Iš frazeologizmo žodžio neišmesi

VINCENTAS DROTVINAS Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie Z FRAZEOLOGIZMU SŁOWA NIE WYRZUCISZ Niejednokrotnie zdarza się usłyszeć lub znaleźć w lekturze obrazowe powiedzenia zawierające wyrazy obce, których unika się w użyciu samodzielnym. Takich powiedzeń (przysłów, sentencji, porównań) jest mnóstwo w dawnych tekstach; często umieszcza się je w słownikach frazeologicznych. Jak zatem powinniśmy używać tych frazeologizmów, nie naruszając wymogów czystości języka? Kwestia ta wiąże się z postacią frazeologizmów (leksyką), czyli z tym, jakie wyrazy są ich składnikami oraz jak frazeologizmy zawierające wyrazy obce są prezentowane i traktowane we frazeografii. Nie wdając się w szersze wyjaśnienia, powiemy, że składnikami frazeologizmów bynajmniej nie mogą być dowolne wyrazy języka litewskiego. Dlatego słownictwo frazeologiczne jest zawsze węższe niż zasoby leksykalne całego języka. Wyrazy będące składnikami frazeologizmów można opisywać na kilka sposobów: pod względem częstości użycia, pochodzenia i innych cech. Ze względu na częstość występowania wyrazów we frazeologizmach wyróżnia się dwie grupy ich leksyki: 1) frazeologizmy złożone z wyrazów powszechnie używanych, należących do słownictwa aktywnego. Takie frazeologizmy są leksykalnie podobne do swobodnych połączeń wyrazowych; w rzeczywistości wywodzą się ze swobodnych połączeń wyrazowych, różniąc się jedynie użyciem przenośnym, por. opuścić ręce i opuścić ręce „zmartwić się”; 2) frazeologizmy zawierające wyrazy o ograniczonym zakresie użycia, rzadziej lub wcale niewystępujące w swobodnych kontekstach, a spotykane wyłącznie we frazeologizmach. Najczęściej są to archaizmy i wyrazy gwarowe, zachowane w gwarach, czyli takie, które nie stały się częścią słownictwa języka ogólnego. (Archaizmy i wyrazy gwarowe we frazeologizmach należałoby omówić osobno.) Wśród wyrazów powszechnie używanych najczęściej we frazeologizmach występują somatyzmy (gr. soma „ciało”). Pod względem pochodzenia są to wyrazy odziedziczone (indoeuropejskie, bałtyckie oraz bałtosłowiańskie), które tworzą również trzon aktywnego słownictwa współczesnego języka. Bogactwo i różnorodność frazeologizmów z somatyzmami są charakterystyczne dla wielu języków. Litewskie frazeologizmy z somatyzmami zebrała, zbadała i opracowała leksykograficznie Jonina Lipskienė (Lietuvių kalbos somatiniai posakiai (su galvos dalių pavadinimais), 1979). W najnowszym 52 KALBOS KULTŪRA | 82 W pracy autorki Vaizdingieji lietuvių kalbos posakiai (2008) przedstawiono frazeologizmy i inne obrazowe wyrażenia zawierające nazwy wszystkich części ciała. Same somatyzmy jako tematyczna grupa leksyki nie odznaczają się czystością: wśród nich niemało jest także zapożyczeń leksykalnych (zresztą to samo można powiedzieć o innych grupach tematycznych). Jest to dowód interakcji języka litewskiego z innymi językami. Obok dawnych zapożyczeń (germanizmów i slawizmów), które zadomowiły się w uzusie języka ogólnego, występują również nowsze zapożyczenia, obecnie uznawane za wyrazy obce. Język ogólny doskonale się bez nich obywa, ponieważ ma dobre litewskie odpowiedniki; na przykład wyrazów obcych nie umieszcza się w słownikach synonimów. Nie zniknęły one jednak z języka żywego, a w przysłowiach, sentencjach i frazeologizmach są