, słowotwórstwa, odmiany, częściowo składni i słownictwa”. Wszystko to jest potrzebne, „abyśmy wszyscy mieli poważniejsze narzędzie językowe, które pomogłoby nam dłużej zachować poziom kultury języka ojczystego i jego swoistość, ułatwiałoby wzajemne porozumiewanie się, a przez to podtrzymywało dłużej nasze poczucie narodowe i wspólnotowe”. A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 113 Dążąc do osiągnięcia tego celu, rękopis rozrósł się do pokaźnej książki. Lietuvių kalbos vadove P. Skardžius omówił użycie języka ogólnego, wymowę, tworzenie głosek, akcent i intonację, akcentowanie poszczególnych części mowy, pisownię (także kwestie rozbieżne), pisownię wyrazów obcych, słowotwórstwo, neologizmy, wyrazy międzynarodowe, użycie przypadków i interpunkcję. Dodano również dość obszerny słownik. Ten specyficzny słownik uniwersalny, zajmujący trzy czwarte książki (444 strony), był przeznaczony dla emigracji, z uwzględnieniem potrzeb rodaków w krajach, w których mieszkali. Oprócz imion litewskich i nazw miejscowych znalazły się w nim także nazwy miejscowe oraz nazwiska postaci z Niemiec, USA, Kanady i Australii. W słowniku znajdujemy również imiona biblijne, pseudonimy pisarzy, nazwiska naukowców, nazwy świątyń, różne skróty, popularne nazwy i wyrażenia łacińskie. W osobnych gniazdach podano i objaśniono częstsze przedrostki. Część znanych wyrazów nie jest objaśniona (podano jedynie część mowy i typ akcentu), inne objaśniono za pomocą synonimów. Przy niektórych wyrazach wskazano ich pochodzenie lub odpowiedniki w języku angielskim, francuskim i niemieckim. Najczęściej podawane są zwięzłe objaśnienia z krótkimi przykładami użycia. Czasowniki przedrostkowe umieszczono albo w haśle podstawowym, albo w osobnych gniazdach; czasem również je objaśniono. Słownik miał także służyć normalizacji leksyki: wyrazy niezalecane w języku ogólnym zapisywano w nawiasach kwadratowych wraz z oznaczeniem pochodzenia: [apàrt (prc., sl.), be, np.: be pinigų, Onutė dar gavo ir dovanų], [gùzikas (g., l.), sagà], [leikà (g.), laistykle, piltùvas], [mierà (g., r.), mátas, saikas], [šni̇celis (vok.), pjausnÿs], [špòsas (vok., l.), pó́kštas, išdáiga], [trùšikai (r.), glaudinės, kelñaitės], [Vìlija (g., l.) Neris], [viršgam̃tinis (zapożyczenie kalkowane), antgam̃tinis], [želė (prc., r.), drebučiai]. Ogólnie starano się zilustrować zagadnienia omówione we wstępie do słownika, pokazać użycie języka, podnosić jego kulturę oraz uczyć poprawnego akcentowania i pisowni. Prace nad podręcznikiem kończono, gdy rozpoczęła się emigracja z Niemiec. Redaktor P. Skardžius zakończył czytanie korekty już po przybyciu do Cleveland (USA), a „Słowo redakcji” podpisał 15 grudnia 1949 r. W posłowiu „Kończąc pracę”, podpisanym przez Wspólnotę Litwinów w Niemczech w Monachium 29 czerwca 1950 r., wymieniono osoby pomagające w przygotowaniu i druku oraz sponsorów. Wydaniem zajmowało się wydawnictwo „Venta”. W nakładzie 5000 egzemplarzy wydany Lietuvių kalbos vadovas (604 s.) przez długi czas był podręczną książką naszych uchodźców wojennych. Przygotowywano poprawione i uzupełnione wydanie tej książki, lecz nie zostało ono opublikowane (Skardžius 1999: 793–794, 928). 114 KALBOS KULTŪRA | 81 3. PIERWSZE WYDANIE SŁOWNIKA WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO Rękopis słownika praktycznego przygotowali dopiero po II wojnie światowej leksykografowie z Instytutu Języka Litewskiego Napalys Grigas i Antanas Lyberis (1909–1996). Wyrazy z kartoteki wielkiego słownika wybierała także Antanė Kučinskaitė (1915–2006), która niedawno rozpoczęła pracę w Instytucie, gdyż do kartoteki małego słownika przepisano zaledwie słowa z mniej więcej połowy alfabetu (Kučinskaitė 1981: 26–27). Jak pisała ta autorka, pod koniec 1948 r. był już napisany dość obszerny rękopis słownika (tamże). Po zapoznaniu się z rękopisem kierownictwo Akademii Nauk wskazało, że brakuje słów związanych z życiem radzieckim oraz terminów specjalistycznych. Po krytyce drugiego tomu wielkiego Słownika języka litewskiego (1947) na rozszerzonym posiedzeniu Wydziału Nauk Społecznych Akademii Nauk 12 listopada 1948 r. rozpatrzono również rękopis przygotowywanego słownika języka ogólnego. Dyrektor Instytutu Języka Litewskiego Juozas Balčikonis (1885–1969) przedstawił w referacie, jaki będzie słownik. Zamierzano w nim podać wszystkie używane wyrazy litewskie oraz częściej występujące wyrazy międzynarodowe, a także nazwy miejscowe wraz ze światowymi nazwami geograficznymi. Zredagowano już część słownika (litery A–O, R, Š i U). „Podczas redagowania słownika pojawiają się trudności związane z normalizacją, akcentowaniem, przyrostkami itp. Słabą stroną słownika jest zbyt mała liczba zgromadzonych terminów naukowych, a także wyrazów powstałych w życiu radzieckim” (zob. Informator Litewskiej Akademii Nauk SRR, 1949: 301). Rękopis słownika spotkał się z ostrą krytyką. Wiceprezydent J. Žiugžda zarzucił, że „do słownika bezkrytycznie wykorzystuje się przestarzały materiał, zgromadzony w całości już dawno. [...] Zarówno doborem wyrazów, jak i frazeologią (tj. ilustracją użycia) słownik oderwany jest od rzeczywistości życia radzieckiego” (tamże, 302). Z tą krytyczną oceną zgodzili się redaktor Tiesy H. Zimanas oraz prezes Akademii Nauk J. Matulis. Dyrektor Instytutu Literatury Litewskiej K. Korsakas podkreślił, że „słownik języka ogólnego powinien służyć potrzebom praktyki. [...] A w rzeczywistości zredagowany obecnie Słownik języka ogólnego jest skróconym streszczeniem Wielkiego słownika” (tamże, 304). Dlatego rękopis słownika należało skrócić, a zarazem uzupełnić. Redaktorzy słownika troszczyli się nie tylko o usunięcie „błędów ideologicznych”, lecz rozważali również kwestie jego struktury. Zrezygnowano z nazw własnych i szukano sposobów lepszego opracowania czasowników z przedrostkami. Akademik Boris Larin (1893–1964), który w latach 1952–1953 pracował jako zastępca dyrektora Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, proponował podawać czasowniki z przedrostkami jako odrębne gniazda. Nie można było przyjąć tej propozycji, ponieważ kartoteka wielkiego słownika była ułożona inaczej. Dlatego później p- A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 115 ...w miarę możliwości A. Lyberis wyodrębnił w osobnych gniazdach tylko te czasowniki przedrostkowe, które miały specyficzne znaczenia, a pozostałe pozostały w przykładach użycia. We wstępie do DŽ1 stwierdzono, że „w istocie celowe byłoby podawanie wszystkich czasowników z przedrostkami, nawet tych, które nie mają odrębnego znaczenia, osobno, w porządku alfabetycznym” (s. XI). Zrealizowano to w wydaniu DŽ2. W kwietniu 1952 r., podczas ogólnokrajowej konferencji leksykografów zorganizowanej przez Instytut Języka