Iš frazeologizmo žodžio neišmesi

52 KULTURA JĘZYKA | 82 VINCENTAS DROTVINAS Vilniaus pedagoginis universitetas ZE FRAZEOLOGIZMU SŁOWA NIE WYRZUCISZ Niejeden raz zdarza się usłyszeć lub znaleźć podczas lektury obrazowe powiedzenia z wyrazami obcymi, których oddzielnego używania się unika. Takich powiedzeń (przysłów, porzekadeł, porównań) jest mnóstwo w dawnych pismach, często zamieszcza się je w słownikach frazeologizmów. Jak więc powinniśmy używać tych frazeologizmów, nie łamiąc wymogów czystości języka? Kwestia ta wiąże się z wyrażeniową stroną frazeologizmów (leksyką), tj. z tym, jakie słowa są składnikami frazeologizmów oraz jak frazeologizmy zawierające wyrazy obce są przedstawiane i traktowane we frazeografii. Nie wdając się w szersze wyjaśnienia, powiemy, że składnikami frazeologizmów bynajmniej nie jest każde słowo języka litewskiego. Dlatego słownik frazeologizmów jest zawsze węższy niż zasób leksyki całego języka. Słowa będące składnikami frazeologizmów można scharakteryzować na kilka sposobów: pod względem częstotliwości użycia, pochodzenia i innym. Według częstotliwości występowania słów frazeologizmów wyróżnia się dwie grupy leksyki frazeologizmów: 1) frazeologizmy złożone ze słów języka ogólnego, należących do leksyki aktywnej. Takie frazeologizmy są leksykalnie podobne do swobodnych połączeń wyrazowych, w rzeczywistości zaś wywodzą się ze swobodnych połączeń wyrazowych, różnią się tylko użyciem przenośnym, por. nuleisti rankas i nuleisti rankas „zmartwić się”; 2) frazeologizmy, w których skład wchodzą słowa o ograniczonym użyciu, rzadziej lub w ogóle niewystępujące w swobodnych kontekstach, lecz spotykane tylko we frazeologizmach. Najczęściej są to archaizmy i dialektyzmy leksykalne, zachowane w gwarach, tj. takie, które nie stały się częścią leksyki języka ogólnego. (Archaizmy i dialektyzmy leksykalne we frazeologizmach należałoby omówić osobno.) Spośród słów języka ogólnego najczęstsze we frazeologizmach są somatyzmy (gr. soma „ciało”). Z punktu widzenia pochodzenia są to słowa odziedziczonej leksyki (indoeuropejskiej, bałtyckiej i słowiańskiej, bałtyckiej), które tworzą również rdzeń aktywnej leksyki współczesnego języka. Bogactwo i różnorodność frazeologizmów z somatyzmami są charakterystyczne dla wielu języków. Litewskie frazeologizmy z somatyzmami zebrała, zbadała i przedstawiła leksykograficznie Jonina Lipskienė (Lietuvių kalbos somatiniai posakiai (su galvos dalių pavadinimais), 1979). W nowym V. DROTVINAS. W pracy autorki Iš frazeologizmo žodžio neišmesi 53 Vaizdingieji lietuvių kalbos posakiai (2008) przedstawiono frazeologizmy i inne obrazowe powiedzenia zawierające wszystkie nazwy części ciała. grupy tematyczne). Jest to dowód interakcji języka litewskiego z innymi językami. Obok starych Patys somatizmai kaip leksikos teminė grupė nepasižymi grynumu, tarp jų pasitaiko nemaža ir skolintos leksikos (beje, tai pasakytina ir apie kitas zapożyczeń (germanizmów i slawizmów), które zadomowiły się w użyciu języka ogólnego, istnieją również nowsze zapożyczenia, obecnie uważane za wyrazy obce. Język ogólny może się bez nich całkowicie obejść, ponieważ ma dobre litewskie odpowiedniki, na przykład wyrazów obcych nie umieszcza się w słownikach synonimów. Jednakże w żywym języku nie