Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos

APŽVALGOS, RECENZIJOS, INFORMACIJA Z DZIAŁALNOŚCI PAŃSTWOWEJ KOMISJI JĘZYKA LITEWSKIEGO (Opracowano na podstawie sprawozdania Komisji Języka z 2008 r.) PROGRAMY JĘZYKOWE Kontynuowano realizację trzech programów językowych: „Prawny i administracyjny nadzór nad językiem państwowym”, programu ochrony gwar i etnicznych nazw miejscowych na lata 2001–2010 oraz programu normalizacji, używania, kształcenia i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015. Program ochrony gwar i etnicznych nazw miejscowych realizowało 7 instytucji. Na uwagę zasługują dwa nowoczesne narzędzia elektroniczne, których opracowanie ukończono w 2008 r. – słownik komputerowy Lietuvių tarmės. III dalis / Lithuanian dialects. Volume III (Instytut Języka Litewskiego) oraz baza danych materiałów gwarowych z obszaru północno-wileńskiego (Uniwersytet Wileński). Kontynuowano tworzenie elektronicznego systemu wyszukiwania danych gwarowych (na podstawie Lietuvių kalbos atlaso), przygotowywano teksty różnych gwar i odmian mówionych przeznaczone do celów naukowych i dydaktycznych. Program normalizacji, używania, kształcenia i upowszechniania języka państwowego realizowały 33 instytucje. Szczególną uwagę poświęcono edukacji językowej społeczeństwa i kształceniu oraz upowszechnianiu norm językowych. Opracowano trzeci tom ważnego dla społeczeństwa słownika Pasaulio vietovardžiai – Afrika. Antarktida. Australija. Okeanija. W 2008 r. nieodpłatnie przekazano 2554 publikacje w 62 tytułach publicznym bibliotekom wyższych uczelni, kolegiów, okręgów, bibliotekom o znaczeniu państwowym i bibliotekom samorządowym – słowniki terminologiczne, wydania zabytków dawnego piśmiennictwa, monografie, publikacje dotyczące praktyki językowej oraz inne pozycje przeznaczone na potrzeby edukacji społecznej, kształcenia, nauki i studiów. Ze środków programu Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos 317 finansowano opracowanie elektronicznych wersji dziesięciu słowników terminologicznych i pomocy dydaktycznych do nauki języka, nauczanie języka specjalistycznego w szkołach wyższych, kursy języka państwowego dla mieszkańców Litwy posługujących się innymi językami itp. PRAWNA OCHRONA JĘZYKA PAŃSTWOWEGO Państwowa Komisja Języka Litewskiego opracowała projekt wytycznych polityki języka państwowego na lata 2009–2013. Celem wytycznych jest określenie zmian w używaniu języka litewskiego jako języka państwowego w latach 2009–2013 oraz związanych z nimi głównych celów i zadań polityki językowej w różnych dziedzinach życia państwa i społeczeństwa. Projekt opracowano na podstawie projektu nowej redakcji ustawy o języku państwowym, dlatego Seimas powinien rozpatrzyć projekt wytycznych dopiero po przyjęciu nowej ustawy. Rządowi Republiki Litewskiej i innym instytucjom państwowym przedstawiono opinię Komisji Języka w sprawie zgodności przepisów ustaw o języku państwowym i mniejszościach narodowych, regulujących napisy publiczne (w tym przypadku nazwy ulic). Podkreślono, że ustawa o mniejszościach narodowych nie przewiduje możliwości podawania nazw ulic w języku innym niż państwowy, dlatego twierdzenia niektórych polityków o sprzeczności przepisów wymienionych ustaw są bezpodstawne. Rządowi Republiki Litewskiej oraz Ministerstwu Oświaty i Nauki przedstawiono opinię Komisji Języka, że przewidziane w projekcie ustawy zmieniającej ustawę o oświacie przejście