Apie rusiškus keiksmažodžius latvių kalbos vadovėlyje

348 KULTURA JĘZYKA | 82 O ROSYJSKICH PRZEKLEŃSTWACH W PODRĘCZNIKU JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO W łotewskiej prasie (Latvijas avīze, nr 29 (3955), 2010 01 29, www.la.lv) opublikowano artykuł Artisa Drēziņša (Artis Drēziņš) o rosyjskich przekleństwach w szkolnym podręczniku języka łotewskiego – Krievu lamuvārdi latviešu valodas mācibu grāmatā. Być może zainteresuje on, a nawet okaże się przydatny również dla litewskich językoznawców i szerokiej publiczności, skłoni do dyskusji i podzielenia się własnymi przemyśleniami na temat aktualnych zagadnień publicznego użycia języka. Autor artykułu twierdzi, że napisana przez Ilutę Dalbiņę (Iluta Dalbiņa) i Inesę Lāčauniecę (Inese Lāčaunce) oraz wydana przez wydawnictwo „RaKa” pierwsza część podręcznika języka łotewskiego dla szkół średnich stała się najbardziej znanym podręcznikiem tygodnia. Książka zyskała taką popularność bynajmniej nie w szkołach, lecz wśród dziennikarzy – jako pierwszy zauważył ją kanał telewizyjny TV5, następnie portale internetowe i rosyjskie gazety. Co w tej książce jest tak niezwykłego? Na jej 87. stronie wydrukowano najordynarniejsze rosyjskie przekleństwa. Autorki skorzystały z referatu językoznawczyni Inty Urbanovičy (Inta Urbanoviča) „Leksyka niskiego stylu w internecie”, wygłoszonego na konferencji „Język ojczysty w przestrzeni publicznej”. Uczniowie proszeni są o przeczytanie fragmentu tekstu językoznawczyni i przeprowadzenie na ten temat dyskusji w klasie. W podręczniku wyjaśniane są wulgaryzmy, słowa języka potocznego, barbaryzmy, a także krytycznie oceniane jest ich użycie. Cytat: „W internecie częste są wulgaryzmy z innych języków, które funkcjonują jako słowa ekspresywnego wyrazu: bļ*n, bļ*ģ, pi***ts, h**ņa, po**j itd.” (Redakcja gazety dodaje, że w książce słowa te wydrukowano w całości, bez gwiazdek, które w takich przypadkach są stosowane. Nawiasem mówiąc, artykuł zilustrowano stroną omawianego podręcznika, na którą patrząc jak przez szkło powiększające, wspomniane przekleństwa wyraźnie ukazują się „w całej swojej krasie”). Dalej A. Drėzinis pisze: „To, co pasowało naszym rodzicom, już nie pasuje nam”. Autorki wykorzystały ten cytat Oskara Wilde’a jako motto rozdziału książki „Czy rozmawiamy po łotewsku?” Zwracam się do jednej z autorek, której zapewne nie pasuje już ten język, którym posługiwali się nasi ojcowie i matki... Nauczycielka gimnazjum w Rydze, w Pļavniekach, Iluta Dalbinia, rozmawiając ze mną, zachęca O rosyjskich przekleństwach w podręczniku języka łotewskiego na stronie 349 należy przeczytać nie tylko tę jedną, 87. stronę, lecz całą książkę albo przynajmniej rozdział, aby zrozumieć, dlaczego wspomina się w nim wulgarne słowa, a nie wyrywać ich z kontekstu i wywoływać sensację: „Książka ma własną metodykę, każdy jej rozdział zaczyna się od przedstawienia problemu, który analizujemy; uczniowie mają wspólnie myśleć i analizować język. Trzeba zrozumieć, że rozmawiamy z uczniami 10. klasy, a nie z małymi dziećmi. Nie każemy tych słów pisać na tablicy ani uczyć się ich na pamięć. Wręcz przeciwnie: chcemy powstrzymać używanie takich słów i pragniemy, aby uczniowie wyrażali o nich negatywną opinię. Czy uważa Pani, że łatwo jest uczyć stosunku do języka? Ponadto w internecie można znaleźć różne materiały dydaktyczne, w których wspomina się słowa niecenzuralne. Czy nauczyciele również nie mogą korzystać z tych materiałów?