Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos

Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego 317 PRZEGLĄDY, RECENZJE, INFORMACJE Z DZIAŁALNOŚCI PAŃSTWOWEJ KOMISJI JĘZYKA LITEWSKIEGO (Opracowano na podstawie sprawozdania Komisji Językowej za 2008 r.) PROGRAMY JĘZYKOWE Nadal realizowano trzy programy językowe: „Nadzór prawny i administracyjny nad językiem państwowym”, Program ochrony gwar i etnicznych nazw miejscowych na lata 2001– 2010 oraz Program normalizacji, używania, kształcenia i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015. Program ochrony gwar i etnicznych nazw miejscowych realizowało 7 instytucji. Należy wymienić dwa nowoczesne środki elektroniczne, których opracowanie ukończono w 2008 r. – komputerowy słownik Gwara litewska. Część III / Dialekty litewskie. Tom III (Instytut Języka Litewskiego) oraz baza danych materiałów dialektalnych z obszaru północno-wschodnich gwar wileńskich (Uniwersytet Wileński). Nadal tworzono elektroniczny system wyszukiwania danych dialektalnych (na podstawie Atlasu języka litewskiego), opracowywano teksty różnych dialektów i gwar, przeznaczone do celów naukowych i dydaktycznych. Program normalizacji, używania, kształcenia i upowszechniania języka państwowego realizowały 33 instytucje. Szczególnie dużo uwagi poświęcono edukacji i kształceniu językowemu społeczeństwa oraz upowszechnianiu norm językowych. Opracowano ważny dla społeczeństwa trzeci tom słownika „Nazwy miejsc na świecie” − Afryka. Antarktyda. Australia. Oceania. W 2008 r. wyższym szkołom akademickim, kolegiom, bibliotekom publicznym powiatów, bibliotekom publicznym o znaczeniu państwowym i bibliotekom publicznym samorządów nieodpłatnie przekazano 2554 publikacje w 62 tytułach − słowniki terminologiczne, wydania zabytków dawnego piśmiennictwa, monografie, publikacje dotyczące praktyki językowej i inne wydawnictwa przeznaczone na potrzeby edukacji społecznej, kształcenia, nauki i studiów. Ze środków programu 318 KULTURA JĘZYKA | 82 wsparto opracowanie elektronicznych wersji dziesięciu słowników terminologicznych, przygotowanie pomocy dydaktycznych do nauki języka, nauczanie języka specjalistycznego w szkołach wyższych, kursy języka państwowego dla mieszkańców Litwy posługujących się innymi językami itd. PRAWNA OCHRONA JĘZYKA PAŃSTWOWEGO Państwowa Komisja Języka Litewskiego przygotowała projekt wytycznych polityki językowej na lata 2009–2013. Celem wytycznych jest określenie zmian w używaniu języka litewskiego jako języka państwowego w latach 2009–2013 oraz związanych z nimi głównych celów i zadań polityki językowej w różnych dziedzinach życia państwa i społeczeństwa. Projekt przygotowano na podstawie projektu ustawy o języku państwowym w nowej redakcji, dlatego Sejm powinien rozpatrzyć projekt wytycznych dopiero po przyjęciu nowej ustawy. Rządowi Republiki Litewskiej i innym instytucjom państwowym przedstawiono opinię Komisji Języka w sprawie zgodności przepisów ustawy o języku państwowym i ustawy o mniejszościach narodowych regulujących napisy publiczne (w tym przypadku nazwy ulic). Podkreślono, że ustawa o mniejszościach narodowych nie przewiduje możliwości podawania nazw ulic w języku niepaństwowym, dlatego twierdzenia niektórych polityków dotyczące niezgodności przepisów wymienionych ustaw są bezpodstawne. Rządowi Republiki Litewskiej oraz Ministerstwu Oświaty i Nauki przedstawiono opinię Komisji Języka, że przewidziane