In memoriam Kazys Pakalka (1928–2009)

A. SABALIAUSKAS. In memoriam Kazys Pakalka 355 SYLWETKI ALGIRDAS SABALIAUSKAS Instytut Języka Litewskiego IN MEMORIAM KAZYS PAKALKA (1928–2009) 16 września 2009 roku, wyczerpany ciężką chorobą, odszedł od nas pracowity leksykograf, wybitny badacz historii leksykografii litewskiej Kazys Pakalka. Odszedł cicho (cichy był także w życiu), bez kwiatów, bez mów pożegnalnych, nie chcąc przeszkadzać ani najbliższym przyjaciołom, ani znajomym. Zmarł w Wilnie, gdzie upłynęła większa część jego życia, a urna z prochami powróciła do rodzinnych stron, do grobu rodziców na cmentarzyku we wsi Gedžiūnliai. Niedaleko stąd znajduje się również jego rodzinna wieś Júodalaukis (parafia Daugėlškis, rejon ignaliński). Zgodnie z rodzinną tradycją Kazys Pakalka przyszedł na świat w samym środku międlenia lnu. Jednak organista wpisał do ksiąg parafialnych: 1928 roku 356 KALBOS KULTŪRA | 82 1 stycznia. Odmładzanie noworodka w tamtych czasach było dość powszechne – później trzeba będzie iść do wojska. W 1941 r. Kazys Pakalka rozpoczął naukę w słynnym Wileńskim Gimnazjum im. Witolda Wielkiego. Zmarły często wspominał z dobrym słowem tak zwanego generalnego radcę oświatowego z lat okupacji niemieckiej, doktora Pranasa Germantasa (Meškauskasa)1, który szczególnie troszczył się o litewskie szkoły Wileńszczyzny. Drogę do nauki przyszłemu językoznawcy ułatwił również jego wuj, bardzo mile wspominany przez swoich parafian wieloletni proboszcz Marcinkonis Nikodem Pakalka, który niegdyś studiował w Szwajcarii, na uniwersytecie we Fryburgu, razem z Vincasem Mykolaitisem-Putinasem, a przez pewien czas pracował także w Gimnazjum im. Witolda Wielkiego w Wilnie. Nikodem Pakalka, można powiedzieć, był bardzo gościnny dla językoznawców. Profesor Juozas Balčikonis nie tylko spędzał tu lato, lecz niedaleko plebanii przyjemne schronienie znajdowały również pszczoły profesora. Częstymi gośćmi bywali tu także przyjaciele Kazysa Pakalki: Aloyzas Vidugiris i Antanas Balašaitis. Miejscowi mieszkańcy podejrzewali, że tych trzech młodzieńców jest klerykami. Wśród lituanistów, którzy jesienią 1948 roku rozpoczęli studia na Uniwersytecie Wileńskim, początkowo nie było tu jeszcze Kazysa Pakalki. Pojawił się nieco później, „przeniósłszy się” z Wydziału Gospodarki Leśnej. Rezygnując ze specjalności leśniczego, pożądanej przecież bardziej przez wiejskiego człowieka, najprawdopodobniej niepoślednią rolę odegrały lekcje języka litewskiego nauczyciela Gimnazjum im. Witolda Wielkiego Lionginasa Vaitiekūnasa. Formalności związane z jego „przejściem” pomogła załatwić dla swojego byłego ucznia jego nauczycielka łaciny, późniejsza wykładowczyni uniwersytecka Jadwiga Tijūnelytė (Šimkauskienė). Koledzy z kursu wspominają Kazysa Pakalkę jako studenta odznaczającego się niezwykłą pracowitością. Nigdy nie przystępował do egzaminów bez dobrego przygotowania. Autor tego artykuliku mógłby to stanowczo poświadczyć – sam bowiem zwykle zdawał egzaminy zaraz po swoim przyjacielu. Rzadko można go było spotkać w salach tanecznych czy innych miejscach rozrywki. Nigdy nie krzyczał na stadionach. Prawda, przychodzi na myśl zabawny epizod – wykładowca wychowania fizycznego, widząc, jak łatwo jego student wspina się po linie, tu 1 Pranas Germantas (1903–1945) w 1936 r. obronił na Uniwersytecie w Lipsku rozprawę doktorską „Zwyczaje ludowe w życiu rodziny litewskiej”. W 1941 r. został mianowany generalnym radcą do spraw oświaty. Aresztowany w 1943 r. za sprzeciw wobec polityki nazistowskiej, zwłaszcza wobec ogłoszonej mobilizacji do oddziałów SS. Zmarł w obozie koncentracyjnym Stutthof, zarażony tyfusem. Więźniowie litewscy, przekupiwszy komendanta krematorium, zdobyli jego urnę i uciekając z obozu, wywieźli ją do Szwecji. Później pochowali ją na jednym z cmentarzy w Kopenhadze. Niestety, grób został zniszczony w 1960 r. Brat P. Germantasa, nauczyciel-lituanista, pracownik różnych redakcji, aktywny członek Towarzystwa Języka Litewskiego, Kastas Meškauskas (1906–1932), utonął w pobliżu Połągi. Więcej o działalności P. Germantasa zob. M a c ko ny t ė B. Wilno w karuzeli wojennej. – Życie kulturalne Wilna. 