Įterpiniai, jų aiškinimas Jono Jablonskio gramatikos darbuose

G. AkelAitis. Wtrącenia, ich objaśnienie w pracach gramatycznych Jonasa GINTAUTAS AKELAITIS Mykolo Romerio universitetas Jablonskisa 57 WTRĄCENIA, ICH OBJAŚNIENIE W PRACACH GRAMATYCZNYCH JONASA JABLONSKISA WPROWADZENIE Wtrącenia są pobocznym zagadnieniem składni zdania języka litewskiego i opisu tej składni. Jednak bez ich omówienia opis składni zdania byłby nie tylko niepełny, lecz także niedokończony. I zupełnie nie ma znaczenia, jak zostaną nazwane i ocenione: czy tradycyjnie wtrąceniami, czy też terminami i pojęciami właściwymi dla języka niemieckiego i angielskiego, w których występuje inne niż w języku litewskim formalne wyrażanie relacji między członami zdania, Satzadverbiale, Sentence adverbs – przysłówkami zdaniowymi (zob. Holvoet, Pajėdienė 2005: 107 i in.), czy odziedziczonym z retoryki klasycznej terminem pare nteza (zob. Koženiauskienė 2001: 176 i in.; Rulíková 1973). Obecnie oczywiste jest, że wtrącenia, nie należąc do jądra zdania, przypisywane są do poziomu zdania jako wypowiedzi, włączają się w różne rangi zdania, a nawet tekstu – są zarówno środkiem kształtowania modalności, jak i elementami wyrażania dyskursywności zdania, a w tekście także środkiem kohezji zdania, tj. jego spójności gramatycznej. Aby zrozumieć, jaki był opis wtrąceń w pracach gramatycznych Jonasa Jablonskisa i jakie miał znaczenie, potrzebny jest przynajmniej zwięzły przegląd historii badań nad składnią języka litewskiego – tego, co powiedziano o wtrąceniach przed J. Jablonskisem. 1. W gramatykach języka litewskiego do czasów J. Jablonskisa nie było żadnego opisu wtrąceń. W gramatykach napisanych w językach innych niż litewski – nawet w gramatykach Augusta Schleichera i Fridricha Kuršaitisa – samego opisu zdania było bardzo mało; zagadnienia składni przedstawiano według tak zwanej zasady składni części mowy (por. Būda 1987: 13 i in.). Jednak pojawiały się już pierwsze przykłady, które obecnie uważa się za wtrącenia. Na przykład A. Schleicher, omawiając przyimek anot, używany wyłącznie w konstrukcjach wtrąconych, pisał: „znaczenie anot jest dla mnie niejasne; on 58 KALBOS KULTūRA | 83 (tj. anot. – G. A.) używany jest w takich połączeniach: anot tevo, anot jo zodzo“ (Schleicher 1856: 280). 2. W wydanych w języku litewskim opisach gramatyki – Antanasa Baranauckasa (1896), Pet r as a Grażbylisa (Powilasa Janus z ewicziusa) (1905), Adomasa Stuobrisa (1906) – choć wtrącenia nie są opisywane, to w rozdziałach dotyczących interpunkcji pojawiają się pierwsze terminy, którymi określa się to, co obecnie nazywa się wtrąceniami. Mianowicie: žodžiai įmestinai, sakynei įmestinai (A. Baranauskas); žodžiai įmesti, sakynjai įbrukti (Gražbylys-Januševičius); įtalpiniai žodžiai ir sakyniai (Adomas Stuobris). Terminy te wraz z ekspresywnymi określeniami uzgadniającymi nie utrzymały się ani przez dłuższy czas, ani żaden z nich się nie przyjął. A zatem pierwszeństwo zarówno w zakresie utrwalonych terminów, jak i opisu wtrąceń jako jednostek składniowych zdania, należy do Jonasa Jablonskisa. PRZEDSTAWIENIE WTRĄCEŃ U JANA JABLONSKISA W PRACACH GRAMATYCZNYCH Spośród prac gramatycznych Jana Jablonskisa (tj. podręczników) wtrącenia, co zrozumiałe, najpełniej opisano w wydanej w 1911 r. Lietuvjų kalbos sintaksė. W Gramatikoje języka litewskiego z 1901 r., której historia napisania i wydania jest powszechnie znana w litewskim językoznawstwie, nie ma informacji o wtrąceniach: jako opisywany obiekt nie trafiły one do rozdziału „Kilka prawideł składni” (zob. Jablonskis 1957: 158–177), ponieważ w tym rozdziale nie zamierzano przedstawić systematycznego, choćby zwięzłego opisu składni litewskiej, lecz chciano poruszyć „tylko najważniejsze zagadnienia gramatyki”, zresztą jeszcze nie na zasadach gramatyki jablonskisa, lecz opierając się na zasadach wcześniejszych podręczników gramatyki. Chociaż istnieje rozdział „Kilka słów o pisowni gramatyki”, to o interpunkcji nie wspomniano nawet słowem – wynika z tego, że również tą drogą wtrącenia nie mogły trafić do gramatyki z 1901 r. (Nawet w Lietuvjų kalbos sintaksė (s. 102) J. Jablonskis stwierdzał: „Znaki interpunkcyjne i ich nauka, prawdę mówiąc, są nie tyle kwestią składni, ile pisowni” – w ten sposób podkreślał, że pisownia i interpunkcja stanowią jedność wiedzy o wyrażaniu języka w piśmie.) To, co o wtrąceniach J. Jablonskis napisał w rozdziałach „Pierwsze zagadnienia składni” oraz w opisach zagadnień interpunkcji, które znajdują się w