Tradicija ir naujovės „Kalbos kultūroje“

RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego TRADYCJA I NOWOŚCI KULTURA JĘZYKA W literaturze językoznawczej i informacyjnej Kultura języka jest opisywana jako ciągłe wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, w którym omawiane są zarówno teoretyczne, jak i praktyczne zagadnienia kultury języka i jego użycia (LKE 2008: 253; Pupkis 2005: 364–365; VLE IX 172). Od 1961 r. wydano 80 zeszytów Kultury języka. Artykuł poświęcony tej okazji podejmuje próbę spojrzenia w przeszłość, podsumowania wykonanych prac i zastanowienia się nad perspektywami na przyszłość. We wstępie do pierwszego zeszytu wskazano cel i zadanie wydawnictwa – doskonalić i wzbogacać język ojczysty, aby mógł jak najlepiej zaspokajać potrzeby społeczeństwa. Kultura języka wyznaczyła i utrwaliła kierunki normatywizacji powojennego litewskiego języka ogólnego oraz charakter pracy nad kulturą języka. Było to pierwsze wydawnictwo periodyczne wydawane w powojennej Litwie, poświęcone praktyce językowej. W ostatnich dziesięcioleciach prace nad normowaniem i kodyfikacją języka litewskiego obrały kierunek zapoczątkowany i konsekwentnie kontynuowany przez to wydawnictwo. Zeszyt poświęcony praktyce językowej Kultura języka stopniowo przekształcił się w poważne wydawnictwo naukowe, w którym teoria idzie w parze z praktyką. Organizatorem wydawnictwa Kultury języka i twórcą jego profilu był akademik Kazys Ulvydas. Przez 30 lat był redaktorem odpowiedzialnym tego wydawnictwa (1961–1991), a do 1996 roku członkiem kolegium redakcyjnego. Kazys Ulvydas wyznaczył profil i zadania wydawnictwa, stworzył jego zasady teoretyczne, wskazał obszary pracy i sam opublikował w nim 45 tekstów. Kierunek wytyczony przez niego podtrzymał również kolejny redaktor wydawnictwa, Pranas Kniūkšta. Pracował przy tym wydawnictwie od 1971 r. jako konsultant (członek kolegium redakcyjnego), później jako redaktor opracowujący, a w latach 1994–2003 był redaktorem odpowiedzialnym. Obecnie jest członkiem kolegium redakcyjnego wydawnictwa. Poszczególne etapy rozwoju wydawnictwa omówiono w specjalnie poświęconych im artykułach: najpierw w artykule Kazysa Ulvydasa przedstawiono pierwsze 10 zeszy- R. VLADARSKIENĖ. Tradicija ir naujovės Kalbos kultūroje 9 zeszytów (KK 10, 1966, 3–8)*; w 51. zeszycie szczegółowo omówiono 50 zeszytów. Z okazji 25-lecia wydawnictwa (ukazywały się dwa zeszyty rocznie) zorganizowano spotkanie, a wypowiedzi jego uczestników opublikowano w 52. zeszycie. Kolejne 25 zeszytów wnikliwie przeanalizował Pranas Kniūkšta w artykule „Polityka językowa, teoria i praktyka w „Kalbos kultūra” (KK 75, 2002, 9–30). Redakcja Kalbos kultūros przez cały czas była i jest szczególnie wymagająca. Nadesłane artykuły są recenzowane i starannie redagowane, ponieważ wydawnictwo ustanawia normy językowe, nie można więc publikować w nim dowolnych artykułów napisanych w dowolny sposób. Początkowo współpracowników wydawnictwa nie określano nawet mianem kolegium redakcyjnego, lecz jedynie konsultantów. Wieloletnimi członkami kolegium redakcyjnego byli Jonas Kruopas, Vytautas Ambrazas, Juozas Pikčilingis, Vitas Labutis, Vincentas Drotvinas, Pranas Kniūkšta, Kazimieras Gaivenis. Obecnie w skład kolegium redakcyjnego wchodzą: Gintautas Akelaitis, Angelė Kaulakienė, Pranas Kniūkšta, Vitalija Maciejauskienė, Rita Miliūnaitė, Gertrūda Naktinienė, Rasuolė Vladarskienė (redaktor odpowiedzialna), Marija Zavjalova, Kazimieras Župerka. Zeszyty Kalbos kultūros od numeru 67 starannie przygotowuje do druku, a od zeszytu 68 także opracowuje Albina Bataitytė. Redaktorom odpowiedzialnym i redaktorom zeszytów udało się skupić liczne grono autorów; większe i mniejsze artykuły opublikowało w tym wydawnictwie