Litewskiego, jak napisano w Literatūroje ir mene (11.05.1952), „pracownicy Instytutu Językoznawstwa Akademii Nauk ZSRR wygłosili na konferencji szereg wartościowych referatów i udzielili poważnych wskazówek w kwestiach litewskiej leksykologii i leksykografii”. Nie zgadzając się z wprowadzanymi zmianami w redagowaniu LKŽ, J. Balčikonis zrezygnował ze stanowiska redaktora i dyrektora Instytutu. W 1952 r. Instytut Języka Litewskiego połączono z Instytutem Literatury Litewskiej. Kierownictwo połączonego instytutu powierzono literatowi i akademikowi Kostasowi Korsakasowi (1909–1986). Zgodnie z zaleceniami konferencji, na polecenie komisji redakcyjnej Dabartinės lietuvių kalbos žodyno, powołanej przez Prezydium Litewskiej Akademii Nauk, opracowano stosowną instrukcję redakcyjną (jej autorami byli J. Kruopas, A. Kučinskaitė i B. Larinas). Do komisji redakcyjnej powołano K. Korsakasa, B. Larina, J. Kabelkę, J. Kruopasa (redaktora odpowiedzialnego), A. Lyberisa i K. Ulvydasa. Na stronie tytułowej widnieje także nazwisko J. Balčikonisa, chociaż 3 grudnia 1953 r. w piśmie odmówił on wymienienia go wśród redaktorów słownika: „Ponieważ nie jestem już bezpośrednim pracownikiem Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, a ponadto nie zawsze zgadzam się z opinią pozostałych redaktorów słownika co do poprawności językowej, proszę, by nie wymieniano mnie wśród redaktorów tego słownika” (zob. Atsiminimai apie kalbininką Juozą Balčikonį, 2006: 296). Dabartinės lietuvių kalbos žodynas ukazał się w 1954 r. W dość obszernym wstępie wyjaśniono strukturę słownika, sposób definiowania znaczeń wyrazów oraz akcentowanie. W słowniku oznaczono akcent i objaśniono około 45 tysięcy wyrazów. We wstępie cel DŽ określono następująco: „Językoznawcom radzieckim postawiono pilne zadanie przygotowania obszernego słownika objaśniającego współczesnego języka litewskiego, który wyraźnie odzwierciedlałby ideologię socjalistyczną i życie radzieckie, skutecznie przyczyniałby się do podnoszenia kultury języka oraz do wprowadzania norm języka literackiego w społeczeństwie radzieckim”. A zatem redaktorom słownika przede wszystkim miała przyświecać ideologia narzucana przez partię komunistyczną. Zgodnie z wytycznymi partii komunistycznej podanymi we wstępie, w DŽ znalazły się tego rodzaju i podobne ideologiczne objaśnienia wyrazów związanych z życiem społecznym oraz zdania przykładowe, najczęściej zaczerpnięte z rosyjskich słowników radzieckich: 116 KALBOS KULTŪRA | 81 agent 3. szpieg rządu imperialistycznego, dywersant. agresor grabieżca, podżegacz do wojny imperialistycznej, napadający kraj: Imperialistyczni ~y. armia 5. pot. oddział, mnóstwo: Na czele olbrzymich, potężnych armii zwolenników pokoju kroczy nasza wielka Ojczyzna – Związek Radziecki. kościół (1) 1. budynek, do którego gromadzą się na modlitwę ludzie wyznający przesądy religijne. Por. cerkiew prawosławny dom modlitwy. kułak (1) 5. przedstawiciel wiejskiej burżuazji – zamożny chłop: U nas klasa ~ów została zlikwidowana. religia (1) jedna z form świadomości społecznej, poglądy oparte na mistyce i wierze w cudowne siły oraz wyobrażone istoty; wyznanie: „Religia jest opium ludu” (Marks). „Religia jest jednym z rodzajów ucisku duchowego” (Lenin). W społeczeństwie klasowym r. jest narzędziem ucisku ludzi pracy i panowania klas wyzyskujących. R. jest przeciwieństwem nauki i utrudnia poznanie praw rozwoju przyrody i społeczeństwa. wyznanie (1) wiara w rzekome istnienie boga; pseudonauka religii. Jeszcze kilka zdań przeniesionych do słownika z ówczesnej prasy: Nasza wielka radziecka Ojczyzna jest ostoją pokoju na całym świecieostoją i chorążym. Pełen radości i szczęścia, w rodzinie zjednoczonych narodów radzieckichnarodów w październikowej demonstracji maszeruje naród litewskinaród. Niezachwiana wiara w zwycięstwo komunizmu. Wszystkie drogi prowadzą do komunizmu. Władza radziecka stworzyła niespotykane możliwości rozwoju kultury. Doświadczenia życiowe tamtych czasów pozwalają sądzić, że taki polityczny odcień słownika był skutkiem powszechnej dyktatury i propagandy. Jej wykonawcy nakłaniali do „doskonalenia” DŽ z przekonania o blasku ideologii komunistycznej i życia radzieckiego, redaktorzy zaś robili to ze strachu przed uznaniem ich za nieposłusznych i uchylających się od przejęcia narzucanej ideologii. Zdołano już dostatecznie doświadczyć, że nieposłuszeństwu towarzyszyły represje. Wspominając pierwsze wydanie DŽ, redaktor trzeciego wydania Stasys Keinys przyznał, że „był to ciężki i złożony czas. Każde ideologiczne nieposłuszeństwo wobec władzy mogło się wówczas skończyć wieloletnim rozważaniem własnych «błędów» i ćwiczeniem mięśni na archipelagu Gułag rozległej «ojczyzny»” (Gimtoji kalba 8, 1991: 22). Językoznawcy litewscy, którzy znaleźli się w USA, zarzucali DŽ upolitycznienie. P. Skardžius pisał, że „wszystko, co na Zachodzie stanowi podstawę kultury i cywilizacji, zostało tu siłą wtłoczone w jeden mechaniczny kopyt: [...] wszystko podporządkowano ślepemu mechanizmowi, społeczno-ekonomicznemu czynnikowi [...]”. Znaczna część słownika „jest przesiąknięta ideologią komunistyczną” (Skardžius 1999: 918); „...słownik ten nie jest obiektywny naukowo, lecz A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 117 ideologicznie selektywny: celowo pominięto w nim wiele słów często używanych w życiu codziennym, np. adventas, anatema, atvelykis, babtistas, čekistas, dekalogas, enkavedistas, evangelija, evangelistas, komunija, ostija, trejybė i in.” (Skardžius 1997: 411). Na podstawie ilustracji wyrazów podanych w DŽ A. Salys pisał w artykule „Žodynai” w 35. tomie Lietuvių enciklopedijos, że „taką propagandową ekstazę można wyjaśnić chyba jedynie bezgranicznym terrorem politycznym tamtych lat” (Salys 1985: 236). O wydanym słowniku poinformował dyrektor Instytutu K. Korsakas w Tiesoje (1954 10 05). Wkrótce słownik przedstawił także redaktor odpowiedzialny J. Kruopas (Tarybinis mokytojas, 1954 11 11), wskazując niektóre ustalone normy: abažūras, veliūras, fakyras, turnyras. Podkreślił zarazem, że „ustalenie niektórych form normatywnych wywołało w redakcji słownika poważne spory” (Kruopas 1998: 422–425). Jest rzeczą oczywistą, że w pierwszym słowniku normatywnym niełatwo było ustalić najwłaściwsze normy. Dlatego już w pierwszej recenzji Vytautas Būda (Literatūra ir menas, 1954 10 30) wyraził wątpliwość wobec propozycji „tworzenia nazw mieszkańców od nazw miejscowości wyłącznie za pomocą przyrostka –ietis [...]