w projekcie ustawy zmieniającej ustawę o oświacie przejście do nauczania części przedmiotów w języku państwowym zgodnie z programami kształcenia podstawowego i średniego w szkołach, w których obecnie programy kształcenia realizowane są w językach mniejszości narodowych, pomogłoby uczniom tych szkół opanować język państwowy na wymaganym poziomie, co zapewniłoby im równe możliwości zdobycia zawodu, konkurowania na rynku pracy oraz integracji ze społeczeństwem kraju. W 2008 r. Komisja Języka przygotowała projekty trzech uchwał Rządu Republiki Litewskiej. Szczególne znaczenie miała uchwała1, na mocy której państwowe instytucje badań naukowych zostały zobowiązane do przekazywania artykułów terminologicznych do Banku Terminologii Republiki Litewskiej prowadzonego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (do tego czasu takie zobowiązania miały jedynie ministerstwa i instytucje rządowe); taką działalność zalecono również uniwersytetom państwowym. 1 Valstybės žinios, 2008, Nr. 67-2530. Z działalności Państwowej Komisji Języka 319 Naczelny Sąd Administracyjny Litwy 19 kwietnia 2008 r. postanowił pozostawić bez zmian wyrok Wileńskiego Okręgowego Sądu Administracyjnego z 22 czerwca 2007 r., którym uznano za niezgodną z prawem decyzję samorządu rejonu wileńskiego o zarejestrowaniu nazwy placówki oświatowej Vilniaus r. Lavoriškių Emilii Plater vidurinė mokykla. Na prośbę Komisji Języka i Inspekcji Języka przedstawiciel rządu w okręgu wileńskim uniemożliwił uprawomocnienie się nazwy, której nie można było zarejestrować, zaskarżając wspomnianą decyzję rady samorządu do okręgowego sądu administracyjnego. Biuru Komitetu do Spraw Europejskich Sejmu Republiki Litewskiej przedstawiono propozycje dotyczące tego, jak za pomocą środków prawnych i organizacyjnych można poprawić jakość językową tłumaczeń dokumentów Unii Europejskiej oraz litewskich aktów prawnych opartych na postanowieniach tych dokumentów. 23 grudnia w Komisji Języka zorganizowano dyskusję przy okrągłym stole „Język pedagogów. Problemy i sposoby ich rozwiązywania“. Uczestniczący w dyskusji przedstawiciele Ministerstwa Oświaty i Nauki, Komisji Języka oraz Inspekcji Językowej podkreślili, że znaczna część pedagogów szkół ogólnokształcących zbyt mało dba o poprawność swojego języka. Uczestnicy dyskusji omówili, jakie środki prawne i metodyczne zachęcałyby pedagogów do doskonalenia swojego języka. REALIZACJA USTAWY REPUBLIKI LITEWSKIEJ O BANKU TERMINÓW Do informacyjnego systemu Banku Terminów Republiki Litewskiej w 2008 r. wprowadzono ponad 48 000 artykułów terminologicznych zatwierdzonych, zalecanych lub niezlecanych, z których 43 000 artykułów terminologicznych (są to dane ze słowników terminologicznych z różnych dziedzin) wprowadzono do pośredniej bazy danych Banku Terminów. W Banku Terminów (http://terminai.vlkk.lt) w 2008 r. opublikowano publicznie 1396 artykułów terminologicznych aktów prawnych (1251 terminów zatwierdzonych, 54 zalecane, 91 niezlecanych). Ogółem w banku publicznie publikowanych jest 92 449 terminów. W Banku Terminów w 2008 r. opublikowano litewskie nazwy roślin drzewiastych, włóknistych, żywicznych, garbnikowych i innych wykorzystywanych do celów technicznych (1397 nazw). Także uzupełniono danymi ze słowników: „Inżynierowie, technicy i technolodzy”, „Objaśniający słownik terminów systemu kwalifikacji” oraz „Encyklopedyczny słownik nauk politycznych”. Łącznie zamieszczono 1365 artykułów terminologicznych. 