niemal nie do ruszenia ze względu na ich specyfikę (przede wszystkim stałość struktury i skostnienie). „Sprawa” frazeologizmów zawierających wyrazy obce pojawiła się wraz z wydaniem pierwszego Lietuvių kalbos frazeologijos žodynui (1977). Autor słownika, Jonas Paulauskas, we wstępie wskazał, że „w związkach frazeologicznych występują wyrazy niepochodzenia litewskiego, wyrazy obce, [...], np.: ant tuščios dūšios, iš vienos bačkos eiti”. Zaznaczył też, że „po zastąpieniu wyrazu obcego [...] wyrazem języka ogólnego związek frazeologiczny przestałby istnieć. Dlatego w języku ogólnym takie związki frazeologiczne z wyrazami obcymi [...] są tolerowane” (wstęp do LFŽ, 9). Recenzenci bardzo ostrożnie, by nie powiedzieć krytycznie, odnosili się do umieszczania takich frazeologizmów w słownikach. Oto leksykograf Vytautas Vitkauskas nie uważa frazeologizmów z wyrazami obcymi za bogactwo języka ogólnego. Podkreśla, że „w odniesieniu do frazeologizmów języka ogólnego należałoby zasadniczo stosować kryteria poprawności podobne do tych, które stosuje się wobec całego zasobu leksykalnego, dlatego frazeologizmy utworzone z zapożyczeniami barakatas, čiup­ryna, dralas, dūšia, murinas, melnyčia, strainuška, patieka, tarba, pasamonas i in. należy uznać za wykraczające poza granice języka ogólnego i dopuszczalne do użycia wyłącznie ze względów stylistycznych” (Vitkauskas 1978: 56). Podobną myśl recenzent podkreślił przy innej okazji, mówiąc, że „frazeologizmy to dziedzina, w którą wyrazy obce szczególnie aktywnie się wdzierają i próbują zadomowić, wypierając litewskie związki” (Vitkauskas 1977: 37). Druga recenzentka wspomnianego słownika, leksykografka Klementina Vosylytė, pisze jeszcze bardziej stanowczo. Jej zdaniem frazeologizmów zawierających zapożyczenia (cacka pacacka, iš čiuro eiti, pilni delmonai i in.) w ogóle nie należało umieszczać w słowniku (Vosylytė 1978: 177). Jak w praktyce zareagowano na te uwagi? Nie rezygnuje się z wyrazów obcych również we frazeologizmach innego rodzaju. Oto w zbiorze frazeologizmów porównawczych Lietuvių kalbos palyginimų žodynas (1985) znajdujemy następujące frazeologizmy: V. DROTVINAS. Iš frazeologizmo žodžio neišmesi 53 murzinas kaip pečius; šalta troba lyg ledainė; taip meluoja, kaip zalatyte zala-tija i in. Frazeologizmy porównawcze z niektórymi wyrazami obcymi występują całymi seriami; na przykład z ubagas (ubagė) — blisko 60 (dla ciekawości: w Frazeologijos žodyne [2001] jest ich również 57), svietas — 40 i in. Naujausiame lietuvių kalbos frazeologizmų rinkinyje Frazeologijos žodyne (2001) kalbamųjų frazeologizmų gal ir kiek mažiau, bet visai jų atsikratyti nepavyko. Frazeologizmų svetimybių sąrašas bent apytiksliai būtų netrumpas, pavyzdžiui: abroz­das, bačka, mačyti, nabašnikas (nabašnikas), navyna, skūra, svietas, svodba, spice, šaiba, šalamo­jus, šaldra, špokas, šriubas, terba, ubagas, zalietos, zerko­las, zomatas ir kt. Wyrazy obce występują zarówno wśród głównych wyrazów frazeologizmu (oznaczanych tu znakiem krzyżyka (x)), jak i wśród innych jego wyrazów. Nierzadkie są też frazeologizmy zawierające dwa wyrazy obce: bieso abrozdeliai „neg. karty”, ubago šmotas „takie przekleństwo”, ubago terba „biedak”, ubagas su terbom matos „o rzadkim wywarze”, ubagas ženijasi „mówi się, gdy podczas deszczu świeci słońce”, cacka