Sociolinguistic Analysis of Address Usage in General Educational Institutions in Latvia

ANDA BLŪMANE Uniwersytet Lipawski, Łotwa SOCIOLINGWISTYCZNA ANALIZA STOSOWANIA FORM ADRESATYWNYCH W ŁOTEWSKICH SZKOŁACH OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH Formy adresatywne mają ogromne znaczenie w komunikacji każdego człowieka. Dotyczy to komunikacji między uczniami, nauczycielami i administracją szkoły. Bez różnorodnych form adresatywnych ich komunikacja byłaby utrudniona. Właściwy ich dobór wpływa na dalszy przebieg komunikacji i wzajemne zrozumienie. Pierwsze słowa, które wypowiadamy do innych, pokazują nasz stosunek do nich. Najczęściej są to słowa, za pomocą których się do nich zwracamy, by przyciągnąć ich uwagę, skłonić ich do wysłuchania nas lub do określonego działania. Bardzo często pierwsze słowa przesądzają o dalszych relacjach między ludźmi i rozpoczynają ocenę osoby zwracającej się do rozmówcy. Pierwsze słowa, które nauczyciel kieruje do swoich uczniów, są istotne, ponieważ wpływają na dalsze interakcje podczas lekcji. Form adresatywnych nie można badać wyłącznie w ich aspekcie językowym. Należy je analizować w powiązaniu z takimi dziedzinami jak psychologia, etnolingwistyka, pedagogika, etyka, socjologia i semiotyka. Analiza dyskursu ma również ogromne znaczenie dla badań nad formami adresatywnymi. Badanie pojedynczych fraz lub zdań nie daje całościowego obrazu komunikacji, relacji między jej uczestnikami ani znaczenia takich czynników społecznych jak dystans społeczny i wiek w użyciu form adresatywnych. Już w 1958 roku dwie publikacje wyznaczyły nowy etap w badaniach nad dyskursem. Jedną z nich był artykuł R. Browna i A. Gilmana The Pronouns of Power and Solidarity, który w dużej mierze stworzył podstawę teoretyczną niniejszego badania (Brauns, Gilmans 2003: 124–147). Analiza spontanicznej mowy ma kluczowe znaczenie dla badań etnografii mowy. Niniejszy artykuł opiera się na badaniach przeprowadzonych w licznych szkołach na Łotwie. Autorka sama jest nauczycielką, dzięki czemu może bezpośrednio prowadzić wspólne, bezstronne obserwacje codziennej komunikacji między uczniami, nauczycielami i administracją szkoły. 202 KALBOS KULTŪRA | 82 Celem niniejszego artykułu jest zbadanie różnorodności form adresatywnych w szkole, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnych form przekazywanych z pokolenia na pokolenie, a także tych, które można uznać za innowacyjne w języku. Artykuł analizuje również symetrię i asymetrię form adresatywnych między użytkownikami języka na różnych szczeblach szkolnych. Badanie opiera się na kwestionariuszach wypełnionych przez 718 uczniów, 125 nauczycieli reprezentujących 11 szkół oraz 48 dyrektorów z 48 innych szkół. Ankietą objęto uczniów i nauczycieli ze wszystkich regionów Łotwy. Większość uczniów mieszka w miastach (562), a tylko 153 na wsi. Kwestionariusze uczniów pogrupowano według wieku respondentów. Jedna grupa obejmowała przedział wiekowy 10–14 lat, a druga 15–19 lat (zob. Figure 1). RYSUNEK 1. Liczba ankietowanych uczniów według wieku REVIEW OF ADDRESS MODELS USED IN LATVIA IN THE PAST Sposób zwracania się do ludzi oraz formy adresatywne odzwierciedlają czasy, w których żyjemy, nasze tradycje narodowe i kulturę, a także charakterystyczne cechy naszego etnosu. Języki świata wykazują