Sociolinguistic Analysis of Address Usage in General Educational Institutions in Latvia

202 KALBOS KULTŪRA | 82 ANDA BLŪMANE Uniwersytet w Lipawie, Łotwa ANALIZA SOCJOLINGWISTYCZNA STOSOWANIA FORM ADRESATYWNYCH W OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH INSTYTUCJACH EDUKACYJNYCH NA ŁOTWIE Zwracanie się do innych ma ogromne znaczenie w komunikacji każdego człowieka. Dotyczy ono komunikacji między uczniami, nauczycielami i administracją szkoły. Ich komunikacja byłaby trudna bez różnych form zwracania się do innych. Ich właściwy wybór wpływa na dalszą komunikację i wzajemne zrozumienie. Pierwsze słowa, które wypowiadamy do innych, ukazują nasz stosunek do nich. Najczęściej są to słowa, którymi zwracamy się do nich, aby przyciągnąć ich uwagę, skłonić ich do słuchania nas lub do podjęcia jakiegoś działania. Bardzo często pierwsze słowa determinują dalsze relacje między ludźmi i zapoczątkowują ocenę osoby zwracającej się do innych. Pierwsze słowa, które nauczyciel wypowiada do swoich uczniów, mają zasadnicze znaczenie, ponieważ wpływają na dalszą interakcję podczas zajęć. Formy adresatywne nie można badać wyłącznie w aspekcie językowym. Należy ją analizować w powiązaniu z takimi dziedzinami badań jak psychologia, etnolingwistyka, pedagogika, etyka, socjologia i semiotyka. Analiza dyskursu ma również ogromne znaczenie dla badań nad formami adresatywnymi. Badanie pojedynczych fraz lub zdań nie zapewnia całościowej perspektywy na komunikację, relacje między rozmówcami ani na znaczenie takich czynników społecznych jak dystans społeczny i wiek w użyciu form adresatywnych. Już w 1958 roku dwie publikacje wyodrębniły nowy etap w badaniach nad dyskursem. Jedną z nich był artykuł R. Browna i A. Gilmana The Pronouns of Power and Solidarity, który w znacznym stopniu położył teoretyczne podstawy niniejszego badania (Brauns, Gilmans 2003: 124–147). Analiza mowy spontanicznej ma kluczowe znaczenie dla badań nad etnografią mowy. Niniejszy artykuł opiera się na badaniach przeprowadzonych w licznych szkołach na Łotwie. Autorka sama jest nauczycielką i może dokonywać bezpośrednich oraz wspólnych, bezstronnych obserwacji codziennej komunikacji między uczniami, nauczycielami i administracją szkolną. A. BLŪMANE. Socjolingwistyczna analiza użycia form adresatywnych w ogólnokształcących placówkach oświatowych na Łotwie 203 Celem niniejszego artykułu jest zbadanie różnorodności form adresatywnych w szkole, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnych form adresatywnych przekazywanych z pokolenia na pokolenie, a także tych, które można uznać za innowacyjne dla języka. Artykuł analizuje również symetrię i asymetrię form adresatywnych między użytkownikami języka na różnych poziomach w szkole. Badanie opiera się na kwestionariuszach wypełnionych przez 718 uczniów, 125 nauczycieli reprezentujących 11 szkół oraz 48 dyrektorów 48 innych szkół. Przebadano uczniów i nauczycieli ze wszystkich regionów Łotwy. Większość uczniów mieszka w miasteczkach i miastach (562), a tylko 153 mieszka na wsi. Kwestionariusze uczniów pogrupowano według wieku respondentów. Jedna grupa obejmowała przedział wiekowy 10–14 lat, a druga 15–19 lat (zob. rysunek 1). RYSUNEK 1. Liczba ankietowanych uczniów według wieku PRZEGLĄD MODELI ZWRACANIA SIĘ STOSOWANYCH W PRZESZŁOŚCI NA ŁOTWIE Sposób zwracania się do ludzi i formy adresatywne odzwierciedlają czasy, w których żyjemy, nasze tradycje narodowe i kulturę, a także cechy charakterystyczne naszego etnosu. Języki świata wykazują różne strategie ustanawiania grzecznych i Wiek 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 3 19 49 82 89 57 100 119 50 41 1 2 Lata życia Liczba 130 204 KALBOS KULTŪRA | 82 respektujących relacji. Naukowcy badający języki doszli do wniosku, że