ponad 300 autorów. Najwięcej tekstów dla wydawnictwa napisali językoznawcy z Instytutu Języka Litewskiego i Literatury (od 1991 r. Instytutu Języka Litewskiego); w kwestiach terminologicznych pisali także przedstawiciele innych dziedzin nauki: fizycy, astronomowie, matematycy i inżynierowie. W ciągu niemal pięciu dekad istnienia wydawnictwa zmieniło się całe pokolenie językoznawców. Najwięcej — 90 publikacji w Kalbos kultūroje opublikował Pranas Kniūkšta, ponad 50 — Kazimieras Gaivenis, Jonas Klimavičius, Nijolė Sližienė, a ponad 30 artykułów — Antanė Kučinskaitė, Stasys Keinys, Marija Razmukaitė, Kazys Ulvydas, Elena Valiulytė, Vytautas Vitkauskas. Najwierniejszymi autorami wydawnictwa, piszącymi od pierwszych zeszytów aż do dziś, są Vincentas Drotvinas, Vitas Labutis, Vitalija Maciejauskienė, Marija Razmukaitė, Algirdas Sabaliauskas, Nijolė Sližienė, Vytautas Vitkauskas. Artykuły w wydawnictwie publikują także przedstawiciele innych instytucji — najczęściej piszą Gintautas Akelaitis (Uniwersytet Mykola Romerisa), Regina Koženiauskienė (Uniwersytet Wileński), Irena Smetonienė (Uniwersytet Wileński), Rūta * W nawiasach przy podawaniu publikacji Kalbos kultūros najpierw podaje się skrót nazwy wydawnictwa KK, po nim numer zeszytu, rok i strony. 10 KALBOS KULTŪRA | 81 Marcinkevičienė (Uniwersytet Witolda Wielkiego), Regina Kvašytė (Uniwersytet w Szawlach), Kazimieras Župerka (Uniwersytet w Szawlach), kilkunastu młodych autorów z Uniwersytetu Witolda Wielkiego, Uniwersytetu Wileńskiego, Kowieńskiego Uniwersytetu Technologicznego i Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego. Redakcji udawało się czasem namówić do współpracy także jednego czy drugiego autora spoza grona językoznawców: filozofów Arvydasa Juozaitisa (KK 77, 2004, 138–141) i Gintautasa Mažeikisa (KK 77, 2004, 195–200), literaturoznawcę Pauliusa Subačiusa (KK 80, 2007, 135–142), specjalistę w dziedzinie dokumentalistyki Bronislava Vonsavičiusa (KK 77, 2004, 10–19), socjolożkę Laimą Nevinskaitė (KK 81, 2008, 245–265). W przyszłości redakcja zamierza poszukiwać punktów styczności językoznawstwa i innych pokrewnych dziedzin nauki. Główne obszary działalności wydawnictwa określił redaktor odpowiedzialny Kazys Ulvydas: W Kalbos kultūroje publikuje się artykuły dotyczące wymowy, akcentowania, ortografii, interpunkcji, morfologii, składni, słownictwa, nazewnictwa, terminologii, stylistyki, języka przekładów oraz innych zagadnień praktyki i teorii współczesnego litewskiego języka ogólnego (KK 6, 1964, 3). Przez kilka pierwszych dziesięcioleci w wydawnictwie dominowały krótkie artykuły zawierające konkretne zalecenia: rozpatrywano przypadki niepoprawnego słowotwórstwa, analizowano znaczenia wyrazów i ich połączeń, omawiano różnice między wyrazami o podobnym znaczeniu, proponowano litewskie odpowiedniki rosyjskich wyrazów i ich połączeń, poprawiano niepoprawne kalki, normowano litewskie nazewnictwo. Szczególną uwagę poświęcano zagadnieniom terminologicznym. Charakter publikowanych tekstów kształtowało jedno z najważniejszych ówczesnych zadań Kalbos kultūros — udzielanie społeczeństwu porad językowych w możliwie popularnej, przystępnej i zrozumiałej formie (K. Ulvydas, KK 11, 1966, 3–11). Największe zmiany w wydawnictwie wynikały z uwarunkowań zewnętrznych. W 1990 r. na Litwie wznowiono miesięcznik Gimtoji kalba. Jest on poświęcony praktycznym zagadnieniom językowym, dlatego Kalbos kultūra, założona jako wydawnictwo praktyczne, zwróciła się ku teorii kultury języka; więcej uwagi poświęca się w niej ogólnym zagadnieniom kultury języka, a także analizie relacji między językiem a społeczeństwem. Od 1994 r. ukazuje się jeden rocznik Kalbos kultūros, ponieważ terminolodzy zaczęli wydawać własne