różne strategie nawiązywania uprzejmych i A. BLŪMANE. Sociolinguistic analysis of address usage in general educational institutions in Latvia 203 pełnych szacunku relacji. Badacze zajmujący się językami doszli do wniosku, że narody wykazują zarówno podobieństwa, jak i różnice w użyciu form adresatywnych (Braun 1988; Brauns, Gilmans 2003; Ervina-Tripa 2003). Każdy naród ma własne, szczególne modele adresatywne o historycznym rodowodzie, choć z biegiem czasu mogą one ulegać modyfikacjom. Jedną z cech każdego systemu adresatywnego jest możliwość przekazywania go każdemu kolejnemu pokoleniu. Amerykański językoznawca E. Sapir szczególną uwagę poświęcał związkom między językiem z jednej strony a czynnikami społecznymi i kulturą z drugiej. Istota hipotezy Sapira-Whorfa polega na tym, że język wyznacza normy myślenia i zachowania. Każdy język kształtuje u swoich użytkowników własne, specyficzne rozumienie rzeczywistości (Sepīrs 1999: 87). R. Brown i A. Gilman również badali użycie zaimków osobowych thou oraz you w różnych krajach i doszli do wniosku, że semantyka tych zaimków oraz ich użycie stylistyczne zależą od języka, w którym są stosowane (Brauns, Gilmans 2003). Jest wysoce prawdopodobne, że używanie zdrobnień (Peļuks, Lāčuks, Saldumiņš, Miļums, Smieklņš, Pekucītis, Gundiņ, Jānīt, Pauliņ) w komunikacji między uczniami a nauczycielami, a także używanie nazw zwierząt, ptaków, roślin i drzew (Briedis, Lapsa, Gliemezis, Žubīte, Cielava, Gulbis) jako przezwisk w komunikacji uczniów wiąże się z dawnymi tradycjami językowymi narodu łotewskiego. Przezwiska uczniów omówiono szerzej w artykule A Nickname to Every Student? (Blūmane 2008). Ponieważ na terytorium Łotwy od zawsze żyło wiele innych narodów, ich kultury również odcisnęły ślad na użyciu języka łotewskiego i form adresatywnych. Dlatego trudno oddzielić cechy użycia form adresatywnych charakterystyczne dla etnosu łotewskiego od zapożyczeń z innych etnosów. Punktem odniesienia może być folklor. Współcześnie łotewskie materiały folklorystyczne stanowią źródło do rekonstrukcji tradycji etnicznych dotyczących użycia form adresatywnych i związanych z nimi zwyczajów. Zmiany w sytuacji historycznej i politycznej na Łotwie wpłynęły również na używanie form adresatywnych. Istnieje na przykład znaczna różnica między wyborem form adresatywnych pod koniec 19th wieku, kiedy tytułów powszechnie używano w kontaktach między różnymi klasami społecznymi, a formami stosowanymi w latach 20. i 30. 20th wieku, gdy Łotwa była niepodległym państwem. Oto kilka przykładów zwrotów adresatywnych z listów napisanych w 1899 roku: Viņa Augstībai kņazam / firstam / hercogam N. N. („do Jego Wysokości Wielkiego Księcia / Księcia / Hrabiego N. N.”); Viņas Augstībai kņazienei / firstienei / hercogienei („do Jej Wysokości Wielkiej Księżnej / Księżnej / Hrabiny”) 204 KALBOS KULTŪRA | 82 Grafiem, baroniem un fon kungiem (muižniekiem) („do hrabiów, baronów i panów von (szlachciców ziemskich)”); Viņa Godībai grāfam („do Szanownego Hrabiego”); Augstdzimušam un dižciltīgam baronam N. N. kungam („do Urodzonego i Szlachetnego Barona Pana N. N.”); Augstigodājamai dižciltīgai baronietei fon N. N. kundzei („do Wielce Szanownej Szlachetnej Baronowej von N. N.”); Augstigodāmajam barona fon N. N. lielkungam / lielmātei („do Wielce Szanownego Barona von N. N., Pana Dworu / Baronowej von N. N., Pani Dworu”). Najbardziej charakterystycznymi formami adresatywnymi w latach 20. i 30. 