do nauczania części przedmiotów w języku państwowym, zgodnie z programami kształcenia podstawowego i średniego, w szkołach, w których programy nauczania są obecnie realizowane w językach mniejszości narodowych, pomogłoby uczniom tych szkół opanować język państwowy na wymaganym poziomie, a tym samym zapewniłoby im równe możliwości zdobycia zawodu, konkurowania na rynku pracy oraz integracji ze społeczeństwem kraju. W 2008 r. Komisja Języka opracowała projekty trzech uchwał Rządu Republiki Litewskiej. Szczególnie ważna jest uchwała1, na mocy której państwowe instytuty badawcze zobowiązano do przekazywania artykułów terminologicznych do Banku Terminologicznego Republiki Litewskiej prowadzonego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (wcześniej taki obowiązek spoczywał wyłącznie na ministerstwach i instytucjach rządowych); taką działalność zalecono również uniwersytetom państwowym. 1Dziennik Urzędowy, 2008, Nr 67-2530. 318 KALBOS KULTŪRA | 82 Naczelny Sąd Administracyjny Litwy 19 kwietnia 2008 r. postanowił utrzymać w mocy orzeczenie Wileńskiego Okręgowego Sądu Administracyjnego z 22 czerwca 2007 r., w którym uznano za niezgodną z prawem decyzję samorządu rejonu wileńskiego o zarejestrowaniu nazwy placówki oświatowej Vilniaus r. Lavoriškių Emilii Plater vidurinė mokykla. Na wniosek Komisji Języka Litewskiego i Inspekcji Języka Litewskiego przedstawiciel Rządu w okręgu wileńskim uniemożliwił wejście w życie nazwy, której nie należało rejestrować, zaskarżając wspomnianą uchwałę rady samorządu do okręgowego sądu administracyjnego. Biuru Komitetu do Spraw Europejskich Sejmu Republiki Litewskiej przedstawiono propozycje, w jaki sposób można by za pomocą środków prawnych i organizacyjnych poprawić jakość językową tłumaczeń dokumentów Unii Europejskiej oraz litewskich aktów prawnych opartych na postanowieniach tych dokumentów. 23 grudnia w Komisji Języka Litewskiego odbyła się dyskusja przy okrągłym stole „Język pedagogów. Problemy i sposoby ich rozwiązywania”. Uczestniczący w niej przedstawiciele Ministerstwa Oświaty i Nauki, Komisji Języka Litewskiego oraz Inspekcji Języka Litewskiego podkreślili, że znaczna część nauczycieli szkół ogólnokształcących zbyt mało dba o poprawność swojego języka. Uczestnicy dyskusji omówili, jakie środki prawne i metodyczne mogłyby zachęcić pedagogów do doskonalenia języka. WDRAŻANIE USTAWY O BANKU TERMINÓW REPUBLIKI LITEWSKIEJ W 2008 r. do systemu informacyjnego Banku Terminów Republiki Litewskiej wprowadzono ponad 48 000 zatwierdzonych, zalecanych lub niezalecanych artykułów terminologicznych; spośród nich 43 000 artykułów terminologicznych (dane ze słowników terminologicznych różnych dziedzin) wprowadzono do pośredniej bazy danych Banku Terminów. W 2008 r. w publicznie dostępnym Banku Terminów (http://terminai.vlkk.lt) opublikowano 1396 artykułów terminologicznych z aktów prawnych (1251 terminów zatwierdzonych, 54 zalecane, 91 niezalecanych). Łącznie w banku publicznie udostępnia się 92 449 terminów. W 2008 r. w Banku Terminów opublikowano litewskie nazwy roślin wykorzystywanych do celów technicznych, w tym roślin drzewiastych, włóknistych, żywicznych i garbnikowych (1397 nazw). Uzupełniono także dane słowniczka terminologicznego Inżynierowie, technicy i technolodzy, objaśniającego słownika terminów systemu kwalifikacji oraz encyklopedycznego słownika nauk politycznych. Łącznie dodano 1365 artykułów terminologicznych. Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos 319 DZIAŁALNOŚĆ NORMALIZACYJNA I EKSPERCKA W 2008 r. odbyło się 7 posiedzeń Komisji Języka Litewskiego. Zorganizowano 102 posiedzenia podkomisji: Podkomisji Terminologicznej – 47, Podkomisji Podręcznikowej – 18, Podkomisji Pisowni, Interpunkcji i Gramatyki – 16, Podkomisji Nazewnictwa – 15 (w tym 5 wspólnie z Podkomisją Wymowy i Akcentu), Podkomisji Wymowy i Akcentu – 3, grup roboczych opracowujących programy języka specjalistycznego – 2, Podkomisji Słownikowej – 1. Dla różnych instytucji i osób przygotowano około 160 opinii eksperckich dotyczących imion i nazwisk, nazw miejscowych, terminów i pojęć, nazw przedsiębiorstw, instytucji i organizacji, języka dokumentów itp. Terminologia. Na posiedzeniach Komisji Języka Litewskiego rozpatrzono i pozytywnie oceniono 6 słowników terminologicznych oraz zatwierdzono 18 norm terminologicznych. Na posiedzeniach Podkomisji Terminologicznej rozpatrzono 6 słowników terminologicznych, 19 norm terminologicznych oraz terminy z 15 ustaw, 10 uchwał Rządu i innych aktów prawnych przedstawione przez komisje terminologiczne instytucji państwowych (łącznie 1204 artykuły terminologiczne). Rozpatrzono wykaz nazw zwierząt bezkręgowych, przesłany w ramach zapytania terminologów Komisji Europejskiej; terminy golfowe, stomatologiczne, nowe terminy ze Słownika terminów radioelektroniki itp. Rozpatrzono 2568 nazw roślin (ozdobnych, wykorzystywanych do celów technicznych, pastewnych, leczniczych itp.). Opublikowano zalecenie „W sprawie litewskich nazw roślin drzewiastych, włóknistych, żywicznych, garbnikowych i innych wykorzystywanych do celów technicznych”, zatwierdzone uchwałą protokolarną Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 25 czerwca 2008 r.2. Za pośrednictwem poczty elektronicznej i telefonicznie udzielono około 800 konsultacji dotyczących terminologii, zastępowania wyrazów obcych oraz tłumaczenia. Gramatyka, pisownia i interpunkcja. Powołano grupę roboczą do przeglądu zasad pisowni języka litewskiego (A. Kazlauskienė, N. Linkevičienė, A. Malakauskas, R. Rinkauskienė, N. Sližienė, D. Vaišnienė). Na posiedzeniach grupy, w oparciu o projekty rozwiązań kwestii problematycznych przygotowane przez 10 ekspertów, omówiono pisownię samogłosek nosowych w rdzeniach wyrazów, dyskusyjne przypadki zapisu samogłosek krótkich i długich w rdzeniach czasowników i wyrazach pochodnych, łączną i rozdzielną pisownię wyrazów i członów litewskich oraz obcych, tworzenie i pisownię skrótowców i skrótów, użycie wielkich liter itp. Przewidziano kontynuację prac w 2009 r. Imiona i nazwiska oraz nazwy miejscowe. Na posiedzeniach Podkomisji Nazewnictwa omawiano pochodzenie i akcentowanie bałtyckich imion dwuczłonowych, nowo utworzonych nazw- 2 Informaciniai pranešimai, 2008, Nr. 47-655. 320 KALBOS KULTŪRA | 82 dwa pytania dotyczące oceny przygotowywanej elektronicznej bazy nazwisk obywateli Litwy, kwestie kodyfikacji nazw kilku miejscowości na północy Litwy, nazwy miejscowe zawarte w 3. tomie słownika Pasaulio vietovardžiai 3-io tomo Afrika. Antarktida. Australija. Okeanija wydawanego na zamówienie Komisji Języka Państwowego. Samorządom przekazano ponad 60 opinii dotyczących poprawności nazw miejscowości, hydronimów i ulic. Różnym instytucjom i osobom przekazano ponad 40 zaświadczeń dotyczących tożsamości nazwisk. Akcentowanie. 