. Twórcy słownika, uwzględniając literacki język mówiony ludu litewskiego, postąpiliby lepiej, gdyby pozostawili wszystkie trzy przyrostki (–ietis, –iškis, –ėnas) jako równorzędne.” Pół roku później w kolejnej recenzji Vincentas Drotvinas, Adelė Laigonaitė i Jonas Paulauskas (Literatūra ir menas, 1955 04 02) zgłosili uwagi dotyczące doboru wyrazów (nie znaleźli abiturientas, buldozeris), proponowali poświęcić więcej uwagi wyrazom z rozpowszechnionymi przedrostkami prie-, su-, už-. Vladas Grinaveckis, Jonas Palionis i Vincas Urbutis opublikowali w Tiesoje (1955 03 05) uwagi dotyczące doboru wyrazów: „w słowniku objaśniającym powinny znaleźć się również rzadsze dialektyzmy, jeśli występują w utworach klasyków litewskiej literatury pięknej, np. luinas, pylė, repukas (Donelaitisa), snopis (Žemaitė), atvalka, kraiguoti, nupiepti (P. Cvirki), panuovalis (Vienuolisa), priebėga (I. Simonaitytė). Wśród wyrazów międzynarodowych powinny znaleźć się aviamodelizmas, buldozeris, frezuoti, leiboristas, skreperis, streptomicinas. Największy zarzut dotyczył sposobu opracowania zapożyczeń: „Zapożyczenia nie zostały w słowniku należycie opracowane z leksykograficznego punktu widzenia, nie ograniczono ich, nie wskazano zakresu ich użycia. Wprowadzonego skrótu neteikt. (= wyraz niewskazany) niemal nigdzie nie umieszczono przy zapożyczeniach rzeczywiście niewskazanych w języku litewskim..., brak go przy ainis, išdirbinys, laisvanoris, skaitlingas, vaizdinys, jak również przy balkis, glita, šniūras, špricas, trusikai. 118 KALBOS KULTŪRA | 81 4. WYDANIE DŽ W CHICAGO (1962) Omawiając wydania DŽ, należy wspomnieć również o edycji pierwszego wydania DŽ w Chicago. Po wojnie praktyczny słownik języka litewskiego był potrzebny powiększonej społeczności litewskiej w USA, do której dołączyli uchodźcy wojenni przybyli tu z Niemiec. Nie było jednak nikogo, kto mógłby przygotować taki słownik: zarówno językoznawcy, jak i nauczyciele musieli przede wszystkim zadbać o osiedlenie się, pracując przy tym w najróżniejszych zawodach fizycznych. Postanowiono przedrukować wydany w Wilnie w 1954 r. Dabartinės lietuvių kalbos žodyną, należało jednak usunąć komunistyczną propagandę — jak to określano, „odbolszewizować” go. Popularne litewskie wydawnictwo „Terra” w Chicago rozpoczęło starania o wznowienie słownika w 1955 roku. W prasie (Drauge, Naujienose, Vienybėje) rozpoczęła się dyskusja nad tym, jak należałoby go poprawić. Wiele uwag zgłosili P. Skardžius (1999: 917–924) i Benediktas Babrauskas. „Odbolszewizacją” DŽ postanowił zająć się pisarz B. Babrauskas (1910–1968), który na Litwie pisał o zagadnieniach kultury języka i wydał broszurę „Kirčiavimo taisyklės” (1939). Zmienił upolitycznione objaśnienia znaczeń wyrazów i przykładowe zdania, a kilka terminów radzieckich całkowicie usunął, zastępując je neutralnym tekstem przykładowym o zbliżonej objętości, ilustrującym sąsiednie wyrazy. Wstawki w słowniku, złożone krojem pisma bardzo zbliżonym do oryginału, naklejono na wierzchu i w ten sposób w Chicago wydrukowano wydanie fotograficzne. W słowniku zamieszczono własną przedmowę „Pastabos prie antrosios laidos”, w której wyjaśniono powody zmian: podjęto się poprawienia słownika ze względu na „nieakceptowalność pierwszego wydania, zwłaszcza jego przeładowanie materiałem propagandy bolszewickiej, niemającym nic wspólnego ani z przeznaczeniem słownika, ani z wymaganiami językowymi stawianymi słownikowi, ani wreszcie z powagą i obiektywizmem dzieła naukowego”. Nie mogąc z powodu dawnej żelaznej kurtyny skontaktować się z redaktorami i poprosić ich o zgodę na przedruk, korektor przeprasza. Na stronie tytułowej zabrakło nazwiska członka kolegium redakcyjnego B. Larina, ponieważ uznawano go tam za politycznego przywódcę litewskich językoznawców, określanego rosyjskim terminem „politruk”. O osobie, która przerobiła słownik, nie ma żadnej wzmianki; nawet recenzja napisana przez L. D. (prawdopodobnie Leonardo Dambriūnas (1906–1976)) w Gimtojoje kalboje (1963, nr 1) nie wymienia wydawców. Jest to zrozumiałe, ponieważ słownik przedrukowano bez zgody jego twórców. Autor recenzji niewątpliwie znał osobę, która poprawiła słownik, oraz wydawnictwo, ale pisanie o nielegalnie wykonanej pracy byłoby nieostrożne. W litewskiej prasie w USA przygotowywany słownik reklamowano (w ogłoszeniu o prenumeracie) jako słownik prof. J. Balčikonisa, być może dlatego, że jego nazwisko jako pierwsze widniało w kolegium redakcyjnym, choć redaktorem odpowiedzialnym był J. Kruopas. W rezultacie J. Balčikonis musiał nawet wyjaśniać w prasie: „wydawać w Ameri A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 119 …w kraju nikt nie prosił mnie o taki słownik i nie wyraziłem zgody na wykorzystanie w tym celu mojego nazwiska” (Tiesa, 1961 03 04). Na Litwie wówczas nigdzie nie omawiano tego wydania, nawet w prasie językoznawczej, jak gdyby w ogóle go nie było. Dopiero w latach odrodzenia narodowego kilka jego egzemplarzy trafiło do największych bibliotek na Litwie. O historii tego wydania po raz pierwszy napisałem w 1999 r. w Gimtojoje kalboje (nr 5, 6) – „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno” wydanie chicagowskie (1962)2. 5. DRUGIE WYDANIE DŽ Po kilkunastu latach nadszedł czas na przygotowanie nowego wydania DŽ. Zamierzano przygotować wydanie znacznie lepsze – słownik nie języka współczesnego, lecz języka ogólnego, zwanego wówczas literackim (według używanego w językoznawstwie rosyjskim terminu literaturnyj jazyk). W tym celu 23 października 1968 r. zwołano konferencję poświęconą omówieniu rozpoczętych prac nad słownikiem. Redaktor odpowiedzialny J. Kruopas opublikował artykuł „Jaki powinien być słownik języka literackiego” (Literatūra ir menas, 1968 10 19; zob. Kruopas 1998: 455–460). Po pewnym czasie uznano jednak, że nie da się jeszcze opracować wszechstronnego, wzorcowego słownika języka ogólnego, dlatego słownik wydany cztery lata później (1972) zachował dawny tytuł. Drugie wydanie było znacznie doskonalsze i obszerniejsze. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że, jak zapowiedziano we wstępie do DŽ1, zostało ono przebudowane pod względem leksykograficznym: czasowniki przedrostkowe podano w osobnych gniazdach. W pierwszym wydaniu przy czasownikach z przedrostkami zamieszczono jedynie zdania ilustracyjne. Słownik uzupełniono także o neologizmy. We wstępie wymieniono: būtininkas, draugovininkas, dūjininkas, dailėtyra, dirvótyra, kosmonautas, savitarna, a ponadto láiptinė, motorolėris, nailònas, porolònas, taisyklà, teikinỹs (obok wcześniejszego teikmuõ) i in. Zrezygnowano z rzadkich i mało potrzebnych w języku ogólnym wyrazów: kasis, mainybos, miešinys, nuošalystė, nuožanga, pasaginė i in. Uwzględniając wahania akcentu, podano nowe warianty akcentuacyjne: aistrà (4, 2), áiškus, -i (3, 1), ašaróti, ãšaroti; bérti, bérti; deguõnis (2), deguonis (3b); pakálnė (2), pakálnė (1); paslėgti, paslėgti; próga (1), progà (4); raudónas (1, 3), raudonúoti, raũdonuoti; rū́šis (1), rùšis (4); vẽlkė (2), velkė (4); vérgas (3), ver̃gas (4) i in. „Uczyniono to z myślą o tym, aby istniejące w języku warianty akcentuacyjne nie były uznawane za błędne.” 