zanikły, a w przysłowiach, powiedzeniach i frazeologizmach ze względu na swoją specyfikę (przede wszystkim stałość budowy i skostnienie) są niemal nie do usunięcia. Kwestia frazeologizmów z wyrazami obcymi „byla” pojawiła się po wydaniu pierwszego Słownika frazeologii języka litewskiego (1977). Autor słownika Jonas Paulauskas we wstępie wskazał, że „w połączeniach frazeologicznych występują wyrazy pochodzenia nielitewskiego, wyrazy obce, [...], np.: ant tuščios dūšios, iš vienos bačkos eiti”. Jednocześnie zaznaczył, że „po zastąpieniu wyrazu obcego [...] wyrazem języka ogólnego połączenie frazeologiczne przestałoby istnieć. Dlatego w języku ogólnym takie połączenia frazeologiczne z wyrazami obcymi [...] są tolerowane” (wstęp do LFŽ, 9). Opinie recenzentów na temat umieszczania takich frazeologizmów w słownikach były bardzo ostrożne, jeśli nie powiedzieć – krytyczne. Oto leksykograf Vytautas Vitkauskas nie uważa frazeologizmów z wyrazami obcymi za bogactwo języka ogólnego. Podkreśla on, że „wobec frazeologizmów języka ogólnego zasadniczo należałoby stosować podobne kryteria poprawności jak wobec całego zasobu leksykalnego, dlatego frazeologizmy utworzone z zapożyczeniami barakatas, čiupryna, dralas, dūšia, murinas, melnyčia, strainuška, patieka, tarba, pasamonas i in. należy ocenić jako znajdujące się poza granicami języka ogólnego i możliwe do używania wyłącznie ze względów stylistycznych” (Vitkauskas 1978: 56). Podobną myśl recenzent podkreślił także przy innej okazji, mówiąc, że „frazeologizmy to dziedzina, w której wyrazy obce szczególnie aktywnie się wdzierają i chcą się umocnić, wypierając połączenia litewskie” (Vitkauskas 1977: 37). Inna recenzentka wspomnianego słownika, leksykografka Klementina Vosylytė, pisze jeszcze bardziej surowo. Jej zdaniem frazeologizmów zawierających zapożyczenia (cacka pacacka, iš čiuro eiti, pilni delmonai i in.) w ogóle nie należało umieszczać w słowniku (Vosylytė 1978: 177). Jak zareagowano praktycznie na te uwagi? Zapożyczeń nie eliminuje się także z frazeologizmów innego rodzaju. Oto w zbiorze frazeologizmów porównawczych Lietuvių kalbos palyginimų žodynas (1985) znajdujemy 54 KALBOS KULTŪRA | 82 brudny jak piec; zimna chata jak lodownia; tak kłamie, jak zalatytė zalatija i in. Z niektórymi zapożyczeniami porównawczych frazeologizmów znajdujemy wręcz całe wiązki, na przykład z ubagas (ubagė) – blisko 60 (dla ciekawości – w Słowniku frazeologizmów [2001] jest ich również 57), svietas – 40 i in. W najnowszym litewskim zbiorze frazeologizmów, Słowniku frazeologizmów (2001), omawianych frazeologizmów może jest nieco mniej, ale całkowicie pozbyć się ich nie udało. Lista zapożyczeń frazeologizmów byłaby przynajmniej w przybliżeniu niemała, na przykład: abrozdas, bačka, mačyti, nabašnikas (nabašninkas), navyna, skūra, svietas, svodba, spicė, šaiba, šalamojus, šaldra, špokas, šriubas, terba, ubagas, zalietos, zerkolas, zomatas i in. Zapożyczenia występują zarówno w głównych słowach frazeologizmu (tutaj oznaczane znakiem krzyżyka (x)), jak i w innych słowach frazeologizmu. Nierzadkie są również frazeologizmy z dwoma zapożyczeniami: bieso abrozdėliai „neg. karty“, ubago šmotas „takie przekleństwo“, ubago terba „biedny człowiek“, ubagas su terbom matos „o rzadkim wywarze“, ubagas