20th wieku były kungs / kundze („pan/pani”). Zwracano się również do ludzi, używając nazwy ich gospodarstwa, ponieważ bardzo często gospodarstwo i jego właściciel nosili tę samą nazwę. Formy adresatywne używane od lat 40. do końca lat 80. 20th wieku (biedrs („towarzysz”), biedri („towarzysze”), pilsonis („obywatel”), pilsoņi („obywatele”)) znacznie różnią się od tych stosowanych na początku 21st wieku, kiedy wpływ języka angielskiego jest szczególnie widoczny w sposobie, w jaki młodzi ludzie używają form adresatywnych. W czasach sowieckich na Łotwie istniała jedna forma adresatywna narzucona przez władze: biedri, biedre („towarzysz” – forma dla rodzaju męskiego i żeńskiego), używana samodzielnie lub wraz z imieniem, nazwiskiem, tytułem zawodowym bądź honorowym danej osoby (Blinkena 1968: 4). Słowo kungs („pan”), podobnie jak litewskie słowo ponas, zostało wyparte z oficjalnej komunikacji. Zastąpiono je słowem „towarzysz” – draugas po litewsku i biedrs po łotewsku. Najnowsze badania wykazały, że łotewskiego słowa kungs używa się znacznie częściej niż litewskiego ponas (Kvašīte, Čepaitiene, Župerka 2003: 11). Analizując ankiety wypełnione przez nauczycieli i dyrektorów szkół, możemy stwierdzić, że formy adresatywne takie jak biedri, biedre, pilsonis, pilsone nie są już używane. Formy adresatywne stosowane na Łotwie w latach 20. i 30., takie jak nazwisko + kungs, nazwisko + kundze, zyskują na popularności. System polityczny odciska więc swoje piętno na używaniu form adresatywnych. Nie ma jednak wyraźnych granic między dwoma wspomnianymi okresami, choć nadal można prześledzić główne tendencje w używaniu form adresatywnych w tych okresach. Biorąc pod uwagę powyższe uwarunkowania, możemy przewidzieć formy adresatywne i ich modele stosowane obecnie w szkole. Szkoła jest interesującym środowiskiem badawczym, ponieważ to miejsce, w którym dawne tradycje językowe łączą się z innowacjami. Do starszych tradycji języka łotewskiego należy różnorodne używanie zdrobnień — zarówno pod względem ich znaczenia leksykalnego, jak i formy — przez osoby w każdym wieku, w tym także przez uczniów, A. BLŪMANE. Sociolinguistic analysis of address usage in general educational institutions in Latvia 205 a także używanie tytułów zawodowych skolotāj (nauczyciel) oraz director (dyrektor), które historycznie stosowano jako formy adresatywne skolmeistara kungs / kundze („panie nauczycielu / pani nauczycielko”). Zaimka Jūs („wy” w formie grzecznościowej) od dawna używa się również w łotewskiej tradycji językowej. Profesor Andrejs Veisbergs z Uniwersytetu Łotewskiego uważa, że tu („ty”) i jūs („wy” w formie grzecznościowej) są cenne w naszym języku, ponieważ pozwalają wyrażać odcienie znaczeniowe. Możemy wyrażać emocje, używając tu lub jūs; możemy upokorzyć lub uhonorować osobę, z którą rozmawiamy. Język jest bardzo subtelny. Gdyby te formy nic nie znaczyły, język by je odrzucił (Puķe 2000: 15). UŻYCIE ZAIMKÓW TU I JŪS W JĘZYKU ŁOTEWSKIM Jako innowację w języku łotewskim można wskazać rozszerzenie użycia zaimka tu na sytuacje, w których jeszcze kilka dekad temu używano pełnej szacunku i respektu formy adresatywnej Jūs. Młodsi użytkownicy