pacacka; ir prie tanciaus, ir prie ražanciaus. Frazeologizmy porównawcze zawierające dwa wyrazy obce również występują, np. kaip smerčio adyna i in. W tym słowniku zarysowują się już jednak starania leksykografów, by dokonywać pewnej selekcji frazeologizmów zawierających wyrazy obce. Redaktor słownika wskazuje, że „w FŽ nie ma niektórych związków, których jednym z członów jest w y r a z b a r d z o r z a d k i (podkreślenie moje — V. D.), obcy, np.: ant truco, ant to norako” (Paulauskas 2002: 13). W nowym słowniku frazeologizmów J. Lipskienė wyrazy obce rozumiane są jako „rzadziej używane nazwy mające synonimy”; na przykład synonimy rzeczownika koja: słow. kačergos, kado­kai (kadūkai, kudōkai), pãdkavos, niem. kėgeles (kėgeliai), kantãpliai, šlėpės, łot. kuibena. Wyrazy obce podano także dla innych somatyzmów, np.: kailis — pol. kučnerius, kūtnara, kutnerius; ranka – bračnagė, brančnagė i in. Wyrazy obce wyszczególniono również jako hasła frazeologizmów, np.: klynas (krocze, pośladki): skystas klynas „o kimś miernym, słabym”; blėkas, blėkai (plėkai): eik šunims blėkų šinkuoti „handlować”; čiup­ryna (białorus. чуприна, pol. czup­ryna), por. į čiup­ryną susikibti „pokłócić się”; kaltūnas (ros. калтун, pol. kołtun), por. kaltūną nuo galvos rauti i in. Warto podkreślić, że wyrazy obce nie są charakterystyczne wyłącznie dla frazeologizmów zebranych w dziesięcioleciach pierwszej połowy XX wieku i opublikowanych w Lietuvių kalbos žodyne ani w wymienionych specjalistycznych słownikach opartych na jego kartotece. Wiele z nich odnotowano również w nowszych słownikach gwarowych: 54 KALBOS KULTŪRA | 82 Słownik gwary zanawickiej (t. 1–3, 2003–2007), Słownik gwary daukszowskiej (2004), Słownik dialektu kupiskiego (t. 1, 2008) i in. Wszystko to pokazuje, że zapożyczenia (przypomnijmy – choć niemal wszystkie usunięto z zasobu synonimów współczesnego języka litewskiego) nadal mocno trzymają się w leksyce języka żywego. Prawda, wciąż zdarzają się przypadki, gdy obok frazeologizmu z zapożyczeniem używany jest także jego odpowiednik – frazeologizm z odpowiednim litewskim członem, na przykład: balkis – sija (belka – tram): brakuje jednej (dziesiątej, dziewiątej, dziewięciu, pięciu) belki, brakuje belki oraz – belka pękła w głowie i podobne; šliubas – šulas: brakuje śliubasa (w głowie), śliubas obrócił się w głowie oraz – brakuje jednego słupa w głowie; skūra – oda (skóra): nie zapiszesz na skórze byka oraz – nie zmieści się na skórze byka i podobne. Zatem pytanie, czy frazeologizm z litewskim członem jest wynikiem naszych starań, by uniknąć zapożyczeń, czy też powstał niezależnie, to znaczy w samym języku litewskim, byłoby raczej zagadnieniem historii frazeologizmów w ogóle niż oczyszczania leksyki. Dlatego warto rozważyć opinię V. Vitkauskasa, że frazeologizmy są środowiskiem, do którego zapożyczenia szczególnie aktywnie się wdzierają, dążąc do wyparcia litewskich wyrazów z frazeologizmu (por. Vitkauskas 1977: 37). Moglibyśmy to sprawdzić. Otóż w Słowniku frazeologizmów z wyrazem velnias (diabeł) występuje około 470 frazeologizmów (i jeszcze 17 pod innymi hasłami), a z biesas – zaledwie 35 (należy tu wspomnieć także frazeologizmy z synonimami nelabasis, raguotasis i in.). Nie moglibyśmy jednak powiedzieć tego o frazeologizmach z litewskim wyrazem elgeta (żebrak) i