“ SZKOŁY MOGĄ KORZYSTAĆ ZE WSZYSTKIEGO Specjalistka ds. public relations Państwowego Centrum Treści Edukacyjnych Kristina Ilgaža (Kristīne Ilgaža) wyjaśnia, że podręczniki może wydawać każdy, a nauczycielom ustawa nie wskazuje, z jakich książek lub innych zasobów mają korzystać na swoich lekcjach; najważniejsze, aby uczniowie zdobyli wiedzę w zakresie określonym przez standard nauczania. Inną kwestią jest to, że w praktyce nauczyciele starają się korzystać z książek akredytowanych przez Centrum Treści Kształcenia, ponieważ na ich zakup mogą otrzymać dotację państwową. K. Ilgaža wskazuje na interesującą rzecz: na stronie tytułowej książki, gdzie zwykle pisze się, że książka jest akredytowana, napisano, że została przygotowana zgodnie ze (wyróżnienie A. Drēziņša. – D. M.) standardem przedmiotu nauczania powszechnego kształcenia średniego „Język łotewski”. Taki wpis, przy pobieżnej lekturze, może wprowadzać nabywców książki w błąd. Nowy standard wprowadzono niedawno, a wydawnictwo „RaKa” jest pierwszym, które wydało taką książkę. Jednak przedstawiciele Państwowego Centrum Treści Kształcenia, negatywnie oceniając włączenie rosyjskich przekleństw do podręcznika języka łotewskiego, podkreślają, że o wulgaryzmach należy wyjaśniać w inny sposób. Agencja LETA również cytuje twierdzenie K. Ilgažy, że wspomniane centrum nie ma prawa zakazać używania takiej książki na lekcjach, ponieważ nie jest instytucją cenzury. Naczelny redaktor wydawnictwa „RaKa” Vilnis Purēns mówi, że akredytacja podręcznika jest jeszcze przed nim. Na razie wydano tylko nakład początkowy i jest to okres próbny książki. Ile dotychczas wydano i sprzedano, V. Purėnas nie chciał powiedzieć, ale potwierdził, że nauczyciele korzystają z książki 350 KALBOS KULTŪRA | 82. Teraz pozostaje tylko czekać na opinie. Mniej więcej za rok książka ma zostać udoskonalona i wydana ponownie, być może wtedy rosyjskie przekleństwa zostaną usunięte, jeśli z ich powodu powstałoby wielkie niezadowolenie. Ale czy z tego powodu będą używane rzadziej? – pyta V. Purėnas. Wydaje mu się, że hałas wokół tych słów został sztucznie wywołany: „Wywołali go rosyjscy dziennikarze, którzy nie mogli ze mną rozmawiać w języku państwowym, łotewskim, w komentarzach na temat tej książki przeczytałem więcej niecenzuralnych przekleństw niż w samej książce... Zgadzam się z autorkami książki, że często nie zastanawiamy się nad tym, co mówimy, i to jest złe. Książka ta jest przeznaczona dla młodzieży w świadomym wieku, pokazuje się jej: tak się mówi i to nie jest dobrze.“ LEPIEJ MÓWMY „ŚWINIA“! Komentarz przewodniczącej Stowarzyszenia Nauczycieli Języka i Literatury Łotewskiej, nauczycielki języka łotewskiego w Państwowym Gimnazjum w Agenskalns, Anity Vanagi: „Rosyjskie przekleństwa są znane i znajdują się w słowniku slangu, ale jest to wyjątkowa publikacja i jedyna, w której mogą pojawić się zapisane w całości i objaśnione. Profesjonalni językoznawcy opisują uznawane za tabu, ordynarne przekleństwa, ale ich nie nazywają. Autorki książki igrają z uczuciami młodzieży, ale można w ten sposób wywołać przeciwny efekt: słowa są używane, bo przecież zostały napisane w książce... Nie dostrzegam w używaniu tych słów żadnego pedagogicznego, wychowawczego wpływu.“ Komentarz kierującej pracownik naukowej Instytutu Języka Łotewskiego Valentīny Skujiņi (Valentīna Skujiņa): „Jako starszej wiekiem językoznawczyni (I. Dalbiniai i I. Lačauniece mają 40 lat) nie odpowiada mi, że w języku – na scenie, ekranie, w książkach – rozpowszechniane są śmieci. Rosyjskie trójkondygnacyjne przekleństwa rozpowszechniły na Łotwie po II wojnie światowej elementy zdeklasowane. Wspominanie tych słów w książce sprawia, że walka z ich używaniem jest jedynie deklaratywna, a ich używanie przejmie jeszcze więcej osób. Rosyjskich przekleństw nie powinno się w ogóle używać ani wymieniać – przecież mamy własne przekleństwa, na przykład „świnia“!“ DAIVA MURMULAITYTĖ Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]