języka zwracają się do nauczycieli lub wychowawców za pomocą zaimka tu. Wśród dorosłych również zdarzają się wahania między użyciem tu a jūs, i to nie tylko w szkole. Niekiedy w wywiadach prasowych, telewizyjnych i radiowych dochodzi do odstępstw od przyjętej formy adresatywnej Jūs (Lauze 2003: 344; Ernstsone 2005: 27). Zdarza się zatem, że osoby, które znają się bardzo słabo albo wcale, decydują się na wzajemne używanie formy tu. Nie przestrzegają hierarchii wieku i statusu społecznego, której dotąd ściśle przestrzegano. Podobne obserwacje można poczynić w odniesieniu do komunikacji w środowisku szkolnym między nauczycielami a dyrektorem, a czasem także między uczniami i nauczycielami. Jakie mogą być przyczyny tego zjawiska na Łotwie? Jedną z nich jest wpływ innych kultur, ponieważ są narody, które zrezygnowały z jednego z zaimków; na przykład w języku angielskim zaimek w liczbie pojedynczej thou dawno wyszedł z użycia i występuje jedynie w stylu archaicznym. Inną przyczyną może być fala demokratyzacji społeczeństwa, która rozpoczęła się na Łotwie około 1990 roku. Wszyscy użytkownicy języka na Łotwie od czasu do czasu mają wątpliwości, czy wybrać tu, czy jūs, zwłaszcza gdy rozmowa odbywa się w nieformalnej sytuacji, a zarówno nadawca, jak i odbiorca nie są sobie na tyle bliscy 206 KALBOS KULTŪRA | 82 by używać formy adresatywnej Tu. Grzeczność, dobre relacje towarzyskie, władza i solidarność — to kryteria decydujące o wyborze zaimków tu lub jūs. Możemy zgodzić się z opinią językoznawcy A. Veisbergsa, że w razie wątpliwości bezpieczniej jest użyć formy adresatywnej Jūs. W języku łotewskim zaimek Jūs ma długą tradycję użycia, sięgającą kilku stuleci wstecz. Zaimek Jūs ma w języku wielką wartość, ponieważ ta forma adresatywna pozwala wyrażać szacunek, zachować dystans wobec drugiej osoby, a także przejść do używania tu, które w języku łotewskim niesie ze sobą odcień wzajemnej zażyłości i przyjaźni. Ten ostatni aspekt jest niemożliwy w językach, w których nie ma tej formy. Użycie zaimka tu można uznać za środek komunikacji o ograniczonych możliwościach wyrażania niuansów i różnic społecznych. MODELE FORM ADRESATYWNYCH Wśród młodych ludzi bardzo popularne są różne przezwiska i fonetyczne modyfikacje imion lub nazwisk, takie jak Siņča, Sindžs, Eļuka, Antrucīte, Lindočka, Santočka, Arčiks, Ārčijs, Zaņuks, Megucis, Ilžuks, Renčs, Ginčs, Janka, Jaņķels, Valčs, Kalvels, Dančiks, a także skrócone formy imion, na przykład Rēne (od imienia Renāte), Sola (od Solveiga), Mona (od Monika), Rūža (od Rudīte). Ponieważ ankietę należało wypełnić na piśmie, potwierdziła ona niezwykle silny wpływ języka angielskiego na pisownię i wymowę tych nazw, na przykład Pingy, Snoopy, W-man, Henrix, Džonis, Džastons. Najczęściej używane w szkołach na Łotwie formy adresatywne to formy nominalne i zaimkowe: imię, przezwisko, przezwisko skojarzeniowe (fonetyczna modyfikacja imienia lub nazwiska), skrócona forma imienia lub nazwiska, samo nazwisko (bardzo popularne jako forma adresatywna wśród osób w wieku 15–19 lat), imię i patronimik, zdrobniała forma imienia lub nazwiska, odwrócenie adresatywne (meit („córko”), dēls („synu”)), połączone formy adresatywne: wykrzyknik + forma adresatywna, kolēģīt („kolego”) + Tu, kolēģīt + Jūs, draugs („przyjacielu”) + Tu, Jūs + imię, skolotāj („nauczycielu”) + imię, skolotāj + nazwisko, direktor („dyrektorze”) + nazwisko, direktor + imię i inne podobne formy. Niekiedy wybraną formę adresatywną wskazuje forma czasownika, na przykład lūdzu, pasakiet! („proszę powiedzieć!”). A. BLŪMANE. Sociolinguistic analysis of address usage in general educational institutions in Latvia 207 Używa się również form trzeciej osoby. Jeśli dana osoba nie jest pewna, jak bliskie są wzajemne relacje, zwraca się do rozmówcy w trzeciej osobie liczby pojedynczej (Lauze 2004: 28). Autor niniejszego artykułu zaobserwował takie formy adresatywne w komunikacji między nauczycielami podczas przerw lub gdy wykładowca wita słuchaczy. Zasady korelacji w szkole realizują się zarówno na poziomie wertykalnym, jak i horyzontalnym. Wertykalny wymiar relacji uwidacznia się w funkcjonowaniu zasad władzy, horyzontalny zaś — w więziach opartych na współpracy. Wymiar wertykalny realizuje się między uczniem a nauczycielem, uczniem a dyrektorem oraz nauczycielem a dyrektorem, natomiast wymiar horyzontalny — między uczniami lub nauczycielami. Wertykalny model zwracania się do siebie stosuje się głównie w komunikacji formalnej, a horyzontalny — w nieformalnej. Zróżnicowanie form adresatywnych ujawnia się przede wszystkim na poziomie horyzontalnym. Formy adresatywne używane między nauczycielem a dyrektorem są w większości asymetryczne. Nauczyciele zwracają się do dyrektora, używając form takich jak panie dyrektorze, panie + nazwisko. Dyrektorzy zwracają się jednak do nauczycieli po imieniu, mówiąc do nich na ty, co wskazuje na hierarchię i dystans społeczny (zob. Rysunki 2, 3 i 4). RYSUNEK 2. Formy adresatywne stosowane przez dyrektora szkoły wobec młodych nauczycieli 208 KALBOS KULTŪRA | 82 RYSUNEK 3. Formy adresatywne stosowane przez dyrektora szkoły wobec starszych nauczycieli RYSUNEK 4. Formy adresatywne stosowane przez nauczycieli wobec dyrektora szkoły Uczniowie w wieku 10–14 lat zwracają się do kolegów z klasy głównie po imieniu, przezwisku oraz za pomocą zaimka drugiej osoby liczby pojedynczej tu. 85% młodych ludzi w tej grupie wiekowej używa imienia. Formy adresatywne stosowane w latach szkolnych pozostają na zawsze w ich wzajemnej komunikacji. Gdy koledzy z klasy i przyjaciele spotykają się po wielu latach, w nieformalnej komunikacji używają dawnych form adresatywnych. Wśród nastolatków w wieku 15–19 lat dominującymi formami adresatywnymi są imię, przezwisko (66% przypadków) oraz zaimek drugiej osoby liczby pojedynczej tu. Uczniowie dość często używają zdrobnień utworzonych od imion. A. BLŪMANE. Sociolinguistic analysis of address usage in general educational institutions in Latvia 209 W komunikacji między uczniem a nauczycielem w większości przypadków stosuje się asymetryczny model adresatywny. Dominującą formą zwracania się do nauczycieli wśród uczniów w wieku 10–14 lat jest skolotāj („nauczycielu”) (37%); forma adresatywna ty używana jest rzadziej (25%) (zob. Figure 5). Wraz z wiekiem uczniów (15–19 lat) wzrasta tendencja do stosowania symetrycznych form wzajemnych w relacjach między nauczycielem a uczniem. 