320 KULTURA JĘZYKA | 82 DZIAŁALNOŚĆ NORMATYWNA I EKSPERCKA W 2008 roku odbyło się 7 posiedzeń Komisji Językowej. Odbyły się 102 posiedzenia podkomisji: Podkomisji Terminologicznej – 47, Podkomisji Podręczników − 18, Podkomisji Pisowni, Interpunkcji i Gramatyki − 16, Podkomisji Nazewnictwa – 15 (w tym 5 wspólnie z Podkomisją Wymowy i Akcentu), Podkomisji Wymowy i Akcentu – 3, grup opracowujących programy języka specjalistycznego − 2, Podkomisji Słownika − 1. Dla różnych instytucji i osób przygotowano około 160 ekspertyz dotyczących imion i nazwisk, nazw miejscowości, terminów i pojęć, nazw przedsiębiorstw, instytucji i organizacji, języka dokumentów itp. Terminologia. Na posiedzeniach Komisji Języka omówiono i pozytywnie oceniono 6 słowników terminologicznych, zatwierdzono 18 norm terminologicznych. Na posiedzeniach podkomisji terminologicznej omówiono 6 słowników terminologicznych, 19 norm terminologicznych, a także terminy z 15 ustaw, 10 uchwał Rządu i innych aktów prawnych przedstawione przez komisje terminologiczne instytucji państwowych (łącznie 1204 artykuły terminologiczne). Omówiono wykaz nazw zwierząt bezkręgowych, otrzymany w ramach zapytania terminologów Komisji Europejskiej; terminy golfowe, terminy stomatologiczne, nowe terminy Słownika terminów radioelektroniki itp. Omówiono 2568 nazw roślin (roślin ozdobnych, roślin wykorzystywanych do celów technicznych, pastewnych, leczniczych itp.). Opublikowano rekomendację „W sprawie litewskich nazw roślin drzewiastych, włóknistych, żywicznych, garbnikowych i innych wykorzystywanych do celów technicznych”, zatwierdzoną protokolarną uchwałą Państwowej Komisji Języka Litewskiego z dnia 25 czerwca 2008 r.2. Za pośrednictwem poczty elektronicznej i telefonicznie udzielono około 800 konsultacji w sprawach terminologii, zastępowania wyrazów obcych i tłumaczenia. Gramatyka, ortografia i interpunkcja. Powołano grupę roboczą do rewizji zasad pisowni języka litewskiego (A. Kazlauskienė, N. Linkevičienė, A. Malakauskas, R. Rinkauskienė, N. Sližienė, D. Vaišnienė). Na posiedzeniach grupy, na podstawie projektów rozwiązań problematycznych kwestii przygotowanych przez 10 ekspertów, rozpatrzono pisownię samogłosek nosowych w rdzeniach wyrazów, dyskusyjne przypadki pisowni krótkich i długich samogłosek w rdzeniach czasowników i derywatach, pisownię łączną i rozdzielną wyrazów oraz członów litewskich i nielitewskich, tworzenie i pisownię skróceń i skrótowców, pisownię wielkich liter itp. Przewidziano kontynuowanie prac w 2009 r. Nazwy osobowe i miejscowe. Na posiedzeniach podkomisji nazewnictwa rozpatrywano kwestie pochodzenia i akcentowania bałtyckich imion dwuczłonowych, ocenę neologicznych im2 Komunikaty informacyjne, 2008, nr 47-655. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego 321 ion związane z przygotowywaną elektroniczną bazą imion obywateli Litwy, kwestie kodyfikacji kilku nazw miejscowych północnej Litwy, a także Afrykę, 3. tom słownika Nazwy miejscowe świata wydawanego na zamówienie Komisji Językowej. Antarktydę. Australię. Nazwy miejscowości Oceanii. Samorządom przedstawiono ponad 60 opinii dotyczących poprawności nazw miejscowości, nazw wodnych i nazw ulic. Różnym instytucjom i osobom przedstawiono ponad 40 zaświadczeń dotyczących tożsamości imion i nazwisk. Akcentowanie. 