Septynioliktoji Jono Jablonskio konferencija

Siedemnasta konferencja Jonasa Jablonskisa 351 SIEDEMNASTA JONASA JABLONSKISA KONFERENCJA 9 października 2009 roku w Instytucie Języka Litewskiego odbyła się 17. konferencja Jonasa Jablonskisa „Wariancja językowa i postawy językowe“. Na konferencji zorganizowanej przez Instytut Języka Litewskiego i Katedrę Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego wygłoszono osiemnaście referatów. Podobnie jak w ubiegłym roku, wiele uwagi poświęcono zagadnieniom socjolingwistyki, przedstawiono i omówiono również wyniki najnowszych badań tej dziedziny językoznawstwa. Cieszy fakt, że przybyli także goście z zagranicy – w konferencji uczestniczyły i wygłosiły referaty cztery Łotewskie badaczki. W pierwszej części konferencji przedstawiono wspólny litewsko-łotewski projekt „Socjolingwistyka bałtycka (BalSoc): językowa samoświadomość społeczeństwa na Litwie i Łotwie” (kier. Loreta Vaicekauskienė), w ramach którego metodą wywiadów pogłębionych zbadano postawy litewskich i łotewskich dziennikarzy wobec języka publicznego, jakości języka i polityki językowej. Po przeanalizowaniu poglądów przedstawicieli łotewskich mediów na konkurencyjne relacje między językami i dobór słownictwa w języku okazało się, że w większości przypadków teoretyczne przekonania dziennikarzy odzwierciedla również ich praktyka mówienia (Ina Druviete, Językowe postawy dziennikarzy telewizyjnych i radiowych: teoria i praktyka). Wyjaśniano również, w jakim stopniu stosunek do języka normatywnego zależy od zawodu respondentów i indywidualnych cech osoby. Prawdopodobne jest, że większość dziennikarzy skłania się ku umiarkowanemu typowi osobowości twórczej, któremu przypisuje się takie cechy jak ekspresywność języka, obrazowość i oryginalność, w przeciwieństwie do typu „konstruktora”, charakteryzującego się standaryzacją, poprawnością i jednolitością języka. Przyjmuje się, że profesjonalizm przedstawicieli mediów nie ma wpływu na postawy językowe, inaczej niż charakter pracy dziennikarzy, adresat i typ audycji (Loreta Vaicekauskienė, „Twórcy” i „konstruktorzy”: wpływ typu osobowości na postawy językowe). O zróżnicowaniu sposobu mówienia decydują okoliczności komunikacji i cele komunikacyjne – zazwyczaj w praktyce rozróżnia się publiczne i prywatne użycie języka, dostosowując się do adresata. Publicznie najczęściej stara się mówić 352 KULTURA JĘZYKA | 82 bardziej poprawnie, płynnie i estetycznie, komunikując się prywatnie, użytkownicy języka pozwalają sobie na więcej – mówią swobodniej i bardziej szorstko (Jurgita Girčienė, Dziennikarze o wpływie sfery użycia i adresata na sposób mówienia). Opinie respondentów na temat możliwych zagrożeń dla języka litewskiego są zróżnicowane: jedni uważają, że zagrożeń nie ma, inni – że z czasem język litewski może przekształcić się w mieszankę języków, jednak nie stwierdzono wyraźnej korelacji między aprobatą respondentów dla nadzoru nad językiem lub jej brakiem a dostrzeganymi zagrożeniami dla języka (Laima Nevinskaitė, Zagrożenia dla języka i potrzeba jego regulowania: poglądy dziennikarzy). Z danych z badań łotewskich wynika, że prestiż języka ogólnego w społeczeństwie jest większy niż prestiż języka potocznego, który uważa się za odmianę języka znajdującą się poza granicami języka ogólnego. Zauważono, że terytorialne zróżnicowanie kodu gwarowego jest wyraźnie zaznaczone, natomiast stratyfikacja warstw społecznych uwidacznia się w badaniu cech użycia żargonu (Linda Lauzė, Funkcje odmian języka łotewskiego i sfery ich użycia: opinia dziennikarzy radiowych i telewizyjnych). Ogólnie pojęcie języka prestiżowego skłonni jesteśmy wiązać z wyższymi warstwami społecznymi i rozumować, że na przykład nie ma prestiżowego języka litewskiego, ponieważ nie ma także warstwy wyższych sfer, albo za prestiżowy uważa się język ogólny, normatywny. Za wzorce językowe uważa się osoby zabierające głos w przestrzeni publicznej – aktorów, polityków, prowadzących programy, jednak istnieją również opinie, że języka jako wyrazu indywidualności nie można skopiować. Respondenci zwrócili także uwagę na tendencję do naśladowania w publicznym użyciu języka przykładów złej polszczyzny (Rasuolė Vladarskienė, Poglądy dziennikarzy na temat języka prestiżowego i wzorców językowych). Na drugim posiedzeniu wiele uwagi poświęcono projektowi z lat 2007–2009 „Użycie języków i tożsamość narodowa w miastach Litwy” (Miasta i język, kier. Meilutė Ramonienė). Jego celem jest zbadanie relacji między językami używanymi w największych miastach Litwy a tożsamością narodową oraz określenie perspektyw zachowania tożsamości narodowej związanej z językiem. Dane z badania ujawniły, że w środowisku pracy najczęściej porozumiewa się po litewsku. Interesujące jest to, że Polacy najczęściej wybierają tu język litewski lub rosyjski, a Rosjanie – język rosyjski. Rozpowszechnienie języka angielskiego w środowisku pracy wiąże się z wiekiem, wykształceniem i sytuacją finansową (Meilutė Ramonienė, Języki używane w pracy w miastach Wilnie, Kownie i Kłajpedzie). W społeczności polskiej na