zapożyczeniem ubagas: elgeta występuje zaledwie w trzech frazeologizmach (elgeta paleisti, elgetomis paleisti, dvasios elgeta (puścić z torbami, puścić z torbami, żebrak duchowy) i in.), a ubagas – w około 60 frazeologizmach. Nieco światła na to, co pojawiło się wcześniej – frazeologizm z zapożyczeniem czy frazeologizm z litewskim wyrazem – i co „dąży do wyparcia” czego, mogą rzucić dane dotyczące litewskości (nie-litewskości) samych członów. Otóż w słowniku K. Sirvydasa znajduje się tylko sija (balka tram. Trabs, trigum, siia, sienoias) SD³ 6; współcześnie istnieje z nim tylko jeden frazeologizm, por. sija palūžo galvoje (belka pękła w głowie) ‘rozum się pomieszał’: galvoje to žmogaus palūžo sija, kursai tiki niekams ir niekų bijo (D. Poška). Znacznie częściej we frazeologizmach używany jest germanizm balkis, por. vieno (dešimto, devinto, devynių, penkių) balkio trūksta i in. W słowniku K. Sirvydasa jest oda skura SD³ 27; oda įp werbludo, lapes pilkos oda 164; por. także odininkas (obok kazėmekas), a w słownikach Małej Litwy – oba wyrazy: Haut Skura, ós. Oda C III 346 i podobne. Z zapożyczeniem skūra występuje aż 40 frazeologizmów i jeszcze kilka w innych frazeologizmach, z oda – zaledwie 5. Niektóre frazeologizmy z zapożyczeniem i frazeologizmy z litewskim wyrazem są rozpowszechnione w podobnym stopniu, np.: šliubas atsisuko galvoje (śliubas obrócił się w głowie) „zachował się głu– V. DROTVINAS. Iš frazeologizmo žodžio neišmesi 55 pio”, šliubo trūksta galvoje (brakuje śliubasa w głowie) „nie całkiem rozsądny” (FŽ 722) oraz varžtai atšleido „zachował się nierozsądnie”, varžtai atsisuko „zachował się nierozsądnie”, vienas varžte- lis išklibęs „o człowieku nieco głupawym” i podobne (FŽ 796). Podobne znaczenia mają frazeologizmy zawierające litewski wyraz šulas, np.: ne visi šulai „półgłówek”, vieno šulo stinga galvoje „nie całkiem rozsądny”, šulų nepritenka galvoje „o półgłówku” i podobne (FŽ 723). W ten sposób wyraźnie ujawnia się kolizja: same zapożyczenia są w języku standardowym wyrazami nienormatywnymi, ich użycie staje się coraz bardziej ograniczone (na przykład współcześni studenci lituaniści zupełnie nie znają znaczenia wielu zapożyczeń), a jednak utrzymują się one we frazeologizmach. Innymi słowy, zachowanie zapożyczeń we frazeologizmach jest jedną z zasadniczych cech frazeologizmu jako jednostki nominacyjnej, czyli warunkiem jego stałości i odtwarzalności. Dlatego nie powinniśmy przeceniać zagrożenia, jakie frazeologizmy z zapożyczeniami stanowią dla czystości frazeologii języka litewskiego. Wszak znaczna część frazeologizmów z zapożyczeniami nie jest często używana. Niejeden taki frazeologizm, dawniej rozpowszechniony w języku żywym, dziś można znaleźć tylko na kartach słowników. Słownik frazeologizmów (2001) stanowi zbiór frazeologizmów całego języka litewskiego. Gdybyśmy dysponowali na przykład zbiorem frazeologizmów współczesnego języka (standardowego), moglibyśmy traktować frazeologizmy z zapożyczeniami w sposób zróżnicowany, uwzględniając dawne i obecne rozpowszechnienie samych zapożyczeń w języku. Warto tu przypomnieć, że powszechne zastępowanie slawizmów wyrazami litewskimi już w 1922 roku surowo potępiał Kazimieras Būga, podkreślając, że Kristijonas Donelaitis powinien pozostać przy swoich glūpas, sopagai, Antanas Baranauskas