2 października przyjęto uchwały protokolarne dotyczące akcentowania niektórych wielosylabowych rzeczowników obcego pochodzenia, przymiotników pochodnych i przysłówków. Uwzględniając odnotowane w języku tendencje, uchwały uzupełniono o nowe warianty akcentowania. Ocena podręczników. 3 kwietnia przyjęto uchwałę „W sprawie zmiany uchwały Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 29 maja 2003 r. „W sprawie zatwierdzenia opisu procedury oceny poprawności językowej podręczników przedmiotów kształcenia ogólnego””3. Do uchwały włączono postanowienia dotyczące oceny podręczników do kształcenia zawodowego w Komisji Językowej. Podkomisja ds. oceny podręczników rozpatrzyła rękopisy 80 podręczników (186 ksiąg rękopisów, w tym 139 ksiąg rękopisów do kształcenia ogólnego i 47 do kształcenia zawodowego). Adnotację potwierdzającą poprawność językową od razu przyznano 98 księgom podręczników do kształcenia ogólnego i 8 księgom podręczników do kształcenia zawodowego. 41 ksiąg podręczników do kształcenia ogólnego i 39 ksiąg podręczników do kształcenia zawodowego zwrócono wydawnictwom do poprawy. Adnotacji o poprawności nie otrzymała 1 księga podręcznika do kształcenia ogólnego i 8 ksiąg podręczników do kształcenia zawodowego (po dwóch poprawkach jakość językową uznano za niezadowalającą, dlatego podręczniki nie będą już rozpatrywane). Leksyka. 2 października przyjęto uchwałę protokolarną „W sprawie zalecenia „W sprawie nazw mieszkańców państw”4. Uwzględniając prawidłowości słowotwórcze, potrzeby i tendencje użycia, przedstawiono wykaz nazw mieszkańców wszystkich państw świata. INNE PRACE Na początku roku wysłano pismo do przewodniczących senatów i rektorów uniwersytetów oraz akademii w sprawie nauczania języka specjalistycznego. Poproszono o przedstawienie duo3 Dziennik Urzędowy, 2008, nr 42-1602. 4 Komunikaty informacyjne, 2008, nr 79-1018. 322 KULTURA JĘZYKA | 82 o tym, na jakim poziomie (obowiązkowym, fakultatywnym czy dowolnie fakultatywnym) według nowych programów studiów w każdej szkole wyższej nauczany jest język specjalistyczny i ile punktów kredytowych jest na ten cel przeznaczanych. Z otrzymanych odpowiedzi wynika, że w szkołach wyższych w miarę możliwości stara się przestrzegać zaleceń zawartych w przykładowym Programie języka specjalistycznego opracowanym przez Komisję Języka. Grupa robocza powołana przez Komisję Języka przygotowała projekt programu języka specjalistycznego dla kierunku studiów pedagogicznych. Zwrócono się do Marszałka Sejmu Republiki Litewskiej, jego zastępców oraz przewodniczącego Komitetu Administracji Państwowej i Samorządów w sprawie niektórych terminów zaproponowanych w projekcie ustawy o samorządzie lokalnym: nietypowo używanego w znaczeniu jednostki administracyjno-terytorialnej słowa savivaldybė, a także wyrazu obcego šaltyšius i etnografizmu krivulė. Uwzględniono opinię komisji w sprawie szałtysia i krzywuli. Zwrócono się do Ministerstwa Spraw Zagranicznych Republiki Litewskiej o zapewnienie, aby w tłumaczeniach dokumentów Unii Europejskiej nie używano zapożyczenia troika (nieformalna grupa robocza trzech państw Unii Europejskiej). Zwrócono uwagę ministerstwa, że nie jest to pierwszy przypadek lekceważenia norm ogólnego języka litewskiego i tworzenia nowej odmiany języka litewskiego − brukselskiej. Ministerstwo Spraw Zagranicznych wskazało wspomnianym instytucjom, aby nie używały zapożyczenia troika; obecnie w bazie danych UE (IATE) podawana jest forma trejetas. Z odpowiedzialnymi instytucjami państwowymi i operatorami telefonii komórkowej konsultowano kwestię obsługi litewskich znaków w telefonach komórkowych. 