1939–1945. Wilno, 1999, 78–88. A. SABALIAUSKAS. In memoriam Kazys Pakalka 357 podbiegł, sprawdził jego mięśnie i usilnie namawiał go do uczęszczania na treningi bokserskie. Jednak takie propozycje w najmniejszym stopniu nie pociągały pracowitego lituanisty. Kazys Pakalka, podobnie jak inni studenci pochodzący z Wileńszczyzny, którzy w dzieciństwie odczuwali ucisk narodowy, w porównaniu z nami, przybyłymi na uniwersytet z innych zakątków Litwy, był zapewne znacznie bardziej litewski i wrażliwiej reagował na każdy zamysł obcych. Wkrótce Kazys Pakalka stał się aktywnym zbieraczem słów do akademickiego Słownika języka litewskiego. My, koledzy z roku, czasem może nawet z odrobiną zazdrości patrzyliśmy, gdy profesor Juozas Balčikonis podczas wykładu wręczał swojemu studentowi rachunek i wyjaśniał, że w Antokolu otrzyma on trochę pieniędzy za przyniesione słowa. A tych słów Kazys Pakalka zapisał dla słownika w ciągu swojego życia chyba ponad 20 tysięcy. W większości słowa zostały prawdopodobnie zapisane z ust matki Anelė Pakalkienė (Cicėnaitė). Pakalkienė bardzo dobrze znała rodzimą gwarę, jej mowa była niezwykle obrazowa i bogata w słownictwo. Warto przypomnieć, że Kazys Pakalka bezgranicznie kochał swoją matkę. Żona autora tego artykułu, która jako lekarka miała okazję obcować z Pakalkienė, mówiła, że w życiu nie spotkała innego człowieka, który tak troszczyłby się o swoją matkę, jak troszczył się Kazys Pakalka. Przyszły językoznawca wcześnie zaangażował się również w badania nad historią litewskiej leksykografii. Pod kierunkiem profesora Jonasa Palionisa napisał wartościową pracę dyplomową o rękopiśmiennym słowniku Dionizego Poški2. Po ukończeniu uniwersytetu w 1953 r. Kazys Pakalka przez kilka lat wykładał w Wileńskim Instytucie Pedagogicznym. Jednak cała jego późniejsza działalność naukowa związana jest przede wszystkim z Instytutem Języka Litewskiego. Tutaj w latach aspirantury napisał rozprawę Pierwszy słownik języka litewskiego (Konstantinasa Širvydasa3 „Dictionarium trium linguarum” z 1629 r.). Promotorem był docent Jonas Kruopas. Oficjalny recenzent rozprawy, profesor Juozas Balčikonis, zakończył swoją recenzję następującymi słowami: „wykonana praca w pełni zasługuje na to, aby Rada Naukowa zgodziła się przyznać K. Pakalce stopień kandydata nauk filologicznych“. Zarówno na profesora Juozasa Balčikonisa, jak i na członkach Rady Naukowej szczególnie wielkie wrażenie zrobiła druga część rozprawy – liczący 917 kart rejestr litewskich słów. „Rzecz zrozumiała – powiedział J. Balčikonis – napisanie tak wielkiego rejestru wymagało ogromu pracy. Należałoby go natychmiast wydać. Odwrotnie, 2 Zob. Pa k a l k a K. Geneza i losy słownika D. Poški. – Lietuvių kalbotyros klausimai 29, 3 Pracownicy Instytutu Języka i Literatury Litewskiej musieli wówczas używać takiej formy nazwiska 1991, 113–117. naszego leksykografa. 358 KALBOS KULTŪRA | 82 „kapitał zostałby zakopany w ziemi”.4 Zdaniem profesora Kosto Korsakasa rozprawy doktorskie o takiej objętości należałoby w ogóle zakazać pisać. Można powiedzieć, że wraz z obroną rozprawy praca nad tym pomnikiem litewskiej leksykografii dopiero się rozpoczęła. O słowniku i jego autorze Kazys Pakalka opublikował mnóstwo artykułów, ustalił źródła polskiej części słownika, skorygował datę pierwszego wydania słownika, zbadał neologizmy. Oczywiście najważniejsze jest to, że wraz ze studiami wprowadzającymi i indeksami litewskich słów przygotował faksymilowe, nowe, piękne i obecnie dostępne dla wszystkich wydania tak zwanego pierwszego (około 1620 r.) i trzeciego (1631 r.) wydania (Pirmasis lietuvių kalbos žodynas, 1979; Senasis Konstantino Sirvydo žodynas, 1997). Można powiedzieć, że Konstantinas Sirvydas był wielką miłością Kazysa Pakalki jako badacza, towarzyszącą mu aż do ostatnich dni życia. Inną dziedziną litewskiej lingwistyki, w której zmarły również wiele dokonał, był akademicki Słownik języka litewskiego. Do tego najważniejszego dzieła naszej leksykografii, które — można powiedzieć — naród litewski przygotowywał dokładnie sto lat, Kazys Pakalka zetknął się jeszcze jako student, a aktywnie pracował nad nim przez prawie cztery dziesięciolecia. Za tę pracę w 1996 r. jemu wraz z innymi leksykografami przyznano Nagrodę Naukową Republiki Litewskiej. Kazimierza Pakalkę interesowała również historia poszczególnych słów języka litewskiego, zagadnienia badań języka litewskiego, kultura języka oraz dialekt rodzinnego Daugėliškisu. Koledzy z pracy i środowiska naukowego wspominają Kazimierza Pakalkę jako człowieka niezwykle wrażliwego, zawsze skupionego i szczerego. Drogi Przyjacielu, spoczywaj spokojnie, na zawsze powróciwszy do najdroższego Twemu sercu zakątka naszej ziemi. 4 B a l č i k o n i s J. Pisma wybrane. T. 1. Wilno, 1978, 367–370.