czasopismo Terminologija. Ubył jeden szeroki obszar działalności, gdyż wcześniej w Kalbos kultūroje poświęcano zagadnieniom terminologicznym wiele miejsca. Najwięcej publikacji z zakresu terminologii opublikowali Kazimieras Gaivenis, Stasys Keinys, Jonas Klimavičius i Angelė Kaulakienė. Warto jednak dodać, że także obecnie niektóre zagadnienia terminologiczne są omawiane w Kalbos kultūroje. R. VLADARSKIENĖ. Tradicija ir naujovės Kalbos kultūroje 11 Pojawiły się obszerniejsze i bardziej różnorodne publikacje, a dąży się do harmonii między teorią językoznawczą a praktyką językową: obok szerszych artykułów teoretycznych publikowane są także teksty omawiające konkretne zagadnienia użycia języka. Zgodnie z wymogami stawianymi publikacjom naukowym od 70. zeszytu do artykułów dołączane są streszczenia w języku angielskim. Aby artykuły czasopisma docierały nie tylko do czytelników na Litwie, lecz także za granicą, Kalbos kultūra jest indeksowana w międzynarodowych naukowych bazach danych MLA International Bibliography i CEEOL. Wraz ze zmianą charakteru wydawnictwa zmieniał się także jego adresat, któremu Kultura Języka jest poświęcona. Początkowo, gdy uwagę skupiano przede wszystkim na omawianiu konkretnych zjawisk językowych i formułowaniu zaleceń, adresatem wydawnictwa było szerokie społeczeństwo, a dokładniej inteligencja, której zależało na pielęgnowaniu i oczyszczaniu języka litewskiego. Obecnie czasopismo naukowe Kultura Języka jest przeznaczone przede wszystkim dla naukowców i wykładowców szkół wyższych, którzy wiążą swoją działalność z językoznawstwem. Teoretyczne oparcie dla swojej praktycznej pracy znajdą tu także politycy, dziennikarze, tłumacze, redaktorzy, językowi normatywiści i nauczyciele; bardziej szczegółowych wskazówek dotyczących użycia języka można szukać w dziale „Z aktualności praktyki językowej”. Omawiając zeszyty 51–75, redaktor odpowiedzialny Pranas Kniūkšta zauważył, że Kalbos kultūra „powstała po to, by przekazywać społeczeństwu zalecenia językowe. Nigdy jednak nie poprzestawała na bezpośrednim pouczaniu i poprawianiu błędów; starano się także analizować i wyjaśniać same zjawiska językowe oraz rozważać szersze zagadnienia normalizacji i kształtowania języka. Z czasem zwykłych poprawek było coraz mniej, a „Kalbos kultūra” skłaniała się ku rozważaniom i uogólnieniom” (KK 75, 2002, 16). Charakter publikacji czasopisma dość trafnie określił Aldonas Pupkis, stwierdzając, że Kalbos kultūra zajmuje się badawczym, rozważającym aspektem użycia języka (Pupkis 2005: 365). Zagadnienia teorii i kształtowania języka omawiał początkowo głównie Kazys Ulvydas, później – Vytautas Ambrazas i Pranas Kniūkšta. W ostatnich latach w tej dziedzinie pracuje Rita Miliūnaitė. W cyklu artykułów autorka systematyzuje prace nad normalizacją języka prowadzone przez dziesięciolecia, proponuje nowości (na przykład podział wariantów użycia zjawisk językowych na normatywne i nienormatywne), bada relacje między kodyfikacją a użyciem języka, dążąc do określenia perspektyw kodyfikacji, oraz rozważa potrzebę jej rewizji (KK 72, 1999, 8–16; KK 73, 2000, 24–35; KK 74, 2001, 27–34; KK 75, 2002, 35–47; KK 76, 2003, 17–29; KK 79, 2006, 9–28; KK 80, 2007, 7–23). Zadania związane z rozwijaniem kultury języka należą do kluczowych zagadnień, które nieustannie zajmują redaktorów czasopisma, ponieważ to one wyznaczają kierunek Kalbos kultūros. Jak 12 KALBOS KULTŪRA | 81 podnosić kulturę języka, Kazys Ulvydas rozważał w niejednym artykule (KK 1, 1961, 5–11; KK 14, 1968, 3–6; KK 15, 1968, 7–16; KK 32, 1977, 3–21). Z biegiem czasu zmieniały się warunki życia społecznego, a wraz z nimi podejście do języka i status samego języka. Danguolė Mikulėnienė wskazała aktualne zadania edukacji językowej: język litewski, który stał się językiem państwowym, miał umocnić swoją pozycję we wszystkich dziedzinach życia państwa, zwłaszcza w technologiach informacyjnych (KK 75, 2002, 31–34). Rita Miliūnaitė uważa, że obecnie „w naszym społeczeństwie prawdziwe rozumienie kultury języka – jako języka kulturalnego – ulega wypaczeniu, gdy nauka języka ogólnego staje się nauką o błędach językowych i, niestety, rozmywa ostatnie pozostałości wyczucia językowego oraz podkopuje zaufanie do własnego języka” (KK 81, 2008, 152). Dawne metody nauczania i rozwijania kultury języka nie są już tak skuteczne, a nowych, efektywnych sposobów jak dotąd nie zaproponowano. Temat ten należy nadal podejmować; szczególnie oczekiwane jest dzielenie się doświadczeniami przez wykładowców przedmiotów językowych. Niektóre zagadnienia podnoszone i omawiane w Kalbos kultūroje w pierwszych dziesięcioleciach istnienia czasopisma zostały odrzucone jako nieodpowiednie dla języka, inne zaś zaakceptowano i utrwaliły się w użyciu jako normatywne. Dziś nikt nebebuvo dzieci (A. Kučinskaitė, KK 8, 1965, 34–35), nie używa już rymiškų skaitmenų (D. Lukšys, KK 16, 1969, 67), od dawna przyzwyczailiśmy się do przystanków autobusowych stotelių (P. Kniūkšta, KK 22, 1972, 17–18), a siekis, którego użycia bronił Antanas Lyberis (KK 38, 1980, 42–43), stał się częstym, czasem może nawet nadużywanym słowem, zwłaszcza w języku specjalistycznym. Nie brak zaleceń, nad którymi dziś już się nie dyskutuje, są jednak i takie, które do dziś pozostają problematyczne, na przykład różnice znaczeniowe między niektórymi wyrazami: wciąż myli się użycie słów teisingas, taisyklingas oraz tinkamas; vienodas oraz vieningas; ypač oraz ypatingai (A. Kučinskaitė, KK 2, 1962, 42–44; KK 10, 1966, 16–17; J. Paulauskas, KK 3, 1962, 31–32). Charakter i wpływ poprawek Kalbos kultūros szczegółowo omówił Pranas Kniūkšta w artykule „Apie „Kalbos kultūros“ principus, metodiką ir siūlymų poveikį” (KK 51, 1986, 12–37). Część zjawisk językowych omawianych w czasopiśmie pozostaje aktualna także dziś. Już w 1966 r. Kazys Ulvydas pisał: „Wraz z niezwykle szybkim rozwojem wszystkich dziedzin kultury, nauki, techniki i gospodarki narodowej, bez wątpienia również w języku zachodzi ciągły ruch. Użytkownicy litewskiego języka literackiego nieustannie stają wobec różnych pytań i wątpliwości dotyczących słownictwa, gramatyki, wymowy, akcentuacji, ortografii, interpunkcji i transkrypcji. Ponieważ do nazywania nowych rzeczy, zagadnień, zjawisk i pojęć stale potrzebne są nowe wyrazy i terminy, szczególnie aktualne są kwestie słownictwa i terminologii” (KK 10, 1966, 3). Myśli te można odnieść także do współczesnych problemów językowych. R. VLADARSKIENĖ. Tradicija ir naujovės Kalbos kultūroje 13 Nieustannie niepokoi kwestia nazywania nowych realiów; zmienił się jedynie kierunek przenikania ich do języka litewskiego. Dawniej Kultura Języka przeciwdziałała rozpowszechnianiu zapożyczeń z języka rosyjskiego – proponowano litewskie odpowiedniki rosyjskich słów lub ich połączeń, a wiele krótkich artykułów zaczynało się podobnie: Jak przetłumaczyć... Od nr. 66 (1994) zaczęto mówić o rozpowszechnianiu się w języku litewskim obcych wyrazów z języków Europy Zachodniej: rozważa się użycie i normę nowych zapożyczeń, relację między obcymi wyrazami normatywnymi i nienormatywnymi, poszukiwanie i dobór odpowiedników oraz adaptację gramatyczną (V. Rudaitienė, N. Liubinienė, KK 66, 1994, 59–73; J. Girčienė, KK 69, 1997, 64–68; KK 71, 1998, 54–58; KK 79, 2006, 74–90; KK 80, 2007, 110–122, 143–152; P. Kniūkšta, KK 31, 1976, 22–32; KK 67, 1995, 24–29; KK 80, 2007, 24–31; L. Vaicekauskienė, KK 81, 2008, 65–79). Aktualne ogólne problemy normalizacji leksyki podnosił Jonas Paulauskas (KK 27, 1974, 40–49; KK 37, 1979, 77–80), a później omawiała je Gertrūda Naktinienė (KK 73, 2000, 12–24; KK 75, 2002, 47–56; KK 78, 2005, 191–204). W czasopiśmie nie brakuje konkretnych zaleceń dotyczących słowotwórstwa, znaczeń i użycia wyrazów, zwłaszcza w pierwszych 40 zeszytach, kiedy najczęściej publikowano krótkie artykuły o wyrazach, ich połączeniach lub formach. Później poszczególne zjawiska zaczęto analizować dokładniej; na przykład Pranas Kniūkšta szczegółowo omawia znaczenie słowa tvarka (KK 77, 2004, 20–25), wskazuje różnice znaczeniowe między czasownikami rašyti, nurodyti, išdėstyti (KK 80, 2007, 107–109). Szczególnie wnikliwie bada wyrazy Jonas Klimavičius; jego artykuły opublikowane w ostatnim dziesięcioleciu wyróżniają się bogactwem danych leksykograficznych i dotyczących użycia oraz siłą argumentacji (KK 71, 1998, 16–26; KK 72, 1999, 35–47; KK 73, 2000, 47–61; KK 75, 2002, 105–120; KK 78, 2005, 90–110). Prawie w każdym zeszycie znajdują się artykuły poświęcone zagadnieniom normalizacji nazewnictwa. W zeszycie 51 Vitalija Maciejauskienė szczegółowo omówiła artykuły na ten temat (KK 51, 1986, 43–47); sama opublikowała ponad 20 artykułów o litewskim nazewnictwie. Najwięcej pisano o nazwach miejscowych: normalizowano ich formy, uściślano akcentuację, omawiano gramatyczną adaptację transkrybowanych nazw własnych, rozwój antroponimów oraz szczególne cechy ich użycia. Zajmowano się także zaleceniami dotyczącymi współczesnych imion litewskich (V. Maciejauskienė, KK 77, 2004, 84–95). W Kalbos kultūroje nieustannie omawia się różne problemy morfologii i składni. Szczególnie aktualne jest użycie przypadków i przyimków. Elena Valiulytė zaczęła pisać o użyciu i synonimice przyimków od 5. zeszytu i poświęciła temu zagadnieniu ponad 20 artykułów w Kalbos kultūrai. Zagadnienia użycia przypadków omawiał Kazys Ulvydas (KK 26, 1974, 3–14), Nijolė Šližienė 14 KALBOS KULTŪRA | 81 (KK 14, 1968, 63–64; KK 45, 1983, 21–24; KK 54, 1988, 36–38; KK 71, 1998, 26–28; KK 77, 2004, 40–45), Jonas Šukys (KK 75, 2002, 78–84; KK 78, 2005, 133–143), Rita Miliūnaitė (KK 77, 2004, 26–39) i in. Warto wymienić artykuły Gintautasa Akelaitisa poświęcone używaniu rozpowszechniających się (modnych), lecz nie zawsze poprawnych wyrazów i konstrukcji (KK 78, 2005, 67–78; KK 79, 2006, 51–61; KK 80, 2007, 45–54). Jeszcze kilka bardziej szczegółowych zagadnień, które rozważano już wcześniej i do których ponownie się powraca: użycie liczebników zbiorowych (K. Vosylýtė, KK 11, 1966, 37–40; S. Keinys, KK 32, 1977, 27–35; R. Miliūnaitė, KK 64, 1993, 28–34); o użyciu spójnika bei pisano zarówno w 5., jak i w 77. zeszycie (D. Lukšys, KK 5, 1963, 63; A. Bielinskienė, KK 77, 2004, 119–123); kwestie tworzenia nazw mieszkańców państw i krajów, podniesione w 4. zeszycie (K. Aleksynas, KK 4, 1963, 39–40), pozostają aktualne również dziś (D. Liutkevičienė, KK 74, 2001, 60–65; KK 81, 2008, 80–102). Niejednokrotnie omawiano też kwestie czasowników zwrotnych (A. Valeckienė, KK 21, 1971, 51–52; S. Krinickaitė, KK 45, 1983, 53–57; J. Klimavičius KK 80, 2007, 97–106). Nieustannie analizuje się również problem szyku wyrazów. Chociaż szyk wyrazów w języku litewskim jest do pewnego stopnia swobodny, o tych przypadkach, w których ma on znaczenie, w „Kalbos kultūra” pisano niejednokrotnie, zarówno dawniej, jak i obecnie (V. Grinaveckis, KK 1, 1961, 30–31; V. Ambrazas, KK 9, 1965, 24–27; V. Būda, KK 13, 1967, 37–47; L. Vaicekauskienė, KK 69, 1997, 61–63; R. Miliūnaitė, KK 79, 2006, 173–196). Zagadnienia akcentuacji i wymowy cieszyły się większym zainteresowaniem językoznawców, zanim ukazały się podstawowe opracowania normatywne (aktywnie pisali o nich Antanas Lyberis, Jonas Klimavičius, Valerija Vaitkevičiūtė, Vytautas