Iš kur kilęs „kìbiras“ („kibìras“)

V. DrotVinas. Skąd pochodzi kbiras (kibras) 169 VINCENTAS DROTVINAS Vilniaus pedagoginis universitetas SKĄD POCHODZI KÌBIRAS (KIBÌRAS) W kwestii pochodzenia litewskiego słowa kibras wyrażono niejedną opinię. Słowo to zwróciło uwagę Kazimierasa Būgi przede wszystkim ze względu na akcentowanie. W „Komunikacie redaktora słownika języka litewskiego” wskazał on, że wydawane słowniki nie oznaczają akcentu wyrazu ani intonacji akcentowanych samogłosek: „z takich słowników, choćbyś chciał, nie dowiesz się, jak należy wymówić to czy inne rzadsze słowo. Załóżmy, że ktoś chce się dowiedzieć, jak wymawia się następujące słowa [...] kibirai „wiadra“ i kibirai „drobne odpady (drzewa), drzazgi“ (Lietuva, 1921, nr 91). Dalej pisał, że „[w] dobrym słowniku znaleźlibyśmy odpowiedź, że należałoby wymawiać [...] kibrai „wiadra“ i kibira (Būga 1959: 379). Na podstawie różnicy w akcentowaniu i semantyce w Słowniku języka litewskiego wskazuje się parę homonimów: 1 kbiras (kibras) „drobna sucha gałązka, chrust, witka“ (w kwestii pochodzenia zob. Smoczyński 2007: 283) oraz 2 kibras „naczynie do czerpania i noszenia wody ze studni“ (LKŽ V 1959: 725); w kwestii akcentowania kibras „naczynie, którym czerpie się wodę ze studni” szerzej zob. Vitkauskas 2006: 125. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (1972, 1993, 2004, 2006) podane są 2 warianty akcentowania: kibras i kbiras. Państwowa Komisja Języka Litewskiego postanowiła uznać za główny wariant akcentowania kbiras (3b), a za poboczny – kibras (2). W artykule „Etymologie słowiańsko-bałtyckie” K. Būga wyjaśniał również pochodzenie tego słowa: litewskie kibras = prasł. čьbьrъ. Sufiks -ira-s zestawiał z sufiksem wyrazów inkst-iras, bimb-iras (Būga 1958: 326). Inaczej pochodzenie słowa kibiras próbował wyjaśniać Viktoras Kamantauskas, litewski językoznawca i tłumacz (1899–1951). Opracował Krótką naukę o akcencie języka litewskiego (I–II, 1928–1929), słowniczek zapożyczeń i ich litewskich odpowiedników Kalbėkime lietuviškai (1933). W Krótkim słowniczku nieprawidłowości i barbaryzmów języka litewskiego (1928) V. Kamantauskas przedstawia słowniczek nieprawidłowości w pisowni i akcencie barbaryzmów, słów wątpliwych lub niewłaściwie poprawianych przez korektorów językowych, przeznaczony dla „zwykłego społeczeństwa i uczniów”. Swoje poprawki uzasadnia opiniami K. Būgi i Jonas Rygiškis, F. Kuršaitisa, P. Skardžiusa oraz dawnych autorów: M. Daukšy, K. Sirvydasa, S. Daukantasa i M. Valančiusa. O pochodzeniu słowa kibiras pisze: „Kibiras, którym krzewiciele języka litewskiego każą za- 170 KALBoS KULTūRA | 83 stąpić «obcy» wyraz viedras, jest tak samo nielitewski jak viedras (przyszedł z języka żydowskiego).” (Kamantauskas 1928: 35). O słowniczku V. Kamantauskasa nie omieszkał wypowiedzieć się Jonas Jablonskis, który pod pseudonimem Jonas Rygiškis wydał zbiór komentarzy do słowniczka (Mūsų kalbos žodynėlio dalykai, 1929). Nie wdając się w szerszy przegląd poszczególnych uwag J. Jablonskisa, można powiedzieć, że językoznawca często odczuwa brak bardziej szczegółowego uzasadnienia opinii w poprawkach V. Kamantauskasa. Wymaga on „być bardziej komunikatywnym”, tj. podawać więcej żywych przykładów użycia języka, ilustracji; mówi, że nie do końca zrozumiał argumenty korektora; czasem pokazuje, że autor poprawek nie wszędzie ma rację, ponieważ nie dostrzega różnic między gwarami ani różnic rodzajów słowotwórczych; przypomina, że