2 Latem 1994 r., gdy wydawnictwo Mokslo ir enciklopedijų leidykla wysłało mnie do Chicago, abym zebrał materiały do informatora JAV lietuviai (1998, 2002), skorzystałem z okazji, by zbadać okoliczności powstania tego wydania. 120 KALBOS KULTŪRA | 81 Wprowadzono surowsze oznaczenie na potrzeby normalizacji leksyki: ntk. (=niezalecane). Obok dotychczasowego žr. (=zobacz), które odsyła od wyrazu nieuznawanego za błąd do częstszego, bardziej zwyczajnego, skrót ntk. umieszczano przy wyrazach niezalecanych, nienormatywnych i uznawanych za błędy językowe. Obok, po znaku równości, podawano ich normatywne odpowiedniki. Słownik o przebudowanej strukturze znacznie się powiększył – do 60 tysięcy wyrazów. Kolejnym ulepszeniem były trafniejsze, neutralne objaśnienia wyrazów oraz szerszy zakres przykładów użycia, oczyszczonych z prymitywnych zdań propagandowych z prasy. We wstępie podano, że słownik „poprawiali, przerabiali, uzupełniali nowymi wyrazami i przykładami ilustracyjnymi oraz redagowali współpracownicy Instytutu Języka i Literatury Litewskiej: J. Kruopas, A. Lyberis, D. Lukšys, J. Paulauskas, J. Senkus, K. Ulvydas; w przygotowaniu nowego tekstu uczestniczyła K. Vosyl ytė, terminologię uzupełniał i weryfikował, a cały tekst czytał K. Gaivenis; tekst poszczególnych liter czytali i przekazali cenne uwagi A. Balašaitis, A. Kučinskaitė i in.” Redaktorem odpowiedzialnym pozostał J. Kruopas. W nowym wydaniu słownika więcej uwagi poświęcono normalizacji leksyki, a objaśnienia znaczeń wyrazów stały się bardziej obiektywne. Niestety, w zdaniach ilustracyjnych nadal pozostawiono prymitywną propagandę. Słownik oceniano również w prasie. W recenzjach podkreślano jego uzupełnienie i udoskonalenie oraz precyzyjniejsze objaśnianie znaczeń. Wskazywano także kwestie wymagające dalszych poprawek. Elena Grinaveckienė (Literatūra ir menas, 1973 02 10) zastanawiała się, czy należało zamieszczać w słowniku derywaty z gwarowymi przyrostkami, najczęściej o znaczeniu pejoratywnym (valkatūžas, vampazyti, mangūryti, arklėkas, paršėkas, vyriščias), oraz nietypowe neologizmy z przyrostkami -ėlis, -uolis (pasenėlis, pasiaubėlis). Za zbędne uznała również nadmiernie rzadkie dialektyzmy, prawdopodobnie spolszczone zapożyczenia skobas „kwaśny”, žaglys „złodziej”, ž arynas „gęstwina”. Na uwagę zasługuje spostrzeżenie: „Niedobrze, że słownik usprawiedliwia wyrażenie tamprūs ryšiai, które językoznawcy zgodnie poprawiają. Daje to bezpodstawne powody, by sceptycznie podchodzić do ich wniosków naukowych”. Redaktorzy DŽ₃ uwzględnili tę uwagę, jednak niektóre inne rzadkie wyrazy bezkrytycznie przeniesiono do nowego wydania. Z opinią o wyrazach wymagających korekty, zamieszczonych w DŽ₂, zgodził się również Vytautas Būda w artykule „Długo oczekiwane wydanie słownika” (Pergalė, 1973, nr 8): „Gorzej, że taki słownik, mający normować nasz język, w niejednym miejscu rozmija się z ogólnym kierunkiem normalizacyjnym, a nawet przeczy zaleceniom formułowanym nie tylko przez Jonasa Jablonskisa czy Juozasa Balčikonisa, lecz także nadal publikowanym w innych wydawnictwach tego samego instytutu, przede wszystkim w „Kalbos kultūra” (s. 162). Wśród takich niezalecanych wyrazów autor wymienia žingeidus, suokalbis, išsireiškimas, A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 121 skutek, lecz z oznaczeniem zob. odsyła do smalsus, sąmokslas, pasekmė. Dodaje też, że w DŽ2 zarówno pasėka, jak i pasekmė oraz išdava sprowadzono do dwóch znaczeń: „wynik” i „następstwo”. V. Būda dziwił się: „Trudno zrozumieć, dlaczego odrzuca się jedno znaczenie rzeczownika gerbūvis (dobrobyt), a uznaje drugie (dobre, nowoczesne urządzenie komunalne). Przecież Jablonskis ganił ją, a inni językoznawcy (por. „Kalbos kultūra”, 18, s. 7) nadal ganią ją w języku przede wszystkim ze względu na nieudaną budowę słowotwórczą: w obu znaczeniach jest to nieudana kalka” (s. 163). Autorowi artykułu wydawało się, że „niczym nie da się też uzasadnić używania imiesłowu sekantis zamiast zaimka kitas”. W DŽ3 sekantis uznano za niezalecane; uwzględniono również uwagi dotyczące atžymos, tamprus (5 znaczeń), priešpastatyti, apjungti, nuriebalinti. Do dalszego ulepszania DŽ nawoływał także Gražvydas Kirvaitis. W artykule „Dar gerinkime „Dabartinės lietuvių kalbos žodyną“ (Kultūros barai, 1974, nr 1) ubolewał nad niewystarczającym uzupełnieniem o terminy specjalistyczne i wskazał terminy niezbędne w słowniku: alternatyva, esė, fantastika, izotopas, kaubojus, munduras, rotaprintas i in. Oczywiście należy zgodzić się z jego poglądem, że „wraz z rozwojem kontaktów kulturalnych i naukowych przybywa zapożyczeń międzynarodowych także we współczesnym języku litewskim. Ten proces, charakterystyczny dla wszystkich języków, powinien szerzej odzwierciedlać również DŽ”. Na wątpliwości dotyczące rekcji wyrazów kabutės, laipsnis, lygiagretus, išvados, padariniai, viltis, temperatūra odpowiedziano przykładami podanymi w DŽ3: Priejo teisingą išvadą, prie teisingos išvados. Turiu viltį pasveikti. Vienodos priežastys sukelia vienodus padarinius. Linija lygiagreti su trikampio pagrindu. 20 laipsnių temperatūroje. Sutartiniai pavadinimai rašomi kabutėse. Skirti ~ėmis. Imti į ~es. Rašyti, dėti ~es. A zatem w trzecim wydaniu uwzględniono apel o ulepszenie słownika. DŽ2 najobszerniej i najdokładniej omówił słownikarz J. Paulauskas w artykule „Aktualios leksikos norminimo problemos ir žodynas” (Kalbos kultūra 27, 1974). Uznawszy, że „normowanie leksyki języka literackiego, choć intensywne, przebiega wolniej, niż byśmy chcieli. [...] wciąż nie rozstrzygnięto niemało kwestii normowania leksyki” (s. 40), najpierw wspomina o aktualnym normowaniu wariantów, które w DŽ dopiero rozpoczęto. Mówiąc o odrzuconych w DŽ2 niezalecanych wyrazach lub ich znaczeniach, zauważa, że pozostały tam również pozycje wątpliwe ze względu na ich częste występowanie w prasie. Niektóre z nich opatrzono kwalifikatorami spec. ir knyg., „oznaczającymi, że choć wyraz ma nieudaną budowę słowotwórczą (lub przypisano mu nietypowe znaczenie), jest używany w określonych dziedzinach, gdy nie ma odpowiedników o poprawniejszej budowie albo są one mniej popularne” (s. 42). Twierdził— 122 KALBOS KULTŪRA | 81 za istotne w DŽ2 autor uznawał również lepsze, dokładniejsze i płynniejsze objaśnienia wyrazów i ich znaczeń. Wskazawszy lepsze przykłady użycia, stwierdził, że „udane przykłady ilustrujące znaczenia wyrazu, zakres jego użycia, jego otoczenie oraz związki składniowe z innymi wyrazami zdania są jedną z głównych wartości słownika” (s. 48). Artykuł kończy się jakby napomnieniem dla redaktorów przyszłych wydań DŽ: „Ilustrowanie użycia wyrazów i ich znaczeń to ta dziedzina pracy leksykograficznej, w której jeszcze przez długi czas (po zbadaniu i uporządkowaniu wszystkich pozostałych kwestii) będzie można rozszerzać, uściślać i doskonalić słownik” (tamże). 