Vitkauskas); w ostatnich zeszytach czasopisma liczba artykułów na ten temat zmalała. Publikacje ukazują się rzadziej, ale przyciągają rozmachem (D. Mikulėnienė, KK 63, 1992, 75–79; KK 65, 1993, 72–74; V. Kavaliauskas, KK 72, 1999, 88–92; KK 78, 2005, 111–127; A. Kazlauskienė, KK 75, 2002, 131–137; KK 76, 2003, 108–114; A. Malakauskas, KK 68, 1995, 81–86; KK 76, 2003, 102–108). O normowanie litewskiej ortografii szczególnie troszczyli się Nijolė Sližienė i Pranas Kniūkšta. Kwestie ortograficzne były bardziej aktualne, zanim ukazało się opracowanie normatywne „Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba” (1989; wyd. 2, fototypiczne, 1992). Później omawiano przede wszystkim kwestie adaptacji nazw własnych z innych języków oraz zapisu nazw przedsiębiorstw, instytucji i organizacji. R. VLADARSKIENĖ. Tradicija ir naujovės Kalbos kultūroje 15 W 1963 r. Kazys Ulvydas przeanalizował zasady interpunkcji języka ogólnego (semantyczną, gramatyczną i intonacyjną) i podkreślił: „Ponieważ interpunkcja zależy chyba przede wszystkim od znaczenia wypowiedzi, zarówno podczas nauczania, jak i w praktyce pisania, należy zwracać największą uwagę na szybkie uchwycenie znaczenia zdania” (KK 5, 1963, 15). Później próbowano wyjaśnić podniesione przez niego niejasności dotyczące interpunkcji wyodrębnionych części zdania, wyrazów modalnych i wtrąconych oraz wyrażeń porównawczych; poprawiano i nieco zmieniano zasady interpunkcji. Kwestiom interpunkcyjnym poświęcono artykuły w niejednym zeszycie: przedstawiono w nich historyczne przyczyny zmian zasad interpunkcyjnych, a później objaśniano już zmienione reguły (V. Ambrazas, KK 38, 1980, 7–14; G. Akelaitis, KK 45, 1983, 62–69; B. Dobrovolskis, KK 53, 1987, 15–21). Najnowsze zmiany zasad interpunkcji w „Kalbos kultūra” omówił Albinas Drukteinis (KK 79, 2006, 197–208). W 9. zeszycie „Kalbos kultūros” (1965) zamieszczono zestaw poprawek językowych do protokołów; publikację zatytułowano „Ulepszajmy język kancelaryjny”. Apel ten, zwracający uwagę na ważną dziedzinę używania języka, spotkał się z szerokim odzewem. Problematykę języka kancelaryjnego (administracyjnego) zaczęto badać systematycznie i wnikliwie: od poprawiania pojedynczych błędów przystąpiono do omawiania szerszych zagadnień. Dawniej zwracano uwagę na wpływ języka rosyjskiego na język dokumentów, obecnie — na oddziaływanie przekładów dokumentów UE na litewski język administracyjny. Ze względu na wpływ na inne odmiany języka ogólnego język administracyjny przez cały czas stanowił istotny przedmiot normowania języka. Początkowo o aktualnych, konkretnych zagadnieniach pisało wielu językoznawców, np.: Jonas Palionis (KK 2, 1962, 46), Antanė Kučinskaitė (KK 7, 1964, 66–67), Albertas Rosinas (KK 9, 1965, 37–39), Vitas Labutis (KK 11, 1966, 28–32), Elena Grinaveckienė (KK 14, 1968, 29–30), Nijolė Sližienė (KK 16, 1969, 14–18; KK 17, 1969, 17–20; KK 35, 1978, 3–6), Elena Valiulytė (KK 16, 1969, 67; KK 19, 1970, 78), Vytautas Ambrazas (KK 19, 1970, 42–43), Adelė Valeckienė (KK 23, 1972, 60; KK 36, 1979, 53–56). Później tę odmianę języka zaczęto badać systematycznie. Obecnie o języku kancelaryjnym (administracyjnym) piszą przede wszystkim Pranas Kniūkšta i Rasuolė Vladarskienė. „Kalbos kultūra” przez cały czas troszczyła się nie tylko o poprawność języka, lecz także o jego styl i obrazowość. W ostatnim dziesięcioleciu zagadnienia stylistyki i wymowy omawiają Regina Koženiauskienė (KK 71, 1998, 68–74; KK 74, 2001, 74–81; KK 77, 2004, 103–108) oraz Kazimieras Župerka (KK 71, 1998, 59–65; KK 78, 2005, 56–66; KK 79, 2006, 62–73). O obrazowości frazeologizmów pisała Klementina Vosylytė (KK 75, 2002, 121–124), a osobliwości i ciekawe aspekty użycia wyrazów dźwiękonaśladowczych badała Jolanta Zabarskaitė (KK 74, 2001, 65–69; KK 79, 2006, 249–255). 