19% ankietowanych uczniów zwraca się do nauczyciela, używając formy adresatywnej skolotāj („nauczycielu”) + imię. Językoznawczyni L. Lauze (Lauze 2002: 31–32) doszła do podobnych wniosków. Częściej obserwuje się jednak asymetryczny model adresatywny. Relacje ty – ty występują tylko w 19% przypadków. W relacjach między nauczycielami najczęściej stosowane są symetryczne formy adresatywne, choć w relacjach między starszym a młodszym kolegą obserwuje się asymetrię. Asymetria jest szczególnie wyraźna w relacjach między nauczycielami, którzy wcześniej przez pewien czas pozostawali w relacji uczeń–nauczyciel. Byli uczniowie darzą swoich dawnych nauczycieli szacunkiem. Formy adresatywne w szkole znacznie się zmieniły. Jest to szczególnie zauważalne w użyciu form tu i jūs, a także w różnorodności i użyciu fonetycznych modyfikacji przezwisk, imion i nazwisk. Młodzi ludzie swobodnie wybierają formy adresatywne, a ich wybór podlega wpływom innych kultur. W komunikacji między uczniami a nauczycielami stosowane są asymetryczne formy adresatywne, wyrażające dystans i szacunek wobec nauczyciela. Stosowanie form symetrycznych w relacjach między uczniem, nauczycielem a dyrektorem wskazuje, że nauczyciele są otwarci na nowe tendencje w języku i edukacji. System adresatywny w szkole obejmuje liczne i różnorodne formy zwracania się do innych. Wybór wariantu adresatywnego zależy od tradycji językowych, etykiety społecznej i innych czynników społecznych. Wiek jest decydującym czynnikiem określającym zachowania adresatywne w szkole. Płeć nie ma pod tym względem znaczenia, zwłaszcza wśród uczniów. Najważniejszym czynnikiem przy wyborze środków językowych w komunikacji między uczniami, nauczycielami i dyrektorami szkół jest stopień zażyłości. Im lepiej mówiący zna adresata, tym swobodniej i mniej starannie podchodzi do wyboru środków językowych. Żadna z wymienionych grup społecznych nie ma bezbłędnej kompetencji adresatywnej, ponieważ każdy człowiek jest indywidualnością. Dotyczy to obu uczestników komunikacji: mówiącego i adresata. A. BLŪMANE. Sociolinguistic analysis of address usage in general educational institutions in Latvia 211 REFERENCES Blinkena A. 1968: Dažas domas par uzrunas veidu mūsu sabiedrībā. – Padomju Jaunatne 27. apr., 4 lpp. Blūmane A. 2006: Uzrunas formu izvēle skolēnu un skolotāju saziņā. – Vārds un tā pētīšanas aspekti: rakstu krājums 10, Liepāja: LiePA, 141–149. Blūmane A. 2006: Uzrunas formu izvēle izglītības iestādē: pedagogu viedoklis. – Artura Ozola dienas konference 17. – 18. martā, R.: LU Filoloģijas fakultāte Baltu valodu katedra, 7 lpp. Blūmane A. 2008: Vai katram skolēnam pa iesaukai? – Letonikas otrais kongress. Kurzemes novada kultūrvēsturiskais mantojums, tā izpēte un saglabāšana, Liepāja: Liepājas Universitāte, 18–29. Braun F. 1988: Terms of address: Problems of patterns address usage in various languages and cultures, Berlin: de Gruyter. Brauns R., Gilmans A. 2003: Solidar itātes un varas vietniekvārdi. – Kentaurs 30, R.: Minerva, 124–147. Burkovska I. 2001: Tu vai jūs? – Diena 18. febr., 14 lpp. Ernstone V. 2005: Solidar itāte un demokrātija: uzrunas lietojums elektroniskajos plašsaziņas līdzekļos. – Valodas prakse: vērojumi un ieteikumi. Nr. 1. Rīga: LU Akadēmiskais apgāds, 24–30. Erviņa-Tripa S. 2003: Sociolingvistiskie likumi uzrunas formu izvēlē. – Kentaurs 30, R.: Minerva, 106–123. Kvašīte R., Čepatiene G., Župerka K. 2003: Valodas un rakstniecības stilistiskā savdabība kā tautas vēstures sekas (lietuviešu un latviešu