6. TRZECIE WYDANIE DŽ Po kolejnych 18 latach przygotowano trzecie wydanie DŽ. Wśród wcześniejszych redaktorów słownika pozostali J. Paulauskas i K. Ulvydas. Redaktorem naczelnym został terminolog Stasys Keinys. Oprócz tych językoznawców do kolegium redakcyjnego wpisano jeszcze Vytautas Vitkauskas, Jonas Klimavičius, Nijolė Slėžienė i Juozas Pikčilingis (zmarł w 1991 r., nie doczekawszy się 3wydania). Jak zaznaczono we wstępie, na członkach kolegium redakcyjnego spoczął „główny ciężar prac nad opracowaniem, uzupełnianiem, wprowadzaniem zmian, uściślaniem i poprawianiem słownika”. Zapewne obciążenie nie było jednakowe. Cały tekst przeczytał w całości V. Vitkauskas, który zgłosił uwagi. Jak mówił J. Klimavičius, podczas lektury zajmował się przede wszystkim uzupełnianiem terminologii, zwłaszcza z nauk przyrodniczych (w tym wydaniu jest jej znacznie więcej). N. Slėžienė, badaczka łączliwości czasowników, uzupełniła tekst przykładami zdań ilustrujących rekcję; ubolewa, że ze względu na zwięzłość słownika pozostawiono tylko część z nich. DŽ3 ukończono opracowywać w latach tak zwanej przebudowy, a ściślej — narodowego wyzwalania się. Wstęp został podpisany przez redaktora naczelnego 30 stycznia 1990 r. W zmienionych warunkach wyraźnie odcięto się w nim od ideologii narzucanej językoznawcom w poprzednich wydaniach i stwierdzono, że „normatywny, filologiczny, ogólny słownik języka nie jest podręcznikiem polityki ani żadnej innej dziedziny”. Należy w nim szukać „informacji językowej o podawanych wyrazach”. Przedstawiając społeczeństwu przygotowany słownik, S. Keinys powtórzył ten pogląd także w Gimtojoje kalboje (1991, nr 8, s. 23). Później, już po przygotowaniu makiety słownika, w artykule „Žodynas visiems” opublikowanym w czasopiśmie Mokykla (1993, nr 10, s. 32) również podkreślił, że gdy „przystąpiono do przygotowania do druku III wydania, postanowiono w miarę możliwości oczyścić DŽ z aktualiów politycznych. [...] po odzyskaniu niepodle- A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 123 Tekst DŽ został ponownie przejrzany po odzyskaniu niepodległości przez Litwę i w 1991 r. przekazany wydawnictwu „Mokslas”. We wstępie zaznaczono, że pisownię DŽ3 zmieniono zgodnie z uchwałami Komisji Języka Litewskiego przy Litewskiej MA (1977 06 17), legalizując tym samym pisownię zgodną z wymową: pjauti, rugpjūtis, bjaurūs, spjauti itp. Za zgodą Komisji Języka wprowadzono niewielkie zmiany także podczas drukowania słownika. Dopuszczono równoległą pisownię kontūzyti, kontūžyti i tramplínas, tramplýnas (w DŽ2 było kontūzyti, ale tramplýnas). Przy tej samej okazji, czy nie należało zalegalizować także pisowni karnýzo, por. kefýras, šarnýras. Karnýzas występuje w LKŽ (na podstawie słowników F. Kuršaitisa i M. Nydermana). Nie zmieniono pisowni fjòrdo ir pasjánso (pozostawiono formy wcześniejsze w DŽ2: fiòrdas, pasiánsas). Zapewne trzeba będzie poczekać na zatwierdzenie form podobnych do bjaurus, pjauti, ponieważ wszystkie słowniki wymowy wskazują, że wymawia się tu j, a w słownikach wyrazów obcych (np. V. Vaitkevičiūtė 2007) obok fjòrdo podawane jest także fjòrdas. Szkoda, że nie dodano kariljònas ir šinjònas. Z pewnością w przyszłym wydaniu DŽ trzeba będzie znaleźć dla nich miejsce. Spośród wariantów równoległych komisja zalecała pierwsze formy: doktorãtas, doktorantūrã ir dakta­rãtas, daktar­antūrã. Różnice w akcentowaniu są korygowane i normowane przez warianty: w DŽ2 było audrà (4) i áudra (1), a teraz odwrotnie. Także w tym wydaniu podano dopuszczalne warianty akcentowania: glaistýtuv as (1), glaistytùvas (2); kiáurymė (1), kiaurýmė (2); mìltingas (1), mìltingas (1); pagálbinis (1), pagalbinis (2); pasáulinis (1), pasaulìnis (2); plūdė (2), plūdė (4); rūgštýne (2), rūgštynė (1); sklandýt uvas (1), sklandytùvas (2); santuokìnis (2), sántuokinis (1); veikùs (3), v ei­kus (1); žvýnas (3) i (1) itp. W tym wydaniu należycie uwzględniono dobór i normowanie leksyki – oparto się na Kalbos praktikos patarimai (1976, 1985). We wstępie zaznaczono, że „skróty žr. (=žiūrėk) i ntk. (=neteiktinas) pełnią funkcję normatywną – pierwszym oznacza się wyraz lub wariant wyrazu, który nie jest uznawany za błąd językowy, lecz kieruje się ku wyrazowi bardziej zwyczajowemu i częstszemu, natomiast drugim informuje się, że dany wyraz (lub znaczenie) jest nienormatywny, uznawany za błąd językowy i należy go zastąpić wyrazem lub wyrazami podanymi po znaku równości”. Oznaczenie ntk. występuje w tym wydaniu znacznie częściej niż w DŽ2. Obok krótkich informacji o nowym wydaniu słownika3 warto przypomnieć także artykuł autora niniejszego tekstu, który redagował DŽ3 w wydawnictwie Mokslo ir enciklopedijų leidykla: „Normy słownikowe i porady” (Gimtasis žodis, 1995, nr 6). Z 3 Trzecie wydanie DŽ szeroko omówiono również na konferencji naukowej „Problemy leksykografii: semantyka, etymologia, prezentacja faktów dialektalnych, zasady opracowywania słowników”, zorganizowanej przez Instytut Języka Litewskiego (1995 03 16–17). Poświęcono mu 6 referatów. 124 KALBOS KULTŪRA | 81 spośród uwag zgłoszonych z myślą o przyszłych wydaniach nadal aktualne są następujące kwestie: dodać terminy nuotekos, rankinė, spośród wariantów zaproponować zalecaną nazwę karaimskiego domu modlitwy – kinesė ar kenesa, termin istotny dla przyrodników – radavietė ar radimvietė, dodać oznaczenie ntk. przy wyrazie pakalikas. Niestety, redaktor naczelny uznał to zapewne za nieistotne drobiazgi (nie uwzględniono tego również w elektronicznej wersji DŽ₅). Normatywnych założeń DŽ₃ przestrzegano także w czwartym wydaniu, wznowionym w 2000 r. – zostało ono „wydrukowane z zachowanego w drukarni składu trzeciego wydania”. Redaktor naczelny S. Keinys zadbał jedynie o wprowadzenie kilku drobnych poprawek korektorskich i innych oraz uściśleń akcentowania. Warto odnotować, że oznaczenie stylistyczne istor. dodano przy wyrazach milicija, tarybinis ir tarybiškas, a przy kolchozas usunięto oznaczenie šnek. Nawiasem mówiąc, tym bardziej należało to zrobić przy wyrazie stribas, ponieważ słownik nie podaje żadnego innego jego odpowiednika. DŽ ukazał się w wersji elektronicznej w 2002 i 2003 r. Został znacznie rozszerzony – dodano około półtorej setki nowych gniazd słownikowych oraz około 3000 najważniejszych nazw geograficznych Litwy i świata. S. Keinys omówił to w Kalbos kultūra (Keinys 2004: 76–83). Szóste wydanie DŽ (trzecie elektroniczne) ukazało się w 2006 r. 7. JAK POPRAWIANO SŁOWNIK O poprawę słownika dbano