narody wykazują zarówno podobieństwa, jak i różnice w użyciu form adresatywnych (Braun 1988; Brauns, Gilmans 2003; Ervina-Tripa 2003). Każdy naród ma własne, szczególne modele adresatywne o pochodzeniu historycznym, chociaż z biegiem czasu mogą one ulegać modyfikacjom. Jedną z cech każdego systemu adresatywnego jest możliwość jego przejęcia przez każde nowe pokolenie. Amerykański językoznawca E. Sapir szczegółowo koncentrował się na związkach między językiem z jednej strony a czynnikami społecznymi i kulturą z drugiej. Różne kraje doszły do wniosku, że semantyka zaimków i ich użycie stylistyczne są determinowane przez język, w którym są essence of Sapir-Whorf hypothesis is that language determines norms of thinking and behaviour. Every language moulds its own specific understanding of reality for its speakers (Sepīrs 1999: 87). Also R. Brown and A. Gilman have examined the use of the personal pronouns thou and you in używane (Brauns, Gilmans 2003). Wysoce prawdopodobne jest, że używanie zdrobnień (Peļuks, Lāčuks, Saldumiņš, Mīļums, Smiekliņš, Pekucītis, Gundiņ, Jānīt, Pauliņ) w komunikacji między uczniami a nauczycielami, a także używanie nazw zwierząt, ptaków, roślin i drzew (Briedis, Lapsa, Gliemezis, Žubīte, Cielava, Gulbis) jako pseudonimów w komunikacji uczniów wiąże się ze starymi tradycjami narodu łotewskiego w zakresie użycia języka. Pseudonimy uczniów zostały dokładniej przeanalizowane w artykule Pseudonim dla każdego ucznia? (Blūmane 2008). Ponieważ na terytorium Łotwy od zawsze żyło wiele innych narodów, ich kultury pozostawiły ślady również w użyciu języka łotewskiego i form adresatywnych. Dlatego trudno jest wyodrębnić cechy użycia form adresatywnych charakterystyczne dla etnosu łotewskiego od zapożyczeń z innych etnosów. Punktem odniesienia mógłby być folklor. Współcześnie łotewskie materiały folklorystyczne stanowią źródło do rekonstrukcji tradycji etnicznych dotyczących użycia form adresatywnych i związanych z nimi zwyczajów. Na użycie form adresatywnych wpłynęły również zmiany sytuacji historycznej i politycznej na Łotwie. Istnieje na przykład duża różnica między wyborem form adresatywnych pod koniec XIX wieku, kiedy używanie tytułów było powszechne wśród klas społecznych, a formami używanymi w latach 20. i 30. XX wieku, gdy Łotwa była niepodległym państwem. Oto kilka przykładów zwrotów adresatywnych w listach napisanych w 1899 roku: Viņa Augstībai kņazam / firstam / hercogam N. N. („Jego Wysokości Wielkiemu Księciu / Księciu / Hrabiemu N. N.’); Viņas Augstībai kņazienei / firstienei / hercogienei (‘to Her Highness A. BLŪMANE. Analiza socjolingwistyczna użycia form adresatywnych w ogólnokształcących instytucjach edukacyjnych na Łotwie 205 Wielka Księżna / Księżniczka / Hrabina’); Grāfiem, baroniem un fon kungiem (muižniekiem) („do hrabiów, baronów i panów von (szlachty ziemiańskiej) («do hrabiów, baronów i men)’); Viņa Godībai grāfam (‘to Honourable Count’); Augstdzimušam un dižciltīgam baronam N. N. kungam (‘to Highly Born and Noble Baron Mr N. N.’); Augstigodājamai dižciltīgai baronietei fon N. N. kundzei (‘to Highpanów von (szlachetnych właścicieli ziemskich, szanownej baronowej von N. N. N. lielkungam / lielmātei (‘to Highly Honourable Baron von N. N. Lord N.»); Augstigodāmajam barona fon of the Manor / Baroness von N. N. Lady of the teristic address forms in the 20s and 30s of the 20th century were kungs / kundze (‘sir/madam’). People were also addressed by the name of their farm Manor’). Najbardziej charakbecause bardzo często zarówno gospodarstwo, jak i jego właściciel nosili tę samą nazwę. Formy adresatywne używane od lat 40. do końca lat 80. XX wieku (biedrs („towarzysz”), biedri („towarzysze”), pilsonis („obywatel”), pilsoņi („obywatele”)) znacznie różnią się od tych