Iš kur kilęs „kìbiras“ („kibìras“)

VINCENTAS DROTVINAS Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie SKĄD POCHODZI KÌBIRAS (KIBÌRAS) Na temat pochodzenia litewskiego słowa kibiras wyrażono niejedną opinię. Słowo to zwróciło uwagę Kazimierza Būgi przede wszystkim ze względu na akcent. W „Komunikacie redaktora Słownika języka litewskiego” wskazał on, że publikowane słowniki nie oznaczają akcentu wyrazowego ani intonacji samogłosek akcentowanych: „z takich słowników, choćby się chciało, nie dowiesz się, jak należy wymawiać to czy inne rzadsze słowo. Weźmy na przykład, że ktoś chce się dowiedzieć, jak wymawia się te słowa [...] kibirai ‘wiadra’ i kibirai ‘drobne suche gałązki’ (odpady drzewne), witki” (Lietuva, 1921, nr 91). Później pisał: „[w] dobrym słowniku znaleźlibyśmy odpowiedź, że należy wymawiać [...] kibirai ‘wiadra’ i kibirai” (Būga 1959: 379). Na podstawie różnicy akcentu i semantyki w Słowniku języka litewskiego podaje się parę homonimów: 1 kibìras (kibìras) ‘drobna sucha gałązka, chrust, witka’ (o pochodzeniu zob. Smoczyński 2007: 283) oraz 2 kibìras ‘naczynie do czerpania i noszenia wody ze studni’ (LKŽ V 1959: 725); więcej na temat akcentu w kibìras ‘naczynie wyciągane ze studni’ zob. Vitkauskas 2006: 125. W Słowniku współczesnego języka litewskiego (1972, 1993, 2004, 2006) podaje się 2 warianty akcentowania: kibìras ir kìbiras. Państwowa Komisja Języka Litewskiego postanowiła uznać kìbiras (3b) za wariant podstawowy, a kibìras (2) za poboczny. W artykule „Etymologie słowiańsko-bałtyckie” K. Būga objaśniał także pochodzenie tego słowa: litewskie kibìras = prasł. čьbьrъ. Przyrostek –ira-s zestawiał z przyrostkiem w wyrazach inkst-iras, bimb-iras (Būga 1958: 326). Inne objaśnienie pochodzenia słowa kibiras próbował przedstawić Viktoras Kamantauskas, litewski językoznawca i tłumacz (1899–1951). Opracował Krótką naukę o akcencie języka litewskiego (I–II, 1928–1929) oraz słowniczek zapożyczeń i ich litewskich odpowiedników Mówmy po litewsku (1933). W Krótkim słowniczku niepoprawności języka litewskiego i barbarzyzmów (1928) V. Kamantauskas zamieszcza słowniczek błędów pisowni i akcentowania barbarzyzmów oraz wyrazów wątpliwych lub niewłaściwie poprawianych przez korektorów językowych, przeznaczony „dla szerokiej publiczności i uczniów”. Swoje poprawki uzasadnia opiniami K. Būgi i Rygiškių Jonas, F. Kuršaitisa, P. Skardžiusa oraz dawnych autorów: M. Daukšy, K. Sirvydasa, S. Daukantasa i M. Valančiusa. O pochodzeniu słowa kibiras pisze: „Kibiras, którym puryfikatorzy językowi każą za- V. DROTVINAS. Iš kur kilęs kibìras (kibìras) 169 stąpić „obcy” viedrą, jest równie nielitewski jak viedras (zapożyczony z języka żydowskiego).” (Kamantauskas 1928: 35). Na słowniczek V. Kamantauskasa szybko zareagował Jonas Jablonskis, który pod pseudonimem Rygiškių Jonas opublikował zbiór komentarzy do tego słowniczka (Uwagi do słowniczka naszego języka, 1929). Nie wdając się w szerszy przegląd poszczególnych uwag J. Jablonskisa, można powiedzieć, że językoznawca często zarzuca poprawkom V. Kamantauskasa niewystarczające uzasadnienie opinii. Domaga się, by „więcej pisać”, czyli podawać więcej przykładów żywego użycia języka i ilustracji; stwierdza, że nie do końca zrozumiał argumenty korektora; niekiedy wykazuje, że autor poprawek nie zawsze ma rację, gdyż nie dostrzega różnic między dialektami ani formami