ženijasi „mówi się, gdy podczas deszczu świeci słońce“, cacka pacacka; i przy tańcu, i przy różańcu. Z dwoma zapożyczeniami występują również porównania, np. kaip smerčio adyna itp. Jednak w tym słowniku wyraźnie zaznaczają się już starania leksykografów, by dokonywać pewnej selekcji frazeologizmów z zapożyczeniami. Redaktor słownika wskazuje, że „w FŻ nie ma niektórych połączeń, których jeden człon jest bardzo rzadkim (wyróżnienie moje. – V. D.) zapożyczeniem, np.: ant truco, ant to norako” (Paulauskas 2002: 13). W nowym słowniku frazeologizmów J. Lipskienė zapożyczenia rozumie się jako „rzadziej używane nazwy mające relacje synonimiczne”, na przykład synonimy rzeczownika koja: sl. kačérgos, kadõkai (kadùkai, kudõkai), pãdkavos, wok. kégeles (kêgeliai), kantãpliai, šlpės, łot. kuibena. Zapożyczenia podano również przy innych somatyzmach, np.: kailis – pol. kučnėrius, kūtnara, kutnerius; ręka – bračnagė, brančnagė i in. Zapożyczenia są również wysuwane jako wyrazy hasłowe frazeologizmów, np.: klynas (krocze, pośladki): skystas klynas „o kimś miernym, słabym“; blėkas, blėkai (plėkai): eik šunims blėkų šinkuoti „handlować“; čiupryna (białorus. чупрына, pol. czupryna), por. į čiupryną susikibti „pobić się“; kaltūnas (ros. калтун, pol. kołtun), por. kaltūną nuo galvos rauti i in. następujące frazeologizmy: Warto podkreślić, że zapożyczenia nie są właściwe wyłącznie frazeologizmom zebranym w dziesięcioleciach pierwszej połowy XX w. i opublikowanym w Lietuvių kalbos žodynas lub we wspomnianych specjalistycznych słownikach opartych na jego kartotece. Niemało ich również zapisano w ostatnim czasie w słownikach gwarowych: V. DROTWINAS. Frazeologizmu nie pozbędziesz się słowa 55 Słownik gwary zanawickiej (t. 1–3, 2003–2007), Słownik gwary daukszowskiej (2004), Słownik dialektu kupiszkowskiego (t. 1, 2008) i in. Wszystko to wskazuje, że zapożyczenia (przypomnijmy – choć niemal wszystkie zostały usunięte ze współczesnego litewskiego zasobu synonimów) również dziś uparcie utrzymują się w leksyce żywego języka. Rzeczywiście, wciąż zdarzają się przypadki, gdy obok frazeologizmu z wyrazem obcym używany jest także jego odpowiednik – frazeologizm z odpowiednim składnikiem litewskim, na przykład: balkis – sija: vieno (dešimto, devinto, devynių, penkių) balkio trūksta, balkio stinga oraz – sija palūžo galvoje i tym podobne. ; šriubas – šulas: šriubo trūksta (galvoje), šriubas atsisuko galvoje oraz – vieno šulo stinga galvoje; skūra – oda: į jaučio skūrą nesurašysi oraz – į jaučio odą netilps i tym podobne. A zatem pytanie, czy frazeologizm z litewskim składnikiem jest rezultatem naszych wysiłków zmierzających do unikania wyrazów obcych, czy też powstał niezależnie, to znaczy w samym języku litewskim, byłoby nie tyle kwestią oczyszczania leksyki, ile w ogóle kwestią historii frazeologizmów. Dlatego pogląd V. Vitkauskasa, że frazeologizmy są środowiskiem, do którego szczególnie aktywnie wdzierają się wyrazy obce, dążąc do wyparcia litewskich słów frazeologizmu, należy rozważyć (por. Vitkauskas 1977: 37). Moglibyśmy go sprawdzić. Oto w Słowniku frazeologizmów ze słowem velnias znajduje się około 470 frazeologizmów (a dalszych 17 – pod innymi hasłami), natomiast z biesas – tylko 35 (tu należy jeszcze wymienić