używanych na początku XXI wieku, kiedy wpływ języka angielskiego jest szczególnie widoczny w sposobie, w jaki młodzi ludzie używają form adresatywnych. W czasach sowieckich na Łotwie istniała jedna forma adresatywna narzucona przez władze: biedri, biedre („towarzysz” – zarówno w rodzaju męskim, jak i żeńskim), której używano samodzielnie albo wraz z imieniem, nazwiskiem, tytułem zawodowym lub honorowym danej osoby (Blinkena 1968: 4). Słowo kungs („pan”), podobnie jak litewskie słowo ponas, zostało usunięte z oficjalnej komunikacji. Zastąpiono je słowem „towarzysz” – draugas w języku litewskim i biedrs w języku łotewskim. Najnowsze badania wykazały, że słowo kungs w języku łotewskim jest używane znacznie pleted by teachers and school principals, we can maintain that such forms częściej niż ponas w języku litewskim (Kvašīte, Čepaitiene, Župerka 2003: 11). Podczas analizowania kwestionariuszy formy adresatywne, takie jak biedri, biedre, pilsonis, pilsone, nie są już używane. Formy adresatywne używane na Łotwie w latach 20. i 30., takie jak nazwisko + „kungs”, nazwisko Kundze zyskują na popularności. A zatem system polityczny pozostawia swoje ślady w użyciu form adresatywnych. Jednakże nie ma ścisłych granic między dwiema wyżej periods, though the main tendencies in address usage in those periods can still be traced. Taking into consideration the above conditions, we can prewymienionymi formami adresatywnymi i ich modelami używanymi obecnie w szkole. Szkoła jest interesującym środowiskiem dla badań, ponieważ jest to miejsce, w którym starożytne tradycje językowe łączą się z innowacjami. Starsze tradycje w języku łotewskim obejmują różnorodne użycie zdrobnień zarówno pod względem ich znaczenia leksykalnego, jak i formy przez wszystkie grupy wiekowe, także przez studentów, 206 KULTURA JĘZYKA | 82, a także używanie tytułów zawodowych skolotāj (nauczyciel) i director (dyrektor), które historycznie stosowano jako formy adresatywne skolmeistara kungs / kundze („pan nauczyciel / pani nauczycielka”). Używanie zaimka Jūs („ty”) ma również w języku łotewskim długą tradycję. Profesor Andrejs Veisbergs z Uniwersytetu Łotewskiego uważa, że tu („ty”) i jūs („wy”) są cenne w naszym języku, ponieważ pozwalają wyrażać odcienie znaczeniowe. Możemy okazywać emocje, używając tu lub jūs, możemy upokarzać albo honorować osobę, z którą się komunikujemy. Język jest bardzo subtelny. Gdyby te formy nie miały żadnego znaczenia, język by je porzucił (Puķe 2000: 15). UŻYCIE ZAIMKÓW TU I JŪS W JĘZYKU ŁOTEWSKIM Jako innowację w języku łotewskim można wymienić rozszerzenie użycia zaimka tu w sytuacjach, w których jeszcze kilka dziesięcioleci temu używano pełnej szacunku i poważania formy adresatywnej Jūs. Młodsi użytkownicy języka wybierają zwracanie się do swoich nauczycieli lub wychowawców za pomocą zaimka tu. Wśród dorosłych również występują wahania między only at school. Sometimes in a magazine or newspaper, television and raużyciem tu i jūs, a w niektórych wywiadach osoby, które znają się bardzo (Lauze 2003: 344; Ernstsone 2005: 27). So there are situations when people słabo lub wcale, odstępują od przyjętej formy adresatywnej Jūs i wzajemnie wybierają formę tu. Nie przestrzegają hierarchii wieku i statusu społecznego chy which have been strictly observed up to now. Similar observations can w odniesieniu do komunikacji w środowisku szkolnym między nauczycielami a dyrektorem, a czasami także między uczniami i nauczycielami. Jakie mogłyby być przyczyny tego zjawiska na Łotwie? Jedną z przyczyn jest wpływ innych kultur, ponieważ istnieją narody, które porzuciły jeden z zaimków; na przykład w języku angielskim zaimek liczby pojedynczej thou zanikł dawno temu i jest używany wyłącznie w stylu archaicznym. Innym powodem mogła