słowotwórczymi; przypomina, że do trafności niektórych przykładów S. Daukantasa i F. Kuršaitisa należy podchodzić krytycznie itp. Pokazuje to również opinia językoznawcy na temat pochodzenia słowa kibiras. J. Jablonskis zakwestionował objaśnienie pochodzenia słowa kibiras, odnosząc się sceptycznie do twierdzenia autora: „Autor wywodzi kibirą, jak się zdaje, z języka żydowskiego, tylko nie mówi, od którego współczesnego żydowskiego wyrazu on pochodzi. Ta nowina autora jest dla mnie naprawdę nieoczekiwana. Zanim zacznie się tak stanowczo twierdzić coś o viedrze (słowiańskim) czy kibirze, autor powinien był przynajmniej jasno poprzeć to twierdzenie jakimiś dowodami.” (Rygiškių Jonas 1929: 44–45). A zatem J. Jablonskis uważa takie nieuzasadnione objaśnienie pochodzenia słowa za „nowinę”, sam jednak nie precyzuje jego etymologii. Jak pokazują słowniki języka litewskiego, kibiras (kibìras) jest wyrazem zachodnioauksztockim, występującym w słownikach Małej Litwy — w XVII-wiecznym rękopiśmiennym słowniku niemiecko-litewskim Lexicon Lithuanicum: Eymer wiedras, kibiras 33a.; Schöpffeymer kibirras 76a. W Słowniku języka litewskiego historię jego poświadczeń rozpoczyna XVII-wieczny słownik Clavis Germanico-Lithuana: Eimer. Wedras, ô. M. Kibbiras, ô. M. C I 23 (ale w znajdującej się tu ilustracji biblijnej występuje tylko wiedras, podobnie jak w słownikach Konstantinasa Sirvydasa). Słowo kibiras występuje także w słownikach Jokūbasa Brodovskisa, Pilypasa Ruigysa, Kristijonasa Gotlybasa Milkausa, Georga Heinricha Ferdinanda Nesselmanna, Fridricha Kuršaitisa i późniejszych, w pieśniach Antanasa Juški oraz w zbiorach litewskiego folkloru Augustusa Schleichera, Augustusa Leskiena i Karla Brugmanna. Odnotował je również sam Jonas Jablonskis (LKŽ V 1959: 725); dziś jest powszechnie używane w języku ogólnym. Dlaczego V. Kamantauskas wywodził słowo kibiras z języka żydowskiego? Przyjrzyjmy się, co mogło być jego źródłem w jidysz. Sam żydowski wyraz emer ‘wiadro’ (← niem. Eimer) nie był bezpośrednio łączony z litewskim kibiras (Jankelovičius, Kačergis 1940). Żydowski wyraz ceber ‘niskie drewniane naczynie z uchwytami’, który najprawdopodobniej kojarzył się z litewskim kibiras, 170 KALBOS KULTŪRA | 83 występuje w słownikach jidysz naszych czasów, na przykład: Русско-еврейский (идиш) словарь […], 1984: 60, 619; cuber = ceber = ciber „цэбар“ (Астравух 2008: 202); por. polskie ceber, cebr. W języku litewskim znane są warianty tego zapożyczenia: čābaras, càberis oraz cabàrkas, cèberas ‘niskie naczynie drewniane z uszami, dzieża, beczka’, a także cèberis, cẽberis, ceberỹs, cebẽrkas, cẽbras, cèbras 1 zob. ceberas, 2 bidonas (LKŽ II 1969: 8). Pochodzenie polskich ceber, cebr wyjaśnia się rozmaicie. Aleksander Brückner pisze, że polskie ceber nie ma nic wspólnego z niemieckim Zuber, Zober, a jedynie zwodniczo przypomina litewski rdzeń kib- ‘wisieć, zaczepiać się, zwisać’ (Brückner 1989: 56, 107). Jednak polonizm ceber, cebr wywodzi się z wyrazu zuber, zuibar z dialektu górnoniemieckiego (złożenie zwei ‘dwa’ + beran ‘nieść’) (Duden 2001: 952; Paul 2002: 1211); por. także Zuber ‘duże naczynie dwuuche do wody’, w odróżnieniu od Eimer ‘wiadro’ (Pfeifer 1995: 1624). Według M. Fasmera słowiańska forma čьbьrь jest związana z litewskim kibiras ‘wiadro’. W najnowszych polskich słownikach etymologicznych podaje się, że ceber nie ma nic wspólnego z litewskim