zaś – przy swoim iščinto i in. (Būga 1959: 37). Zasadę tę, dotyczącą relacji między zapożyczeniami a leksyką litewską, należy stosować również do zapożyczeń we frazeologizmach. Zapewne w pełni słuszne jest stwierdzenie najwybitniejszego litewskiego frazeologa Jono Paulauskasa, że „[...] zaprzeczanie użyciu zapożyczeń we frazeologizmie oznaczałoby potępienie emocjonalnego wyrażania myśli” (wstęp do FŽ, VII). Wobec braku litewskiego odpowiednika uzasadnione jest używanie takich frazeologizmów jak į užpečkį sulįsti (wcisnąć się za piec) „być tchórzliwym”, ubago kąsnai (kęsy żebraka) „duże płaty padającego śniegu” i in. (wstęp do FŽ, VIII). To specyficzne zjawisko frazeologii litewskiej należy omówić dokładniej, szerzej zbadać źródła takich frazeologizmów, ich szczególne funkcje i zakres użycia (wiąże się to z ogólnym postępem badań nad frazeologią litewską). Frazeologizmy są świadkami przeszłości naszego narodu i języka. Powstały setki lat temu; w sposób uogólniony ucieleśniają doświadczenia życia i codzienności naszych przodków – są dokumentem naszej pamięci historycznej, historii naszej mentalności. Wyrazem tej pamięci historycznej są słowa, ich znaczenia, bywa– 56 KALBOS KULTŪRA | 82 przez lata powstawania frazeologizmów i ich dalszego funkcjonowania na ustach naszych przodków. Te słowa są nieodłączną częścią historii języka litewskiego i rozwoju jego leksyki. Usunięcie frazeologizmów zawierających zapożyczenia oznaczałoby sztuczne oczyszczanie (puryfikowanie) naszego zasobu frazeologicznego. Czy lituanizacja nie uszczupliłaby całego bogactwa frazeologizmów i czy nie zniekształcilibyśmy w sztuczny sposób obrazu historycznego rozwoju naszej frazeologii jako części całego języka (leksyki)? Dlatego jeśli chcemy zachować frazeologizmy jako dziedzictwo naszego języka i mentalności narodowej, nie przyspieszajmy naturalnego rozwoju frazeologizmów i nie spieszmy się z ich lituanizacją. LITERATŪRA Būga K. 1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. FŽ 2001: Frazeologijos žodynas. Red. J. Paulauskas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LFŽ 1977: J. Paulauskas. Lietuvių kalbos frazeologijos žodynas, Kaunas: Šviesa. LPŽ 1985: Lietuvių kalbos palyginimų žodynas. Sud. K. Vosilytė, Vilnius: Mokslas. Lipskienė J. 1979: Lietuvių kalbos somatiniai posakiai (su galvos dalių pavadinimais), Vilnius: Mokslas. Lipskienė J. 2008: Vaizdingieji lietuvių kalbos posakiai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Paulauskas J. 2002: Išaugęs iš „Lietuvių kalbos žodyno“. – Gimtoji kalba 7–8, 11–13. Vitkauskas V. 1977: Sušvytėjo frazeologizmai vienoje knygoje. – Naujos knygos 8, 37. Vitkauskas V. (rec.) 1978: Jonas Paulauskas. Lietuvių kalbos frazeologijos žodynas. – Mūsų kalba 6, 54–58. Vosilytė K. 1978: Frazeologijos žodyno sulaukus. – Pergalė 10, 175–178. Gauta 2009 11 06 V. DROTVINAS. Iš frazeologizmo žodžio neišmesi 57 YOU CANNOT DELETE A WORD IN AN IDIOM Summary The paper deals with Lithuanian idioms containing lexical borrowings. Idioms in which Lithuanian words replace borrowings give rise to doublets. To maintain the stability of idioms, borrowings should not be replaced with Lithuanian words. VINCENTAS DROTVINAS Vilniaus pedagoginis universitetas T. Ševčenkos g. 31, LT-03111 Vilnius [email protected] 58 KALBOS KULTŪRA | 82