frazeologizmy z synonimami nelabasis, raguotasis itd.). Nie moglibyśmy jednak tego powiedzieć o frazeologizmach z litewskim słowem elgeta i wyrazem obcym ubagas: elgeta występuje zaledwie w trzech frazeologizmach (elgeta paleisti, elgetomis paleisti, dvasios elgeta i tym podobne), natomiast ubagas – w około 60 frazeologizmach. To, co pojawiło się najpierw – frazeologizm z wyrazem obcym czy frazeologizm z wyrazem litewskim, i co co „stara się wyprzeć“, mogą nieco wyjaśnić dane dotyczące litewskości (nielitewskości) samych członów. Oto w słowniku K. Sirvydasa występuje tylko sija (balka tram. Trabs, trigum, siia, sienoias) SD3 6; z nią dziś istnieje tylko jeden frazeologizm, por. sija palūžo galvoje „sutrikо protas“: galvoje to žmogaus palūžo sija, kursai tiki niekams ir niekų bijo (D. Poška). Znacznie częściej we frazeologizmach używany jest germanizm balkis, por. vieno (dešimto, devinto, devynių, penkių) balkio trūksta i in. W słowniku K. Sirvydasa występuje oda skura SD3 27; oda iβ werbludo, lapes pilkos oda 164; por. także odininkas (obok kaʒémekas), a w słownikach Małej Litwy – oba wyrazy: Haut Skura, ôs. Oda C III 346 i in. Z wyrazem obcym skūra występuje aż 40 frazeologizmów i jeszcze kilka innych frazeologizmów, z oda – tylko 5. Niektóre frazeologizmy z wyrazem obcym i frazeologizmy z wyrazem litewskim są rozpowszechnione mniej więcej w równym stopniu, np.: šriubas atsisuko galvoje „zachował się głupio“, šriubo trūksta galvoje „niezbyt rozsądny“ (FŽ 722) oraz varžtai atsileido „zachował się nierozsądnie“, varžtai atsisuko „zachował się nierozsądnie“, vienas varžtelis išklibęs „o człowieku nieco głupkowatym“ i in. (FŽ 796). 56 KALBOS KULTŪRA | 82 Podobne znaczenia i frazeologizmy zawierające litewskie słowo šulas, np.: ne visi šulai „półgłówek”, vieno šulo stinga galvoje „nie całkiem rozumny”, šulų nepritenka galvoje „o półgłówku” i in. (FŽ 723). A zatem ewidentnie mamy do czynienia z kolizją: same wyrazy obce w języku ogólnym są wyrazami nienormatywnymi, ich użycie staje się coraz bardziej ograniczone (na przykład współcześni studenci lituaniści w ogóle nie znają znaczenia wielu wyrazów obcych), jednak zachowują się one we frazeologizmach. Innymi słowy, zachowanie wyrazów obcych we frazeologizmach jest jedną z podstawowych cech frazeologizmu jako jednostki nominacyjnej, tj. warunkiem jego stałości i odtwarzania. Dlatego nie powinniśmy przeceniać zagrożenia, jakie frazeologizmy z wyrazami obcymi stanowią dla czystości frazeologii języka litewskiego. Przecież znaczna część frazeologizmów z wyrazami obcymi nie jest często używana. Niejeden taki frazeologizm, wcześniej rozpowszechniony w żywej mowie, dziś można znaleźć tylko na kartach słowników. Słownik frazeologizmów (2001) jest zbiorem frazeologizmów całego języka litewskiego. Gdybyśmy mieli na przykład zbiór frazeologizmów współczesnego języka (ogólnego), moglibyśmy patrzeć na frazeologizmy z wyrazami obcymi w sposób zróżnicowany, uwzględniając rozpowszechnienie samych wyrazów obcych w języku dawniej i obecnie. Należałoby tu przypomnieć, że powszechne zastępowanie slawizmów słowami litewskimi już w 1922 roku surowo potępiał Kazimieras Būga, podkreślając, że Kristijonas Donelaitis powinien pozostać ze swoimi glūpas, sopagai, Antanas Baranauskas – ze swoimi iščinto itd. (Būga 1959: 37). Prawidłowość tę dotyczącą stosunku zapożyczeń i leksyki litewskiej należy stosować także do obcych elementów we frazeologizmach. Jak się wydaje, całkowicie akceptowalne jest stwierdzenie najwybitniejszego litewskiego frazeologa Jona Paulauskasa, że „[...] negowanie używania obcych elementów we frazeologizmie oznaczałoby potępianie emocjonalnego wyrażania myśli” (FŽ įvadas, VII). Wobec braku litewskiego odpowiednika używanie takich frazeologizmów, jak į užpečkį sulįsti „być tchórzliwym”, ubago kąsniai „duże kłęby padającego śniegu” itd., jest uzasadnione (FŽ įvadas, VIII). To specyficzne zjawisko litewskiej frazeologii należy omówić bardziej szczegółowo, szerzej zbadać źródła takich frazeologizmów, ich szczególne funkcje i zakres użycia (wiąże się to z ogólnym postępem badań nad litewską frazeologią). Frazeologizmy są świadkami przeszłości naszego narodu i języka. Powstały setki lat temu, w sposób uogólniony ucieleśniają doświadczenie bytu i życia codziennego naszych przodków – są dokumentem naszej pamięci historycznej, historii naszej mentalności. Wyrazem tej pamięci historycznej są słowa, ich znaczenia, buvu- V. DROTWÍNAS. Z frazeologizmu nie wyrzucisz słowa 57 część rozwoju. Wyrzucenie frazeologizmów z obcymi elementami oznaczałoby sztuczne sios mūsų protėvių lūpose frazeologizmų susidarymo ir tolesnio jų gyvavimo metais. Tie žodžiai yra neatskiriama lietuvių kalbos istorijos, jos leksioczyszczanie (puryfikowanie) naszego zasobu frazeologizmów. Czy, lituanizując je, nie zmniejszylibyśmy całego skarbca frazeologizmów i czy nie zniekształcilibyśmy sztucznie obrazu historycznego rozwoju naszej frazeologii jako części całego języka (leksyki)? Dlatego jeśli chcemy zachować frazeologizmy jako dziedzictwo naszego języka i mentalności narodu, nie przyspieszajmy naturalnego rozwoju frazeologizmów, nie spieszmy się z ich lituanizowaniem. LITERATŪRA Būga K.1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. FŽ 2001: Frazeologijos žodynas. Red. J. Paulauskas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LFŽ 1977: J. Paulauskas. Lietuvių kalbos frazeologijos žodynas, Kaunas: Šviesa. LPŽ 1985: Lietuvių kalbos palyginimų žodynas. Sud. K. Vosylytė, Vilnius: Mokslas. Lipskienė J. 1979: Lietuvių kalbos somatiniai posakiai (su galvos dalių pavadinimais), Vilnius: Mokslas. Lipskienė J. 2008: Vaizdingieji lietuvių kalbos posakiai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Paulauskas J. 2002: Išaugęs iš „Lietuvių kalbos žodyno“. – Gimtoji kalba 7–8, 11–13. Vitkauskas V. 1977: Sušvytėjo frazeologizmai vienoje knygoje. – Naujos knygos 8, 37. Vitkauskas V. (rec.) 1978: Jonas Paulauskas. Lietuvių kalbos frazeologijos žodynas. – Mūsų kalba 6, 54–58. Vosylytė K. 1978: Frazeologijos žodyno sulaukus. – Pergalė 10, 175–178. Otrzymano 2009 11 06 58 KULTURA JĘZYKA | 82 YOU CANNOT DELETE A WORD IN AN IDIOM Podsumowanie Artykuł dotyczy litewskich idiomów zawierających zapożyczenia leksykalne. Idiomy, w których słowa litewskie zastępują zapożyczenia, prowadzą do powstania dubletów. Aby zachować stabilność idiomów, zapożyczeń nie należy zastępować słowami litewskimi. VINCENTAS DROTVINAS Vilniaus pedagoginis universitetas ul. T. Ševčenkos 31, LT-03111 Wilno [email protected]