paralēles). – Linguistica Lettica 12, R.: Latviešu valodas institūts, 105–115. Lasila S. 1994: Jaunā zelta uzvedības grāmata, Rīgā: Sprīdītis. Lauze L. 2002: Vietniekvārdu tu un jūs lietojums jauniešu vērtējumā. Valoda – 2002. Valoda dažādu kultūru kontekstā: Humanitārā fakultāte zinātniskie lasījumi: 1. daļa. – Valodas lingvistiskie aspekti, Daugavpils: Saule, 29–34. Lauze L. 2003: Uzrunas lietojums radio. – Vārds un tā pētīšanas aspekti: rakstu krājums 7, Liepāja: LiePA, 341–349. Lauze L. 2004: Ikdienas saziņā: vienkāršs teikums latviešu sarunvalodā, Liepāja: Liepājas Pedagoģijas akadēmija. Puķe I. 2000: Es šaubos – tātad lietošu jūs? – Diena 19. febr., 15 lpp. Sepīrs E. 1999: Valodniecība kā zinātne. – Kentaurs 18, R.: Minerva, 87 lpp. Universal (vispārīgs) vēstulnieks jeb priekšzīmju grāmata, kā jāraksta, 1899: Rīga: Jakobsona. Gauta 2009 11 02 212 KALBOS KULTŪRA | 82 SOCIOLINGVISTINĖ LATVIJOS BENDROJO LAVINIMO ĮSTAIGOSE VARTOJAMŲ KREIPIMOSI FORMŲ ANALIZĖ Santrauka Mokyklose ir bendrojo lavinimo įstaigose vartojamos kreipimosi formos daugiausia lemia komunikacijos ir tarpusavio supratimo sėkmę. Kreipimosi formos sociolingvistikoje neapsiriboja šauksmininko linksniu vartojamais daiktavardžiais, bet apima įvardžius ir asmens pareigas, vardą bei pavardę nusakančias žodžių grupes. Juos tiriant svarbu atsižvelgti į visuomenėje vyraujančias etiketo normas, komunikacijos simetriją ir asimetriją, vertikalųjį ir horizontalųjį komunikacijos lygmenį bei oficialųjį ir neoficialųjį kalbos stilių. Šiame tyrime remiamasi 718 mokinių, 125 mokytojų bei 48 mokyklų direktorių apklausų duomenimis. Dauguma mokinių (562) gyvena miestuose ir miesteliuose. Mokinių anketos suskirstytos pagal amžiaus grupes: 10–14 ir 15–19 metų. Tyrimo rezultatai atskleidė, kad daugumoje mokyklų bendravimas tarp mokinių ir mokytojų yra formalus, tai atspindi kreipimosi formų vartoseną. Kreipiantis į mokytoją, vyrauja forma skolotāj (mokytojas) + pavardė ir panašios formos. Tarp mokinių vyrauja vardažodinės kreipimosi formos, tokios kaip vardas, pravardė, asociatyvi pravardė (fonetiškai modifikuotas vardo ir pavardės garsų junginys), tik pavardė. Pastaroji būdinga 15–19 metų jaunuoliams. Mokyklų bendruomenėse pasitaiko ir tokių kreipimosi formų, kaip vardas ir tėvavardis, mažybinė vardo ir pavardės forma, jaustukas + kreipinys, kolēģīt (kolega) + tu, kolēģīt (kolega) + Jūs, draugs (draugas) + tu, Jūs + vardas, skolotāj (mokytojas) + vardas, direktor (direktorius) + pavardė, direktor (direktorius) + vardas ir t. t. Jaunimo vartojamos kreipimosi formos laisvesnės, dažnai veikiamos kitų kultūrų. Asimetriška komunikacija tarp mokinių ir mokytojų dažniausiai rodo didesnę distanciją bei pagarbą mokytojui. Simetriškų formų vartojimas tarp skirtingų lygmenų rodo mokytojo atvirumą naujiems kalbos ir švietimo polinkiams. Pastebėtas vyresniųjų klasių mokinių (19 proc.) polinkis bendraujant su mokytoju vartoti tokią kreipimosi formą: skolotāj (mokytojas) + vardas. Asimetriškos kreipimosi formos būdingos jaunesniųjų ir vyresniųjų mokytojų bendravimo situacijoms bei pokalbiams tarp mokyklos direktoriaus ir mokytojo. ANDA BLŪMANE Liepājas Universitāte Lielā iela 14 Liepāja LV-3401 Latvia [email protected] A. BLŪMANE. Sociolinguistic analysis of address usage in general educational institutions in Latvia 213