być fala demokratyzacji społeczeństwa, która rozpoczęła się na Łotwie około 1990 roku. Wszyscy użytkownicy języka na Łotwie od czasu do czasu mają wątpliwości co do wyboru między tu i jūs, zwłaszcza gdy komunikacja odbywa się w informal setting and both the addresser and the addressee are not as close A. BLŪMANE. Analiza socjolingwistyczna użycia form adresatywnych w ogólnokształcących instytucjach edukacyjnych na Łotwie 207 pod kątem stosowania formy adresatywnej Tu. Uprzejmość, dobre przyjazne relacje, władza, solidarność — oto kryteria determinujące wybór zaimków tu lub jūs. Możemy zgodzić się z opinią językoznawcy A. Veisbergsa, że w razie wątpliwości bezpieczniej jest użyć formy adresatywnej Jūs. W języku łotewskim zaimek Jūs ma wielowiekową tradycję użycia, sięgającą kilku stuleci wstecz. Zaimek Jūs ma w języku wielką wartość, ponieważ ta forma adresatywna umożliwia wyrażenie szacunku, zdystansowanie się wobec drugiej osoby, a także przejście do używania tu, które w języku łotewskim niesie ze sobą odcień wzajemnej bliskości i przyjaźni. Ten ostatni aspekt jest niemożliwy w językach pozbawionych tej formy. Użycie zaimka tu można uznać za środek komunikacji mający ograniczone możliwości wyrażania niuansów i różnic społecznych. FORMY ADRESATYWNE Wśród młodych ludzi bardzo popularne są różnego rodzaju przezwiska i modyfikacje fonetyczne imion lub nazwisk, takie jak Siņča, Sindžs, Eļuka, Antrucīte, Lindočka, Santočka, Arčiks, Ārčijs, Zaņuks, Megucis, Ilžuks, Renčs, Giņčs, Janka, Janķels, Valčs, Kalvels, Dančiks, a także skrócone formy imion, na przykład Rēne (od imienia Renāte), Sola (od Solveiga), Mona (od Monika), Ruža (od Rudīte). Ponieważ kwestionariusz miał być wypełniony na piśmie, potwierdził niezwykle silny wpływ języka angielskiego na pisownię i wymowę tych imion, na przykład Pingy, Snoopy, W-man, Henrix, Džonis, Džastons. Formami adresatywnymi najczęściej używanymi w szkołach na Łotwie są formy nominalne i pronominalne: imię, przezwisko, przezwisko asocjacyjne (modyfikacja fonetyczna imienia lub nazwiska), skrócona forma imienia lub nazwiska, użycie samego nazwiska (bardzo popularne jako forma adresatywna wśród osób w wieku 15–19 lat), użycie imienia i patronimiku, forma zdrobniała imienia lub nazwiska, inwersja adresatywna (meit („córko”), dēls („synu”)), połączone formy adresatywne: wykrzyknik + forma adresatywna, kolēģīt („kolego”) + Tu, kolēģīt + Jūs, draugs („przyjaciel”) + Tu, Jūs + imię, skolotāj („nauczycielu”) + imię, skolotāj + nazwisko, direktor („dyrektorze”) + nazwisko, direktor + imię i inne podobne formy. Czasami o wybranej formie adresatywnej informuje forma czasownika, na przykład lūdzu, pasakiet! („czy mógłbyś powiedzieć, proszę?”). 208 KALBOS KULTŪRA | 82 Używane są również formy trzeciej osoby. Jeśli dana osoba nie jest pewna co do stopnia bliskości wzajemnych relacji, do słuchacza zwraca się, używając formy trzeciej osoby liczby pojedynczej (Lauze 2004: 28). Autor niniejszego artykułu zaobserwował takie formy adresatywne w komunikacji między nauczycielami podczas przerw lub gdy wykładowca wita się ze słuchaczami. Reguły korelacji w szkole realizują się zarówno na poziomie wertykalnym, jak i horyzontalnym. Wertykalny charakter relacji uwidacznia się w działaniu zasad władzy, a horyzontalny — w więziach opartych na współpracy. Wymiar wertykalny realizuje się między uczniem a nauczycielem, uczniem a dyrektorem, nauczycielem a dyrektorem, natomiast wymiar horyzontalny — między uczniami lub nauczycielami. Wertykalny model adresatywny jest stosowany głównie w komunikacji formalnej, a horyzontalny — w komunikacji nieformalnej. Zróżnicowanie form adresatywnych jest najczęściej dostrzegalne na poziomie horyzontalnym. Formy adresatywne występujące między nauczycielem