16 KALBOS KULTŪRA | 81 Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości czasopismo Kalbos kultūros zajmowało się umacnianiem statusu języka państwowego. Tematyce tej poświęcono publikacje Vytautasa Ambrazasa (KK 56, 1989, 3–7) i Pranasa Kniūkšty (KK 58, 1990, 21–34; 34–54). Rozważane problemy polityki językowej zmieniają się z biegiem czasu – wcześniej ważne było umocnienie litewskiego jako języka państwowego, obecnie istotne jest to, jak zachować odrębność języka w wielojęzycznej Unii Europejskiej, w której za języki urzędowe uznano 21 języków, a niezwykle wiele tekstów trzeba szybko przetłumaczyć na litewski. W tych warunkach przydatne jest doświadczenie innych krajów, zwłaszcza mniejszych, które starają się przeciwstawić ekspansji języka angielskiego we wszystkich obszarach użycia języka – dzielono się nim w zeszycie 79 (KK 79, 2006, 96–101, 102–111, 131–136). O wpływie tłumaczeń dokumentów UE na litewski język administracyjny piszą Rasuolė Vladarskienė (KK 79, 2006, 41–50) i Lina Murinienė (KK 81, 2008, 170–184). W Kalbos kultūroje publikuje się różnorodne informacje językowe. Początkowo zamieszczano wykazy publikacji ważnych dla praktyki językowej, później zaczęto publikować recenzje wydawnictw językowych. Bardzo przydatne są publikacje, które przybliżają przygotowywane wydawnictwa językowe i omawiają zasady ich opracowywania. Ściśle współpracuje się z Państwową Komisją Języka Litewskiego, publikuje jej uchwały i komentarze do nich, a także sprawozdania roczne z działalności tej instytucji. Kilka ostatnich zeszytów Kalbos kultūros (KK 77–80) różni się od wcześniejszych nie tylko wyglądem (większym formatem i objętością artykułów), lecz także treścią. Są to starania kolegium redakcyjnego, by szerzej spojrzeć na kulturę języka: badać nie tylko naruszenia norm językowych, ale również analizować aktualne zjawiska użycia języka, relacje między językiem a społeczeństwem, przybliżać najnowsze badania socjolingwistyczne, psycholingwistyczne i inne, a także poszukiwać nowych tematów i problemów. Omawiając relacje między językiem a społeczeństwem, skłania się ku podejściu socjolingwistycznemu. W artykule R. Miliūnaitė rozważa się, jak za pomocą środków językowych tworzy się wizerunek człowieka na styku czynników językowych i społecznych (KK 78, 2005, 32–55); analizuje się relacje między językiem ogólnym a dialektami (L. Grumadienė, KK 74, 2001, 81–86; A. Pupkis KK 80, 2007, 64–75; M. Ramonienė KK 79, 2006, 137–148). Język reklamy analizuje Dalia Blažinskaitė (KK 73, 2000, 96–101; KK 75, 2002, 125–131; KK 77, 2004, 56–66; KK 78, 2005, 144–152) oraz Irena Smetonienė (KK 74, 2001, 69–73; KK 76, 2003, 126–130). Badania psycholingwistyczne nad językiem dzieci przybliżają Ineta Savickienė (KK 78, 2005, 231–240) i Laura Kamandulytė (KK 79, 2006, 264–272). R. VLADARSKIENĖ. Tradicija ir naujovės Kalbos kultūroje 17 Nowe technologie stwarzają nowe możliwości; niejeden językoznawca opiera swoje artykuły na danych zebranych przy użyciu narzędzi komputerowych. Znacznie przyspiesza to badania nad językiem i pozwala analizować go z różnych punktów widzenia. Pod wpływem nowych technologii zmienia się także sam język, pojawiają się jego nowe przejawy, które językoznawcy podejmują się badać, by ocenić ich rolę w życiu społecznym i wyznaczyć możliwe kierunki badań (R. Miliūnaitė, KK 81, 2008, 20–49). Temat ten powinien być bardzo perspektywiczny, ponieważ stale mówi się o negatywnym wpływie powszechnie używanych technologii komunikacyjnych na język, zwłaszcza młodzieży, brakuje jednak rzetelnych badań. Dawniej artykuły w Kalbos kultūroje publikowano wyłącznie po litewsku. W zeszycie 79 ukazało się kilka