2 października przyjęto uchwały protokolarne w sprawie akcentowania niektórych wielosylabowych rzeczowników obcego pochodzenia, przymiotników i przysłówków z przyrostkami. Uwzględniając tendencje odnotowane w języku, uchwały uzupełniono o nowe warianty akcentowania. Ocena podręczników. 3 kwietnia przyjęto uchwałę „W sprawie zmiany uchwały Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 29 maja 2003 r. „W sprawie zatwierdzenia opisu procedury oceny poprawności językowej podręczników do przedmiotów kształcenia ogólnego”3. Do uchwały włączono postanowienia dotyczące oceny podręczników do kształcenia zawodowego przez Komisję Języka Państwowego. Podkomisja ds. oceny podręczników rozpatrzyła 80 rękopisów podręczników (186 książek w rękopisie, w tym 139 do kształcenia ogólnego i 47 do kształcenia zawodowego). Oznaczenie potwierdzające poprawność językową przyznano od razu 98 książkom podręcznikowym do kształcenia ogólnego i 8 do kształcenia zawodowego. 41 książek podręcznikowych do kształcenia ogólnego i 39 do kształcenia zawodowego odesłano wydawnictwom do poprawy. Oznaczenia poprawności nie otrzymała 1 książka do kształcenia ogólnego i 8 książek do kształcenia zawodowego (po dwóch korektach jakość języka uznano za niezadowalającą, dlatego podręczniki nie będą już ponownie rozpatrywane). Słownictwo. 2 października przyjęto uchwałę protokolarną „W sprawie zalecenia „W sprawie nazw mieszkańców państw”4. Uwzględniając prawa słowotwórcze, potrzeby i tendencje językowe, przedstawiono wykaz nazw mieszkańców wszystkich państw świata. POZOSTAŁE PRACE Na początku roku wysłano pismo do przewodniczących senatów i rektorów uniwersytetów oraz akademii w sprawie nauczania języka specjalistycznego. Poproszono o przekazanie da- 3 Valstybės žinios, 2008, Nr. 42-1602. 4 Informaciniai pranešimai, 2008, Nr. 79-1018. Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos 321 przedmiotów, na jakim poziomie (obowiązkowym, do wyboru lub fakultatywnym) w ramach nowych programów studiów na każdej uczelni wykładany jest język specjalistyczny i ile punktów kredytowych jest na to przeznaczonych. Z otrzymanych odpowiedzi wynika, że uczelnie w miarę możliwości starają się stosować do zaleceń zawartych we wzorcowym programie języka specjalistycznego opracowanym przez Komisję Języka. Grupa robocza powołana przez Komisję Języka opracowała projekt programu języka specjalistycznego dla studiów pedagogicznych. Zwrócono się do Przewodniczącego Sejmu Republiki Litewskiej, jego zastępców oraz przewodniczącego Komitetu Administracji Państwowej i Samorządów w sprawie niektórych terminów zaproponowanych w projekcie ustawy o samorządzie lokalnym: wyrazu savivaldybė używanego w nietypowym znaczeniu administracyjnej jednostki terytorialnej, zapożyczenia šaltyšius oraz etnografizmu krivulė. Uwzględniono opinię komisji dotyczącą šaltyšiaus i krivulės. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Litewskiej poproszono o zapewnienie, by w tłumaczeniach dokumentów Unii Europejskiej nie używano zapożyczenia troika (nieformalna grupa robocza trzech państw Unii Europejskiej). Zwrócono uwagę ministerstwa, że nie jest to pierwszy przypadek lekceważenia norm ogólnego języka litewskiego i tworzenia nowej odmiany języka litewskiego – brukselskiej. Ministerstwo Spraw Zagranicznych wskazało wspomnianym instytucjom, by nie używały zapożyczenia troika; obecnie w unijnej bazie danych (IATE) podaje się trejetas. Z właściwymi instytucjami państwowymi i operatorami telefonii komórkowej prowadzono rozmowy na temat obsługi litewskich znaków w telefonach komórkowych. 