a dyrektorem są w przeważającej mierze asymetryczne. Nauczyciele zwracają się do dyrektora za pomocą takich form, jak pan/pani, dyrektorze (dyrektorze szkoły), pan/pani + nazwisko. Jednak dyrektorzy zwracają się do nauczycieli, używając ich imion i mówiąc do nich ty, co wskazuje na hierarchię i dystans społeczny (zob. Ryciny 2, 3 i 4). RYCINA 2. Formy adresatywne używane przez Address forms 46 35 67 23 4 15 0 10 20 30 40 50 60 70 80 1 Liczba TU JŪS Imię SKOLOTĀJ (teacher) First name, surname Diminutive form derived from personal name A. BLŪMANE. Analiza socjolingwistyczna użycia form adresatywnych w ogólnokształcących placówkach oświatowych na Łotwie 209 RYSUNEK 3. Formy adresatywne używane przez dyrektora szkoły wobec starszych nauczycieli RYSUNEK 4. Formy adresatywne używane przez nauczycieli wobec dyrektora szkoły Uczniowie w wieku 10–14 lat zwracają się do kolegów i koleżanek głównie po imieniu, pseudonimie oraz za pomocą zaimka osobowego drugiej osoby liczby pojedynczej tu. 85% młodzieży w tej grupie wiekowej używa imienia. Formy adresatywne używane w latach szkolnych przetrwają w komunikacji wzajemnej na zawsze. Gdy koledzy i przyjaciele spotykają się po wielu latach, w komunikacji nieformalnej używają dawnych form adresatywnych. Wśród nastolatków w wieku 15–19 lat dominującymi formami adresatywnymi są imię, pseudonim (66% przypadków) oraz zaimek osobowy drugiej osoby liczby pojedynczej tu. Uczniowie dość często używają form zdrobniałych utworzonych od imion osobowych. 71 52 6 29 23 13 613 0 20 40 60 80 1 Address forms Numer JŪS Imię First name, surname SKOLOTĀJ (teacher) SKOLOTĀJ (teacher) + dyrektora szkoły wobec młodych nauczycieli — imię SKOLOTĀJ (teacher) + nazwisko Diminutive form derived from personal name TU 55 41 56 22 32 0 10 20 30 40 50 60 1 Address forms Numer JŪS Imię DYREKTOR (dyrektor) TU First name, surname SKOLOTĀJ (teacher) 210 KALBOS KULTŪRA | 82 W komunikacji między uczniem a nauczycielem w większości przypadków stosuje się asymetryczny model zwracania się do siebie. Dominującą formą zwracania się uczniów w wieku 10–14 lat do nauczycieli jest skolotāj („nauczyciel”) (37%), forma ty jest używana rzadziej (25%) (zob. rysunek 5). RYSUNEK 5. Formy zwracania się do nauczycieli w szkole Nauczyciel zwraca się do osoby w wieku 10–14 lat, używając formy ty i jej imienia. Pojawiają się również symetryczne formy zwracania się między nauczycielem a uczniem. Uczeń zwraca się do nauczyciela, używając następujących form: skolotāj („nauczyciel”) + imię, imię, ty. Jeśli nauczyciel i uczeń używają symetrycznych form zwracania się do siebie, w jednej lub innej formie może ujawniać się stłumiony konflikt. Jeśli stosuje się takie formy adresatywne, to nauczyciel może odczuwać dyskomfort psychiczny, jeśli sugestia wyboru wzajemnie symetrycznych form adresatywnych nie wyszła od niego/niej. Wybór wzajemnie symetrycznych form adresatywnych między nauczycielami, nauczycielem a dyrektorem zazwyczaj nie jest przyczyną konfliktów między partnerami komunikacji. Jednak stosowanie wzajemnie symetrycznych form między uczniem a nauczycielem może powodować konflikty w komunikacji. Rozwiązuje się je poprzez wzajemne uzgodnienie form adresatywnych. W symetrycznych formach adresatywnych między nauczycielami nie ma dystansu; a jeśli istnieje, jest on ukrytym, „milczącym” dystansem. Gdy stosuje się asymetryczne formy adresatywne, dystans jest oczywisty. Asymetria władzy może być wyrażana nie tylko zaimkiem „ty”, lecz także tytułem, liczbą mnogą czasownika lub innymi środkami. SKOLOTĀJ (teacher) 37% SKOLOTĀJ (teacher) + nazwisko 12% SKOLOTĀJ (teacher) + imię 17% TU 3% Imię 4% imię zwierzęcia 2% JŪS 25% SKOLOTĀJ (teacher) + nazwisko SKOLOTĀJ (teacher) + imię SKOLOTĀJ (teacher) JŪS TU Imię Imię zwierzęcia