do odpowiedniości niektórych przykładów S. Daukantasa i F. Kuršaitisa należałoby podchodzić krytycznie itd. Świadczy o tym również opinia językoznawcy na temat pochodzenia słowa kibiras. J. Jablonskis zakwestionował wyjaśnienie pochodzenia słowa kibiras, do twierdzenia autora odniósł się sceptycznie: „Autor wywodzi kibiras, jak widać, z języka żydowskiego, tylko nie mówi, od którego współczesnego żydowskiego słowa ono się utworzyło. Ta nowina autora jest dla mnie naprawdę nieoczekiwana. Zanim zaczął tak stanowczo twierdzić o viedras (słow.) czy kibiras, autor powinien był przynajmniej czymś wyraźnie poprzeć to twierdzenie.” (Rygiškių Jonas 1929: 44–45). Zatem takie nieuzasadnione wyjaśnienie pochodzenia słowa J. Jablonskis uważa za „nowość”, jednak sam nie precyzuje pochodzenia tego słowa. Jak pokazują słowniki języka litewskiego, kbiras (kibras) jest słowem zachodnioaukštaitskim, znajdowanym w słownikach Małej Litwy – w XVII-wiecznym rękopiśmiennym słowniku języków niemieckiego i litewskiego Lexicon Lithuanicum: Eymer wiedras, kibbiras 33a. ; Schöpffeymer kibirras 76a. W Słowniku języka litewskiego historię jego odnotowania rozpoczyna się od XVII-wiecznego słownika Clavis Germanico-Lithvana: Eimer. Wėdras, ô. M. Kibbiras, ô. M. C I 23 (jednak w znajdującej się tutaj ilustracji biblijnej występuje tylko wiedras, podobnie jak w słownikach Konstantinasa Sirvydasa). Słowo kibiras występuje także w słownikach Jokūbasa Brodovskisa, Pilypasa Ruigysa, Kristijonasa Gotlybasa Milke, Georga Heinricha Ferdinanda Nesselmanna, Fridricha Kuršaitisa i późniejszych, w pieśniach Antanasa Juški, w zbiorach litewskiego folkloru Augusta Schleichera, Augusta Leskiena i Karla Brugmanna. Zostało ono zapisane także przez samego Jonasa Jablonskisa (LKŽ V 1959: 725), a dziś jest powszechnie używane w języku ogólnym. Dlaczego V. Kamantauskas wywodził słowo kibiras z języka żydowskiego? Przyjrzyjmy się, co mogło być jego źródłem w języku jidysz. Samo żydowskie słowo emer „wiadro“ (← niem. Eimer) nie było bezpośrednio wiązane z litewskim kibiras (Jankelovičius, Kačergis 1940). Żydowskie słowo ceber „niskie drewniane naczynie z uszami“, które najprawdopodobniej kojarzyło się z litewskim kibiras, V. DrotVinas. Skąd pochodzi kbiras (kibras) 171 występuje we współczesnych słownikach jidysz, na przykład: Русско-еврейский (idiš) словарь [...], 1984: 60, 619; cuber = ceber = ciber „цэбар“ (Астравух 2008: 202); por. polskie ceber, cebr. W języku litewskim znane są następujące warianty tego zapożyczenia: cãbaras, càberis i cabakas, cèberas „niskie drewniane naczynie z uszami, rėčka, półkubilis“, a także cèberis, cẽberis, ceberỹs, cebekas, cẽbras, cèbras 1 zob. ceberas, 2 bidon (LKŽ II 1969: 8). Pochodzenie polskiego ceber, cebr wyjaśnia się niejednoznacznie. Aleksander Brückner pisze, że polskie ceber nie ma nic wspólnego z niemieckim Zuber, Zober, a jedynie zwodniczo przypomina litewski rdzeń kib- „wisieć, czepiać się, zwisać” (Brückner 1989: 56, 107). Jednak polonizm ceber, cebr wywodzi się z wyrazu z dialektu górnoniemieckiego zuber, zuibar (wyraz złożony zwei „dwa” + beran „nosić”) (Duden 2001: 952; Paul 2002: 1211); por. także Zuber „duże dwuuszne naczynie na wodę”, w odróżnieniu od Eimer „wiadro” (Pfeifer 1995: 1624). Zdaniem M. Fasmera forma słowiańska čьbьrъ jest związana z litewskim kibiras „wiadro”. W najnowszych polskich słownikach etymologicznych wskazuje się, że ceber nie ma nic wspólnego z litewskim