28 lutego w Ministerstwie Kultury omówiono sytuację i perspektywy języka litewskiego w przestrzeni elektronicznej. Operatorzy telefonii komórkowej postanowili udostępnić użytkownikom więcej informacji o modelach telefonów obsługujących litewskie znaki. Wysłano pisma do Rady Sędziów i Ministerstwa Sprawiedliwości w sprawie dotychczas nieuregulowanego świadczenia ekspertyz językowych. Zaproponowano rozwiązanie problemu za pomocą środków organizacyjnych – przez wpisanie na listę biegłych sądowych specjalistów z zakresu filologii litewskiej i innych języków. Przejrzano formularze dyplomów, ich suplementów, załączników i zaświadczeń z dwudziestu siedmiu uczelni (ponad 500 stron). Zgłoszono uwagi dotyczące ich języka. W 2008 r. udzielono około 33 000 porad językowych, w tym 13 160 przez Internet i 19 650 telefonicznie. Dziennie udziela się odpowiedzi na około 130 pytań. Internetowa baza porad językowych została w 2008 r. uzupełniona o ponad 400 nowych wpisów (obecnie zawiera ponad 7800 haseł). Co miesiąc 322 KALBOS KULTŪRA | 82 podsumowywane są wyniki wyszukiwań dokonywanych przez odwiedzających bank, tworzona jest lista dwudziestu pytań najbardziej istotnych dla społeczeństwa i publikowana w dziale „Aktualności” na stronie internetowej Komisji. W ramach Programu standaryzacji, używania, nauczania i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015 wsparto program telewizji LTV2 „Kieszeń słów” (52 odcinki), program telewizji LNK „Słowo to nie wróbel” (52 odcinki) oraz program telewizji regionalnej w Olicie „W poszukiwaniu słowa” (52 odcinki). Sfinansowano tematyczne strony czasopisma Gimtoji kalba „Standaryzacja i nadzór nad językiem państwowym”. Wsparto także tematyczne strony czasopism Gimtasis žodis, Žvirblių takas. Finansowana jest publikacja stron poświęconych językowi litewskiemu w wisagińskiej gazecie V každyj dom. Na zamówienie Komisji Językowej przygotowano i przekazano przegląd badania socjologicznego „Język w pracy”, przeprowadzonego dla Gimtajai kalbai. Na początku 2008 r. zorganizowano trzeci konkurs Narodowe Dyktando. Komisja Językowa wspierała jako partner i sponsor tygodnikowi Atgimimas, który organizował wydarzenie. Odwiedzający stronę internetową Komisji Językowej wybierali najpiękniejsze litewskie słowo między pierwszą a drugą turą Narodowego Dyktanda. Za najpiękniejsze uznano ačiū, a za najbardziej irytujące przekleństwo – ta prasme. Aby zachęcić uczniów do używania litewskich znaków i poprawnego języka litewskiego w środowisku elektronicznym, 27 lutego przeprowadzono na żywo w internecie konkurs „Czysta głowa – czysty język”. Wzięło w nim udział około 2,5 tys. uczniów klas 7–8 ze wszystkich szkół na Litwie. Przy wsparciu Państwowej Komisji Języka Litewskiego Towarzystwo Języka Litewskiego zorganizowało pod koniec 2007 r. drugie Dni Czystości Języka – obserwowano jesienne programy telewizyjne. 26 stycznia 2008 r. w Komisji Językowej przedstawiciele telewizji zapoznali się z wynikami Dni Czystości Języka. Podkreślono, że zbyt mało dba się o poprawność językową prowadzących i stałych uczestników programów rozrywkowych. Otrzymano 2009 11 25 JŪRATĖ PALIONYTĖ Państwowa Komisja Języka Litewskiego ul. Žvejų 14A, LT-09310 Wilno [email protected] Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos 323