28 lutego w Ministerstwie Kultury omówiono sytuację i perspektywy języka litewskiego w przestrzeni elektronicznej. Operatorzy telefonii komórkowej postanowili przekazywać użytkownikom więcej informacji o tym, które modele telefonów komórkowych obsługują litewskie znaki. Wysłano pisma do Rady Sędziów i Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie dotychczas nieuregulowanego przeprowadzania ekspertyz językowych. Zaproponowano rozwiązanie problemu za pomocą środków organizacyjnych – wpisanie lituanistów i specjalistów innych języków na listę biegłych sądowych. Zweryfikowano formularze dyplomów, ich suplementów, załączników i zaświadczeń dwudziestu siedmiu szkół wyższych (ponad 500 stron). Zgłoszono uwagi dotyczące ich języka. W 2008 r. udzielono około 33 000 konsultacji językowych, w tym przez internet 13 160, a telefonicznie 19 650. Dziennie udziela się odpowiedzi na około 130 pytań. W 2008 r. bazę internetowego Banku Konsultacji Językowych uzupełniono o ponad 400 nowych wpisów (obecnie zawiera ponad 7800 haseł). Co miesiąc Na podstawie wyników wyszukiwań dokonywanych przez odwiedzających bank, podsumowanych w ramach działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego 323, sporządza się dwudziestkę pytań najbardziej aktualnych dla społeczeństwa i publikuje ją w sekcji „Aktualności” na stronie internetowej Komisji. Z programu standaryzacji, używania, nauczania i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015 dofinansowano audycję kanału LTV2 „Žodžių kišenė” (52 odcinki), audycję telewizji LNK „Žodis − ne žvirblis” (52 odcinki), audycję Alytuskiej Telewizji Regionalnej „Žodžio beieškant” (52 odcinki). Dofinansowano strony tematyczne czasopisma Gimtoji kalba „Standaryzacja i nadzór nad językiem państwowym”. Wspierano również strony tematyczne czasopism Gimtasis žodis i Žvirblių takas. Sfinansowano wydawanie stron lituanistycznych w wisagińskiej gazecie V každyj dom. Dla czasopisma Gimtoji kalba przygotowano i przekazano przegląd badania socjologicznego „Język w pracy”, przeprowadzonego na zlecenie Komisji Języka. Na początku 2008 r. zorganizowano trzeci konkurs Dyktanda Narodowego. Komisja Języka wsparła jako partnerka i sponsorka tygodnik Atgimimas, który zorganizował wydarzenie. Odwiedzający stronę internetową Komisji Języka między pierwszą a drugą turą Dyktanda Narodowego wybierali najpiękniejsze litewskie słowo. Uznane za najpiękniejsze, uznane za najbardziej natarczywe przekleństwo w tym znaczeniu. W celu zachęcenia uczniów do używania w środowisku elektronicznym litewskich znaków i poprawnego języka litewskiego 27 lutego przeprowadzono na żywo w internecie konkurs „Czysta głowa – czysty język”. Wzięło w nim udział około 2,5 tys. uczniów klas 7–8 ze wszystkich litewskich szkół. Przy wsparciu Państwowej Komisji Języka Litewskiego Towarzystwo Języka Litewskiego pod koniec 2007 roku zorganizowało drugie Dni Czystości Języka − obserwowało jesienne programy telewizyjne. 26 stycznia 2008 r. przedstawiciele telewizji zapoznali się w Komisji Języka z wynikami Dni Czystości Języka. Podkreślono, że zbyt mało uwagi poświęca się poprawności językowej prowadzących programy rozrywkowe i stałych uczestników. Otrzymano 2009 11 25 JŪRATĖ PALIONYTĖ Państwowa Komisja Języka Litewskiego, ul. Žvejų 14A, LT-09310 Wilno [email protected]