kibiras, zaznacza się, że kibiras to jedynie „czerpak stale wiszący przy żurawiu studziennym” (Bańkowski 2000: 109). Zatem kbiras (kibras) – jest niewątpliwie wyrazem litewskim. LITERATūRA B a ń kow s k i A. 2000: Etymologiczny słownik języka polskiego. Tom I, A–K, Warszawa: Wydawnictwo naukowe. B r ü c k ne r A. 1989: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa: Wydawnictwo wiedza powszechna. B ū g a K. 1958: Славянобалтийские этимологии. – Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. B ū g a K. 1959: Lietuvių kalbos žodyno redaktoriaus pranešimas. – Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Duden 2001: Duden das Herkunftswörterbuch. Etymologie der Deutschen Sprache, 3. völlig neu bearbeitete und erweiterte Auflage. Duden Verlag. F r a e n ke l E. 1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg–Göttingen. J a n k e lov i č i u s Ic., K a č e r g is S. 1940: Kišeninis Lietuvių Kalbos Raktas. Žydiškas–lietuviškas Žodynas. Stud. Ic. Jankelovičiaus ir S. Kačergio leidinys, Kaunas: C. Kagano spaustuvė. Kamantauskas V. 1928: Trumpas kalbos netaisyklingumų ir barbarizmų žodynėlis, Kaunas: Valstybės spaustuvė. LKŽ 1969: Lietuvių kalbos žodynas 2. Atsak. redaktorius J. Kruopas, Vilnius. LKŽ 1959: Lietuvių kalbos žodynas 5. Atsak. redaktorius K. Ulvydas, Vilnius. 172 KALBoS KULTūRA | 83 Pa u l H. 2002: Słownik języka niemieckiego. Historia znaczeń i budowa naszego zasobu słownictwa. 10. poprawione i rozszerzone wydanie autorstwa Helmuta Hennego, Heidrun Kämper i Georga objartela, Max Niemeyer Verlag, Tybinga. P f e i f er W. 1995: Etymologiczny słownik języka niemieckiego, Deutscher Taschenbuch Verlag, Monachium. Rygiškių Jonas 1929: Kwestie słowniczka naszego języka. Odrębna uwaga dotycząca „Krótkiego słowniczka niepoprawności językowych i barbarzyzmów” V. Kamantauskasa, Kowno: wydawnictwo Tulpės Bvės. S m o c z yń s k i W. 2007: Etymologiczny słownik języka litewskiego, Wilno. V i t k a u s k a s V. A. 2006: Zniekształcamy historię słów. – Acta Linguistica Lithuanica 55, 125–126. А с т р а ву х А. 2008: Słownik jidysz-białoruski, Mińsk: Medisont. Ф а с м е р М. 1986: Etymologiczny słownik języka rosyjskiego. Tom II, Москва: Прогресс. Otrzymano 2010 10 26 oN THE oRIGIN oF KÌBIRAS (KIBÌRAS) Streszczenie Artykuł omawia pochodzenie dwóch litewskich homonimów, mianowicie: 1. k biras, kibras ‘mała sucha gałązka, sucha gałąź’ oraz 2. kbiras ‘pojemnik do noszenia wody i czerpania jej ze studni’ (Lietuvių kalbos žodynas, 1959, t. V). Słownik współczesnego języka litewskiego (Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, 2006) podaje dwa warianty akcentowe drugiego homonimu: kbiras, kibras. Słowniki języka litewskiego dostarczają przekonujących dowodów świadczących o litewskim pochodzeniu tego słowa. Wyraz ten pochodzi z podgwary zachodnioaukštaitijskiej (Aukštaitian), odnotowano go również w niektórych słownikach opublikowanych w XVII w. na Litwie Pruskiej, czyli Litwie Mniejszej, a także w słownikach i zbiorach folklorystycznych. Ponadto słowo to należy do ogólnego zasobu leksykalnego współczesnego języka litewskiego. Etymolodzy K. Būga (1958, 1959), E. Fraenkel (1962), A. Brückner (1989), M. Vasmer (1986) i A. Bańkowski (2000) proponują różne interpretacje jego pochodzenia: oSlav. cьbьrъ (< oHG zwibar) oraz lit. kib-ti „an. ?“, kyb-oti „an. ?“ VINCENTAS DRoTVINAS Vilniaus pedagoginis universitetas ul. T. Ševčenkos 31, LT03111 Wilno [email protected]