tekstów w języku angielskim i rosyjskim. Są to artykuły opracowane na podstawie referatów wygłoszonych przez gości zagranicznych (z Estonii, Norwegii i Szwecji) podczas 13. międzynarodowej konferencji Jonasa Jablonskisa „Język ogólny i społeczeństwo” (dołączono do nich obszerne streszczenia w języku litewskim) (KK 79, 2006, 91–95, 96–101, 102–111, 112–117, 118–123, 124–130, 131–136). Przybliżają one politykę językową i praktykę w innych krajach oraz pokazują, że również tam pojawia się wiele problemów związanych z językiem. Jedni rozwiązują je podobnie jak na Litwie, inni – nieco inaczej. Kontakty z językoznawcami z innych krajów i dzielenie się zgromadzonym doświadczeniem mogłyby stać się perspektywicznym kierunkiem działalności czasopisma. Czasopismo Kalbos kultūros, które skierowało się ku rozważaniu teoretycznych problemów współczesnego użycia języka litewskiego, stara się łączyć zagadnienia teorii i praktyki językowej. Opierając się na pielęgnowanej od dziesięcioleci tradycji umiarkowanej kodyfikacji językowej, przedstawia zalecenia dotyczące oceny zjawisk językowych i analizuje nowe tendencje we współczesnym użyciu języka. Uwzględniając potrzeby współczesności, stara się szukać przyczyn, które sprawiają, że dialog językoznawców z użytkownikami języka nie zawsze przynosi owoce. Przyszłość czasopisma, redagowanego i wydawanego już przez pięć dekad, można określić następująco: kontynuować jego tradycję – przedstawiać wyważone zalecenia dotyczące oceny i normowania zjawisk językowych, omawiać problematyczne kwestie językowe, nieustannie zwracając uwagę na nowe zjawiska językowe. Poszerzając rozumienie kultury języka, przywracać w społeczeństwie dobre imię temu kontrowersyjnie ocenianemu terminowi, który najczęściej rozumiany jest wyłącznie jako poprawianie błędów. Celem czasopisma jest pielęgnowanie języka kulturalnego w pełnym tego słowa znaczeniu, przy czym kultura języka rozumiana jest jako harmonia poprawności, stylowości, etyki i estetyki językowej. 18 KALBOS KULTŪRA | 81 LITERATŪRA LKE 2008: Lietuvių kalbos enciklopedija. Red. Vytautas Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. KK 1961–2008: Kalbos kultūra / tęstinis leidinys, sąs. 1–81. P u p k i s A. 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gimtasis žodis. VLE IX 2006: Visuotinė lietuvių enciklopedija 9, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Gauta 2008 09 25 TRADITION AND INNOVATIONS IN THE KALBOS KULTŪRA S u m m a r y The article gives an overview of 80 volumes of the Kalbos kultūra which was founded in 1961. The journal was the first periodical in post-war Lithuania which focused exclusively on problems of practical language use. The journal established and consolidated major norm setting priorities of standard language and the tactics of language culture. The changes in the publication’s priorities were determined by external factors. In 1990 the monthly journal Gimtoji Kalba was re-established; from the very start it focused on the practical language use, which is why the Kalbos kultūra adopted a more theoretical viewpoint and shifted to more general issues of language culture. Continuing the age-old moderate norm setting tradition, the Kalbos kultūra provides evaluation and recommendations on different language phenomena, deals with the contemporary language use and problems concerned with the impact of new technologies on language. The relationships between language and society are among today’s top priorities. Also linguists attempt to identify reasons why sometimes the dialogue between linguists and language users is not very successful. RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] R. VLADARSKIENĖ. Tradicija ir naujovės Kalbos kultūroje 19