kibiras, zaznaczając, że kibiras to jedynie ‘czerpak stale wiszący przy żurawiu studziennym’ (Bańkowski 2000: 109). Zatem kibiras (kibiras) to niewątpliwie wyraz litewski. LITERATŪRA Bańkowski A. 2000: Etymologiczny słownik języka polskiego. Tom I, A–K, Warszawa: Wydawnictwo naukowe. Brückner A. 1989: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa: Wydawnictwo wiedza powszechna. Būga K. 1958: Славяно-балтийские этимологии. – Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Būga K. 1959: Lietuvių kalbos žodyno redaktoriaus pranešimas. – Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Duden 2001: Duden das Herkunftswörterbuch. Etymologie der Deutschen Sprache, 3. völlig neu bearbeitete und erweiterte Auflage. Duden Verlag. Fraenkel E. 1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg–Göttingen. Jankelovičius Ic., Kačergis S. 1940: Kišeninis Lietuvių Kalbos Raktas. Žydiškas–lietuviškas Žodynas. Stud. Ic. Jankelovičiaus ir S. Kačergio leidinys, Kaunas: C. Kagano spaustuvė. Kamantauskas V. 1928: Trumpas kalbos netaisyklingumų ir barbarizmų žodynėlis, Kaunas: Valstybės spaustuvė. LKŽ 1969: Lietuvių kalbos žodynas 2. Atsak. redaktorius J. Kruopas, Vilnius. LKŽ 1959: Lietuvių kalbos žodynas 5. Atsak. redaktorius K. Ulvydas, Vilnius. V. DROTVINAS. Iš kur kilęs kibiras (kibiras) 171 Paul H. 2002: Deutsches Wörterbuch. Bedeutungsgeschichte und Aufbau unseres Wortschatzes. 10. überarbeitete und erweiterte Auflage von Helmut Henne, Heidrun Kämper und Georg Objartel, Max Niemeyer Verlag, Tübingen. Pfeifer W. 1995: Etymologisches Wörterbuch des Deutschen, Deutscher Taschenbuch Verlag, München. Rygiškių Jonas 1929: Mūsų kalbos žodynėlio dalykai. Atskiras pastebėjimas dėl V. Kamantausko „Trumpo kalbos netaisyklingumų ir barbarizmų žodynėlio“, Kaunas: Tulpės B-vės leidinys. Smoczyński W. 2007: Etymologiczny słownik języka litewskiego, Wilno. Vitkauskas V. A. 2006: Žodžių istoriją iškreipiame. – Acta Linguistica Lithuanica 55, 125–126. Астравух А. 2008: Идыш-беларускі слоўнік, Мінск: Медисонт. Фасмер М. 1986: Этимологический словарь русского языка. Том II, Москва: Прогресс. Gauta 2010 10 26 ON THE ORIGIN OF KÌBIRAS (KIBÌRAS) Summary The article discusses the origin of two Lithuanian homonyms, namely, 1. kìbiras, kibìras ‘a small dry twig, a dry branch’, and 2. kibìras ‘a container to carry water and draw it from a well’ (Lietuvių kalbos žodynas, 1959, vol. V). The Dictionary of Contemporary Lithuanian (Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, 2006) gives two stress variants for the second homonym: kìbiras, kibìras. The dictionaries of Lithuanian provide convincing evidence testifying to the Lithuanian origin of the word. This word originates in the Western Highlanders (Aukštaitian) subdialect, it has also been traced in some dictionaries that were published in the 17th c. in the Prussian Lithuania, or Lithuania Minor, is found in dictionaries and folklore collections. Moreover, the word belongs to the general lexicon of current Lithuanian. Etymologists K. Būga (1958, 1959), E. Fraenkel (1962), A. Brückner (1989), M. Vasmer (1986), and A. Bańkowski (2000) suggest different interpretations of its origin: OSlav. čьbьrъ (< OHG zwibar) and Lith. kib-ti „an.?“, kyb-oti „an.?“ VINCENTAS DROTVINAS Vilniaus pedagoginis universitetas T. Ševčenkos g. 31, LT-03111 Vilnius [email protected] 172 KALBOS KULTŪRA | 83