na różne sposoby – redaktorzy trzeciego wydania usuwali relikty sowieckiego życia i myślenia: rezygnowali z niektórych słów lub ich propagandowych ilustracji. W DŽ₃ zabrakło następujących gniazd: bolševikinti, buožija, buožinis, buožiškas, kompartija, komjaunuoliškas, lenininis, leniniškas, partkomas, partòrgas, politkalinys, polituadòbas, partkabinètas, revkòmas, spaliukas, baltagvardietis, raudongvardietis. Z ilustracji wykreślono zwroty i wyrażenia raudonieji partizanai, raudonieji kampeliai, proletariato pergalė prieš buržuaziją, perauklėti inteligentiją, tarybinė spauda, tarybiškai nusiteikęs žmogus, komunistinis auklėjimas, marksizmas-leninizmas, revoliucinio proletariato ideologija, nenugalimoji Tarybinė armija itd. Zniknęły długie zdania propagandowe przy słowach komunistas ir komunizmas. Przy słowach draugovė, draugovininkas, išbuožinti, komjaunimas, komjaunuolis, pionierius dodano kwalifikatory wskazujące, że są to historyzmy. Przeoczono, że pasuje do nich również agitpūnketas. Już z omówienia DŽ₁ widzieliśmy, jak zrealizowano w nim zadanie podkreślone we wstępie: ukazanie życia społecznego i politycznego Litwy. Pra- A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 125 warto rzucić okiem także na późniejsze zmiany i ich odbicie w kolejnych wydaniach. W tym celu porównajmy gniazda kilku słów: draugystė, laisvė, nepriklausomybė, tautininkas, tėvynė, valstybė, vėliava, vienybė. Przyjaźń – po neutralnej definicji w DŽ1: Lenininė-stalininė tautų d. Abudu gyvenome ~eje; w DŽ2,3 pozostało tylko Abudu gyven­sime ~ėje, dodano jeszcze Išro d. Wolność – w DŽ1 po definicjach filozoficznych zamieszczono najdłuższy artykuł hasłowy; w późniejszych wydaniach krótkie, neutralne definicje i zdania: Liaudies kova dėl ~ės w DŽ2 zmieniono na Tautos kova dėl ~ės, Kūrybos l. Politinė l.; powtórzono również w DŽ3. Niepodległość – niezależność od kogokolwiek; wolność w DŽ1,2: Tarybinė armija atkovojo mums laisvę ir ~ę; w DŽ3 Valstybės n. Siekti ~ės. Ginti savo ~ę. Nacjonalista – w DŽ1 nacjonalista, szowinista, w DŽ2 tylko nacjonalista, w DŽ3 członek partii lub związku podkreślającego narodowy charakter: Lietuvių ~ų sąjunga. Nacjonalista – w DŽ1 zwolennik nacjonalizmu, reakcjonista: Buržuaziniai ~ai yra pikčiausi lietuvių tautos priešai; w DŽ2 tylko zwolennik nacjonalizmu: Buržuaziniai ~ai, a w DŽ3 tylko definicja przeniesiona z DŽ2. Ojczyzna – 1. kraj rodzinny. W DŽ1 kilka tez propagandowych: Komunistų partija išmintingai veda mūsų Tėvynę tolesniu pergalių keliu, į komunizmą. Tarybinės tautos patriotiniu darbu stiprina savo Tėvynę. Socialistinės Tėvynės gynimas. Mirti už ~ę. Didysis Tėvynės karas; w DŽ2,3 neutralne, krótkie zdania: T. mūsų Lietuva. Ginti, mylėti ~ę. 2. miejsce, z którego coś ważnego się wywodzi: Tarybų Sąjunga – socializmo t. w DŽ3 zmieniono na Anglija – futbolo t. Państwo – w DŽ1 najdłuższa definicja marksistowska, taki sam cytat ze Stalina, a także TSRS yra socialistinė darbininkų ir valstiečių v.; w DŽ2 zorganizowana wspólnota polityczna posiadająca własną najwyższą władzę: Senoji Lietuvos v. ~ės kontrolė; w DŽ3 dodano jeszcze Valstybės vėliava. Definicja jest równie neutralna. Flaga – w DŽ1 Tarybų Sąjungos v. Valstybinė, tautinė v. Pulko v.; w DŽ2, poza tymi, również Raudonoji v.; w DŽ3 Valstybės v. Tautinė, trispalvė v. Pulko v. Przykłady znaczeń przenośnych: w DŽ1 Komunizmo v. Taikos v. Dabar šimtai milijonų žmonių kovoja po didžiąja marksizmo-leninizmo v.; w DŽ2 Komunizmo v. Taikos v.; w DŽ3 pozostało tylko Taikos v. Jedność – 1. wspólnota, całkowita zgodność: w DŽ1 Tarybinėje visuomenėje yra moralinė-politinė visų klasių v. Pažiūrų v. 3. porozumienie, solidarność: Moralinė-politinė tarybinių tautų v.; w DŽ2 1. Pažiūrų v. 3. Tarybinių tautų v. ~ ėje galybė; w DŽ3 pozostało tylko 1. Pažiūrų v. 3. V – galybė. 8. ZMIANY W NORMOWANIU LEKSYKI Zmiany w życiu społecznym znajdowały odzwierciedlenie także w normatywnym podejściu redaktorów DŽ. W warunkach okupacji było ono inne, a inne po odzyskaniu niepodległości. Choć we wstępie DŽ1 pisano o normowaniu leksyki i podnoszeniu kultury języka, normowania tego było w nim jednak niewiele. W niniejszym przeglą- 126 KALBOS KULTŪRA | 81 dzie proponuje się spojrzeć na normowanie leksyki z punktu widzenia czystości języka i jego swoistości. Na potrzeby normowania w DŽ₁ zastosowano tylko jedno oznaczenie żr., którym wskazywano warianty zalecane i proponowano zastąpić tylko niektóre zapożyczenia: ankstýbas zob. ankstyvas, dyglus zob. dygus, kiniečiai zob. kinai, skaitlingas zob. gausus, tarnystė zob. tarnyba, užvaizdas zob. prievaiždas, verptuvė zob. verpykla, vėtrungė zob. vėjaro­dis; bakūžė zob. lūšna, bonka zob. butelis, grabas zob. karstas, kaštuoti zob. kainuoti, kulšis zob. šlaunis, špižius zob. ketus, špokas zob. varnėnas, špricas zob. švirkštas, trusikai zob. glaudės, vienok zob. tačiau. Rygorystyczne oznaczenie neteikt. dodano zaledwie przy kilku wyrazach: apiprekinti 2. spec. neteikt. wymieniać produkty rolne na towary: A. produkcja kołchozów; gerbūvis neteikt. zob. gerovė; kabliataškis neteikt. średnik; ripka neteikt. ritinis. Nie odważono się wówczas zatem wyraźniej określić stanowiska wobec zapożyczeń, tak zwanych barbarzyzmów. Zanieczyszczenia języka nie zostały należycie ocenione. Wskazywano na to również w recenzjach. Dlaczego DŽ₁ przyjął takie stanowisko? Zapewne dlatego, że upowszechniano oficjalną opinię, iż język rosyjski wywiera na litewski wyłącznie pozytywny wpływ i wzbogaca go. Ówczesny oficjalny autorytet, akademik J. Žiugžda, na konferencji językoznawców z krajów bałtyckich i Moskwy w Rydze w 1952 r. „podkreślił konieczność wzbogacania terminologii litewskiej zgodnie z praktyką i zasadami słowotwórczymi języka rosyjskiego” (Literatūra ir menas, 1952 03 09). Na zamiar przygotowania zbioru praktycznych i słownikowych poprawek językowych, podobnego do „Kalbos patarėjas” opracowanego przez L. Dambrūnasa i wydanego w 1939 r., kierownicy radzieckich wydawnictw odpowiedzieli odmownie. Powód: większość zapożyczeń wymagających korekty miała rzekomo pochodzić z języków słowiańskich (najczęściej z rosyjskiego). Próbuje się też inaczej wyjaśniać łagodne normatywne stanowisko DŽ₁. Podobno liberalne podejście do norm było charakterystyczne także dla językoznawców przedwojennych (Keinys 1991a: 83). Wątpliwości co do tego budzi artykuł R. Miliūnaitė o ocenie zjawisk językowych (Miliūnaitė 2000: 27). Autorka, analizując zalecenia zawarte w „Kalbos patarėjas” (1939), wskazuje, że spośród ponad półtora tysiąca omówionych tam zjawisk językowych (głównie wyrazów) większość (81 proc.) uznano za błędy językowe. A zatem zarówno autor „Kalbos patarėjas”, L. Dambrūnas, jak i jego redaktorzy P. Skardžius oraz A. Salys należycie