Litwie język rosyjski uważa się za najbardziej zwyczajny, litewski – za najbardziej potrzebny, polski – za najpiękniejszy (podobnie jak dla innych wspólnot językowych ich język ojczysty), a wykształcenie coraz częściej zdobywa się w państwowym języku litewskim. Wpływ języka angielskiego w tej wspólnocie językowej jest niewielki, zapożyczeń z języka angielskiego używa się mniej niż w ogólnopolskim języku polskim (Kinga Geben, Samoświadomość wileńskich Polaków i wielojęzyczność). Siedemnasta konferencja Jonasa Jablonskisa 353 Zauważono, że tożsamość narodowa młodszych mieszkańców Wilna i Kłajpedy jest słabsza niż starszych, młodzi Litwini chętniej uważają się za obywateli Europy, a nieco rzadziej – za obywateli świata. Uwidoczniła się potrzeba nauki języka angielskiego – duża część respondentów chciałaby, aby ich dzieci uczyły się w dwujęzycznych szkołach litewsko-angielskich, przy czym język ten ogólnie uważany jest za najbardziej prestiżowy. Jednak nauka języków obcych wciąż nie jest popularna, a języków innych państw Unii Europejskiej uczy się niewiele osób (Laima Kalėdienė, Socjolingwistyczne portrety litewskich mieszkańców miast). Zwrócono również uwagę na to, że wraz ze zmianą sytuacji geopolitycznej zarówno na Litwie, jak i w innych krajach należałoby w ogóle doprecyzować pojęcie języka ojczystego, uwzględniając współczesną sytuację wielojęzyczności (Ala Lichačiova, Pojęcie języka ojczystego jako przedmiot nauki i refleksji). Oprócz wspomnianych projektów podczas konferencji poruszono także inne aktualne tematy socjolingwistyki. Gościnie konferencji przedstawiły stosowany na Łotwie system oceny kompetencji językowych oraz związane z nim problemy (Resija Zauerė, Socjolingwistyczne możliwości badania umiejętności językowych), omówiły korelacje między formami zwracania się używanymi w łotewskich placówkach oświaty ogólnokształcącej a czynnikami socjolingwistycznymi (Anda Blūmanė, Socjolingwistyczna analiza użycia form zwracania się: prawidłowości korelacji w łotewskich placówkach oświaty ogólnokształcącej). Przedstawiono również badanie oceny mowy dialektalnej przeprowadzone zgodnie z metodą dialektologii percepcyjnej, które wykazało, że na ocenę poprawności kodu dialektalnego wpływa jego podobieństwo do kodu języka ogólnego, dlatego gwary auksztaickie uznaje się za poprawniejsze od żmudzkich (Daiva Aliūkaitė, Erika Merkytė, Koncept poprawności i kody dialektalne: badanie postaw). Zwrócono uwagę na różnice w świadomości językowej i postawach językowych osób z uszkodzonym słuchem oraz osób słyszących, wynikające z odmiennego środowiska językowego i odmiennego doświadczenia językowego (Benita Sušinskaitė, Postawy językowe osób słyszących i członków społeczności osób z uszkodzonym słuchem). Być może nieco bardziej oddalając się od centrum problematyki poruszanej na konferencji, próbowano omówić wyłaniające się z nazw przedsiębiorstw i innych napisów publicznych oblicze Kowna, które, zdaniem prelegentek, nabiera coraz więcej cech stylu potocznego (Lina Bačiūnaitė-Lužinienė, Ramunė Juodeikytė, Analiza nazw przedsiębiorstw świadczących usługi w Kownie). O przejawach stylu potocznego w języku publicznym mówiono także szerzej. Profesorė Regina Koženiauskienė (Przeznaczenie leksyki żargonowej w publicznym dyskursie dziennikarskim) analizowała ukryte przyczyny używania przez dziennikarza Rimvydasa Valatki w jego komentarzach politycznych leksyki rejestru nieprestiżowego i twierdziła, że umotywowane używanie nieprestiżowej leksyki żargonowej w politycznych ko- 354 KULTURA JĘZYKA | 82 mentarzach tworzy wielogłosowość, która pomaga dokładniej scharakteryzować strony polemiki. Ogólnie rzecz biorąc, patrząc z perspektywy procesów żargonizacji i konwersacjonalizacji zachodzących w innych europejskich wspólnotach językowych, żargonizmy i ekspresywne wyrażenia lub inne elementy języka potocznego w dyskursie politycznym coraz częściej pojawiają się podczas akcji politycznych w celu zwrócenia uwagi wyborców, a w niektórych przypadkach także zaprezentowania poglądów politycznych (Giedrius Tamaševičius, Dlaczego ministrowie czasami przemawiają żargonem młodzieżowym?). Konferencję pięknie zakończyła Rita Miliūnaitė (Internauci o bezprzyrostkowych nazwiskach kobiet), przedstawiając metodologię badania komentarzy internetowych i zwracając uwagę na to, że dominuje w nich nie argumentacja faktyczna (językowa), lecz emocjonalna i pragmatyczna, a także aksjologiczna i socjopsychologiczna. Prawdą jest jednak, że należy dodać, iż przebieg dyskusji na temat bezprzyrostkowych nazwisk kobiet, omówionych w jej referacie, ujawnił brak dialogu między normatywistami językowymi a użytkownikami języka. Tezy konferencji, przygotowane przez Dział Kultury Języka Instytutu Języka Litewskiego, są publikowane na stronie internetowej Instytutu Języka Litewskiego*.1 Otrzymano 2009 12 21 SKAISTĖ ALEKSANDRAVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected] * Zob. http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&view=article&id=469:jonojablonskio-konferencija1&catid=1:naujienos&Itemid=2