ocenili zjawiska językowe niezalecane. Z takim podejściem językoznawców przedwojennych częściowo zgadzali się również autorzy wspomnianych recenzji DŽ₁ w Tiesoje, zarzucając słownikowi niedostateczne opracowanie leksykograficzne zapożyczeń. Rzekomo liberalnemu podejściu redaktorów DŽ₁,₂ przeczy inne, wyrażone wówczas przyznanie się redaktora naczelnego DŽ₃, S. Keinio, że był to „trudny i skomplikowany czas”, gdy za błędy ideologiczne groziły represje (por. s. 117). Dlatego takie stanowisko wobec zapożyczeń, a nawet czystości języka A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 127 przez dłuższy czas hamowało ich poprawianie w Kalbos kultūroje, Mūsų kalboje, a także ukazywanie się Kalbos praktikos patarimų; wpływało na ich zalecenia — jedynie z odsyłaczem „lepiej” oznaczano kalki atlieti, bendrasąjunginis, betarpiškas, gilus (wdzięczność, wrażenie), gili (współczucie), palaipsniui, pilnutinai, tamprūs (więzi) i in. Upowszechniano opinię, że nie wolno podważać zaleceń najważniejszego autorytetu — DŽ. Tego, czego DŽ nie uznaje za niezalecane, nie trzeba poprawiać. Choć poszczególni redaktorzy unikali zapożyczeń, rozpowszechniały się one za pośrednictwem prasy i stawały się jakby akceptowane. Poczucie językowe stopniowo osłabiała umacniająca się dwujęzyczność, a w administracji, produkcji, wreszcie także w życiu codziennym coraz powszechniej posługiwano się językiem rosyjskim. Czy „liberalne” podejście redaktorów DŽ₁ do norm językowych nie było wymuszoną, drobną ustępstwem wobec obcych?4 Należytą uwagę normowaniu leksyki poświęcono dopiero w DŽ₂, kiedy obawiano się już mniej krytyki zapożyczeń. Obok oznaczenia zob., wskazującego zalecane warianty form, znacznie częściej stosowano oznaczenie ntk., czyli wyraz niezalecany, a rzadziej oznaczenia stylistyczne knyg. i spec. Do wyrazów niezalecanych w DŽ₂ zaliczono bakužė = lūšna, boti = paisyti, brylius = skrybėlė, kaladė = trinka, kalnierius = apykaklė, prūdas = tvenkinys, savistovus = savarankiškas, smala = derva, sosiska = dešrelė, špizius = ketus, špricas = švirkštas, užganėdinti = patenkinti, užmetinėti, išmetinėti = prikaišioti, velyti = leisti, linkėti itd.; jedynie z odsyłaczem zob. pozostawiono laisvanoris, laisvanoriškas, lygsvara, ruimas (w DŽ₃ uznano je za niezalecane). Jako niezalecane pominięto również kalkowane znaczenia niektórych wyrazów: występujące w DŽ₁ znaczenie 5 pilnas „najwyższy, całkowity” oraz znaczenie 10 sekti „iść, następować bezpośrednio po czymś”. Jeszcze surowiej ocenia się pozostawianie obcego słownictwa w DŽ₃. W drugim wydaniu za niezalecane uznano w DŽ₃ tylko wyrazy oznaczone zob.: knatas – dagtis, štepselis – kištukas. Wyrazy atlieti, papkė „kartonowa teczka na dokumenty”, podane w DŽ₂ bez żadnego oznaczenia, są w DŽ₃ niezalecane. Tamprus 3. przen. „bliski, ścisły” — w DŽ₁,₂; w DŽ₃ to znaczenie jest już niezalecane. Neraminti, wcześniej bez oznaczenia, w DŽ₃ jest niezalecane. Užsirekomenduoti, bez oznaczenia w DŽ₂, w DŽ₃ — knyg. Zymus 3. „duży, znaczący”; žymiai „dużo, bardzo” — bez oznaczenia w DŽ₂, w DŽ₃ — knyg. Neišpasakytas w DŽ₂ zob. neapsakomas, a w DŽ₃ w ogóle go nie ma. W trzecim wydaniu zrezygnowano z kalkowanych znaczeń przenośnych: plokščias „płytki, powierzchowny”; p. galvojimas nie zostało przeniesione do DŽ₃. Priešakinis 3. „przodujący, zaawansowany, wa- 4 Por. myśl Z. Zinkevičiusa z „Końcowego dopisku” do tomu VI Lietuvių kalbos istorijos, napisanego 16 lutego 1993 r.: „Niewielkie ustępstwa na rzecz obcych zawsze pociągają za sobą bolesne konsekwencje, bez względu na to, jakim pretekstem są usprawiedliwiane („elastycznością”, „rozumieniem rzeczywistości” itp.).” 128 KALBOS KULTŪRA | 81 „kierując się”: ~iai robotnicy (najbardziej świadomi, najbardziej postępowi). P. nauka. ~a technika. Rola P. robotników – znaczenie kalkowane występowało tylko w DŽ₁. Gilus 3. przen. „wielki, znaczący, istotny”: G. nauka. ~a mądrość, tajemnica. G. rewolucyjna przebudowa – DŽ₁. Później znaczenie nieco zmieniono: DŽ₂ „wielki, silny”: G. uczucie, wrażenie. ~a mądrość. G. sen. W DŽ₃ to znaczenie opatrzono kwalifikatorem książk. G. uczucie, wrażenie. Najwyraźniej uwzględniono zalecenia Porad językowych. Być może wpłynęły one również na opatrzenie kwalifikatorem książk. słowa pilnavertį w DŽ₃. Tylko czy rzeczywiście należało umieścić w DŽ₃ słowo paantrinti? Zwykłych słów pakartoti i pritarti nie powinien wypierać kalk językowy (por. ros. povtoriti). Rzadszymi kwalifikatorami normatywnymi książk. i spec. w DŽ₂ oznaczono wyrazy o nieregularnej budowie (najczęściej powstałe pod wpływem języka rosyjskiego): apspręsti „warunkować”, lemti „determinować” (w DŽ₃ już go nie ma), priešpastatyti książk. (por. ros. protivopostaviti) – w DŽ₃ opatrzono kwalifikatorem niezal., nuriebalinti spec. „usunąć tłuszcz” (w DŽ₃ już go nie ma). W tamtym okresie w języku potocznym pracowników produkcyjnych używano też wielu innych kalk o takiej budowie: nudūjinti, nudrūškinti, nukeñksminti, numėšinti, nuplaukinti, nušārmininti, nuvandėninti, nužiēvinti. Poprawiano je w Poradach językowych (1976), a nie trafiły ani do DŽ₂, ani do DŽ₃. Powinno to oznaczać, że ich używanie zostało w porę powstrzymane. Choć rozpowszechniła się zapożyczona forma máikė, przez długi czas nie ośmielano się jej poprawić, nie znalazłszy odpowiedniego, płynnego zamiennika. Dopiero w drugim wydaniu KPP (1985) zaproponowano kilka zamienników: márškė, marškūčiai, sportinūkė, marškinėliai. Zapożyczenia tego nie ma w żadnym wydaniu DŽ. Dopiero w drugim wydaniu KPP poprawiono formę tãšė, proponując również dobry zamiennik – rañkinė. Szkoda, że tego neologizmu nie znajdziemy w DŽ₃, a obok rankinūko bardzo by pasował (nie ma go również w internetowej wersji DŽ). Dyskusyjna pozostaje też druga definicja słowa vystyti, opatrzona w DŽ₃ kwalifikatorem książk.; forma zwrotna tego czasownika występowała już w DŽ₁ bez żadnego kwalifikatora jako odpowiednik znaczenia „rosnąć, wzmacniać się, dojrzewać”. W DŽ₂ nadano mu, z kwalifikatorem spec., znaczenie „czynić doskonalszym, bardziej złożonym, rozwijać, rozbudowywać”. Czasownik ten od dawna budził wątpliwości wielu językoznawców, a jego forma zwrotna rozpowszechniła się jako odpowiednik rosyjskiego razvivatsja. Zastrzeżenia budziła jej sprzeczność z pierwszym, bezpośrednim znaczeniem „owijać, otulać pieluszkami”. Obecnie zamiast vystymosi (społeczeństwa, świadomości, demokracji, gospodarki) częściej używa się słów raida, plėtotė, plėtra, sklaida. Vystyti. Drugie znaczenie czasownika vystyti podano również w DŽ₄. Dlatego nie obawia się go używać także w tekstach pisanych; sądzi się, że wskazane odpowiedniki nie zawsze mogą zastąpić słowo vystymasis (Klimavičius 2002: 106). Czy jednak długotrwałe i częste używanie form vystyti, vystymasis nie przejęło treści tych pojęć i nie sprawiło, że wyrazy je oznaczające stały się jakby niezastąpione? A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 129 WNIOSKI Pomysł K. Būgi, by obok wielkiego historycznego słownika języka litewskiego opracować słownik praktyczny, udało się zrealizować dopiero po drugiej wojnie światowej w Instytucie Języka Litewskiego, kierowanym przez J. Balčikonisa. Po dyskusjach, krytyce i poprawkach w 1954 roku wydano Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Normowanie leksyki zależało od warunków życia społecznego. Były one niekorzystne dla redaktorów DŽ1. Ówczesne kierownictwo Litewskiej Akademii Nauk wykonywało polecenia partii komunistycznej i domagało się dostosowania prac językoznawczych do propagandy, przez co bezpośredni cel słownika schodził na dalszy plan. Dlatego litewscy emigranci w Chicago (USA) przedrukowali to wydanie w 1962 r., usuwając z niego komunistyczną propagandę, nie do przyjęcia w pracy językoznawczej. Więcej uwagi kulturze języka można było poświęcić dopiero w DŽ2, kiedy zmalała ideologizacja nauki o języku i mniej obawiano się krytykować rusycyzmy. Definicje terminów społecznych i zdania ilustracyjne stały się bardziej obiektywne. Obiektywny słownik normatywny opracowano dopiero po odzyskaniu niepodległości przez Litwę i uwolnieniu się od narzuconej ideologii, a językoznawcy mogli przestać uznawać wyłącznie pozytywny wpływ języka rosyjskiego. Takie było trzecie wydanie DŽ, opublikowane w 1993 r. W porównaniu z wcześniejszymi przyniosło ono większy postęp w normowaniu języka i podnoszeniu jego kultury. LITERATŪRA Balašaitis A. 1995: Žodyno normos ir patarimai. – Gimtasis žodis 6, 1–3. Balašaitis A. 1999: „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno“ Čikagos leidimas (1962). – Gimtoji kalba 5, 28–31; 6, 28–32. Balčikonis J. 1961: Laiškas redakcijai. – Tiesa, kovo 4. Būda V. 1954: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. – Literatūra ir menas, spalio 30. Būda V. 1973: Ilgai lauktas žodyno leidimas. – Pergalė 8, 161–166. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: I leid., 1954; II leid., 1972; III leid., 1993. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Čikaga (JAV), 1962. Dėk žodį prie žodžio – turėsi žodyną. Atsiminimai apie kalbininką Juozą Balčikonį. Sud. B. Goberienė ir A. Pupkis. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2006. Drotvinas V., Laigonaitė A., Paulauskas J. 1955: Pastabos apie „Dabartinės lietuvių kalbos žodyną“. – Literatūra ir menas, balandžio 2. Grinaveckienė E. 1973: Literatūrinės kalbos aruodas. – Literatūra ir menas, vasario 10. 130 KALBOS KULTŪRA | 81 Grinaveckis V., Palionis J., Urbutis V. 1955: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. – Tiesa, kovo 5. Kalbos praktikos patarimai. Sud. A. Pupkis. I leid., 1976; II leid., 1985, Vilnius. Keinys S. 1991a: „Dabartinės lietuvių kalbos žodynas“ ir kalbos normalizacija. – Lietuvių kalbotyros klausimai 29, 92–98. Keinys S. 1991b: Šis tas apie „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno“ trečiąjį leidimą. – Gimtoji kalba 8, 22–24. Keinys S. 1993: Žodynas visiems. – Mokykla 10, 31–32. Keinys S. 2004: „Dabartinės lietuvių kalbos žodynas“ per penkiasdešimt metų. – Kalbos kultūra 77, 76–83. Kirvaitis G. 1974: Dar gerinkime „Dabartinės lietuvių kalbos žodyną“. – Kultūros barai 1, 63–64. Klimavičius J. 2002: Katekizmo kalba – kalbos katekizmas. – Kalbos kultūra 75, 105–120. Kruopas J. 1998: Rinktiniai raštai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Kučinskaitė A. 1981: Kaip buvo rengiamas „Dabartinės lietuvių kalbos žodynas“. – Mūsų kalba 1, 25–28. Lietuvių kalbos vadovas. Sud. P. Skardžius, S. Barzdukas, J. M. Laurinaitis. Bielefeld, 1950. Lietuvos TSR Mokslų akademijos žinynas. T. 4–5. Vilnius, 1949. Miliūnaitė R. 2000: Kalbos reiškinių vertinimo laipsniai „Kalbos patarėjuje“. – Kalbos kultūra 73, 24–35. Naktinienė G. 2000: Bendrinės kalbos žodynas ir leksikos norminimo problemos. – Kalbos kultūra 73, 12–24. Paulauskas J. 1952a: Maskvos ir Pabaltijo kalbininkų mokslinė konferencija. – Literatūra ir menas, kovo 9. Paulauskas J. 1952b: Konferencija kalbos mokslo klausimais. – Literatūra ir menas, gegužės 11. Paulauskas J. 1974: Aktualios leksikos norminimo problemos ir žodynas. – Kalbos kultūra 27, 40–49. Piročkinas A. 1994: Lietuvių kalba okupacijų gniaužtuose (1940–1991 m.) – Gimtasis žodis 7–8, 1–7. Salys A. 1985: Raštai, t. 3, 213–244, Roma. Skardžius P. Rinktiniai raštai: t. 2, 1997, 406–420; t. 4, 1998, 649–660; t. 5, 1999, 793–794, 917–924, 928, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Ul vydas K. 1977: Kas kelia kalbos kultūrą. – Kalbos kultūra 32, 3–21. Vaitkevičiūtė V. 2007: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Žodynas. Gauta 2008 10 06 A. BALAŠAITIS. Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida 131 ON THE DEVELOPMENT OF STANDARDISATION OF LITHUANIAN LEXIS Summary The paper gives an overview of circumstances of compiling the Dictionary of Contemporary Lithuanian (DCL; Dabartinės lietuvių kalbos žodynas) and the standardisation of lexis in its different editions. The idea of compiling a dictionary for practical purposes belongs to Kazimieras Būga (1879–1924). However, due to his early death the compilation of the dictionary was suspended and only resumed by Juozas Balčikonis (1885–1969) who headed the editorial board of the Dictionary of Lithuanian. Its manuscript was finalised after WW2 at the Institute of the Lithuanian Language. The manuscript was discussed at the Department of Social Sciences of the then Lithuanian Academy of Sciences in 1948. The Department advised to amend the Dictionary by adding the materials from Soviet newspapers and literature and by explicating the terms in the way they were explicated in dictionaries of the Russian Language. There was an editorial board set up for editing the Dictionary. J. Kruopas (1908–1975) was appointed as its editor-in-chief. The Dictionary of Contemporary Lithuanian was published in 1954. To refer to the normative derivative variants of the lexis, synonyms and equivalents replacing loanwords the authors used the abbreviation žr. More attention to language standardisation was devoted in the second edition of the DCL (1972), which was published when the political censorship was not so heavy. The edition amply uses the abbreviation ntk. for unacceptable loanwords. Moreover, the dictionary was revised by lexicographers; as a result, prefixed verbs were given in separate entries. In the third edition of the DCL which was published after the restoration of Lithuania’s independence (1993) the evaluation of loanwords was even stricter. 132 KALBOS KULTŪRA | 81