Gramatyce języka litewskiego z 1922 r. (i z 1919 r.) oraz w Podręczniku języka litewskiego z 1925 r., w toku badania porównano z odpowiednim materiałem Lietuvjų kalbos sintaksė z 1911 r. I doszliśmy do wniosku: zarówno w gramatyce, jak i w podręcz- G. AkelAitis. Wtrącenia, ich objaśnienie w pracach gramatycznych Jonasa Jablonskisa Na s. 59 poświęconej wtrąceniom J. Jablonskis przedstawił, jego zdaniem, najważniejsze kwestie, czerpiąc je z Lietuvjų kalbos sintaksės. Tylko jeden szczegół: w pracach gramatycznych z 1922 i 1925 r. nie używał już przedrostka interw członach terminów interptinis, interptiniai – te człony przedstawiał już z przedrostkiem į- (zob. Jablonskis 1957: 412–413). Zatem przedmiotem dalszej analizy jest to, co o wtrąceniach J. Jablonskis napisał w wydanej w 1911 r. Lietuvjų kalbos sintaksėje. TERMINY, KLASYFIKACJA I MIEJSCE WTRĄCEŃ W OPISIE SKŁADNI J. Jablonskis nie używał pojedynczego terminu įterpiniai – jak już wspomniano, używał terminów złożonych z uzgadnianym członem įterptinis. Najbardziej wyróżnionym przez niego terminem jest įterptiniai sakiniai. Z objaśnienia, że „istnieją nie tylko zdania interptiniai, istnieją także interptiniai i odrębne wypowiedzi, słowa” (Lietuvjų kalbos sintaksė, s. 76; dalej używany skrót S 1911), można jasno wywnioskować terminy įterptiniai žodžiai i įterptiniai pasakymai. Terminy te mają znaczenie klasyfikacyjne. Klasyfikacja zaś zjawisk wtrąconych jest w istocie dwojaka: 1) zdania wtrącone, 2) wypowiedzi i słowa wtrącone. To, że J. Jablonskis potraktował dwojakiego rodzaju wtrącenia drugiego typu jako jedność, świadczy o tym, że wyczuwał, iż wypowiedzi wtrącone, które według obecnej interpretacji uważa się za skostniałe, są bliskie słowom wtrąconym. Osobliwą kwestią jest to, jak J. Jablonskis wkomponował wtrącenia w opis składni. Nadał wtrąceniom bardzo ważny, choć formalny, status: obok przyłączenia, połączenia i zbieżności zdań (obecnie – zdań z jednorodnymi częściami zdania) umieścił wtrącanie zdań. A zatem zdanie z wtrąceniem jest, w rozumieniu językoznawcy, zdaniem złożonym. Powiedział to wyraźnie: „W zdaniu złożonym wyróżniamy: 1) przyłączenie zdań, 2) połączenie zdań, 3) zbieżność zdań i 4) wtrącanie zdań.” (S 1911: 87). Jednak z drugiej strony w samym opisie składni wtrącenia znajdują się nie w rozdziale „Budowa zdań”, czyli nie w rozdziale poświęconym opisowi gramatycznych typów zdań, lecz szczegółowo omówiono je w rozdziale „Inne osobliwości zdań i ich różnorodność”. Omówiono je jako pierwsze, dopiero po nich zaś następuje mowa niezależna, jej odmiany: zdania pamięciowe i opowiadawcza, czyli mowa zależna, tak zwana mowa imiesłowowa. Można więc ostrożnie stwierdzić, że J. Jablonskis odczuwał wtrącenia jako związane zarówno ze zdaniem pojedynczym czy w ogóle ze zdaniem jako jednostką języka, jak i z kwestią poboczną. 60 KULTURA JĘZYKA | 83 POJĘCIE WTRĄCEŃ Z charakterystyki (trudno chyba nazwać ją definicją) wynika, że J. Jablonskis rozumiał wtrącenia bardzo szeroko i nieco sprzecznie. Charakterystyka w znacznej mierze zależy od tego, że zarówno terminem tym przede wszystkim podkreślił, iż wtrącenia są zdaniami, jak i zdania z wtrąceniami uważał, jak wspomniano, za złożone. „Zdanie niezależne, które, będąc wtrącone w inne, nie ma z nim związku gramatycznego (tj. relacji gramatycznej. – G. A.) i wnosi do całej wypowiedzi pewne wyjaśnienie myśli, zaznaczenie, zawężenie – nazywa się zdaniem wtrąconym” – oto w ten sposób J. Jablonskis scharakteryzował (a właściwie zdefiniował) wtrącenia. Prawdę mówiąc, zaraz potem dodał jeszcze, że „wtrącane są również wypowiedzi jako takie i poszczególne słowa” (S 1911: 76). W żaden sposób nie wyjaśnił takiej niezgodności twierdzeń. Jak sam twierdził – opierał się na ówczesnych „prostych podręcznikach składni”. Natomiast na przykład rosyjscy językoznawcy Dmitrij Owsianko-Kulikowski, a później także Aleksander Pieszкowski wskazali, że słowa i wyrażenia wtrącone są albo elementami zdania niedokończonego, albo zdania skróconego. Zatem, formułując to ostrożnie, główne określenie wtrąceń autorstwa J. Jablonskisa wyglądałoby na swego rodzaju sprzeczne. J. Jablonskis wskazał, że wtrącenia są, mówiąc współcześnie, jedynie czymś pobocznym – nie wyrażają treści przekazywanej w zdaniu. O tym językoznawca pisze: „Zdanie wtrącone można czasem łatwo całkowicie pominąć i to pominięcie wcale nie zmienia pełnego znaczenia składniowego. Wypowiedzenie: „Ty, powiadają, wczoraj byłeś w mieście” znaczy tyle samo, co zdanie „Ty wczoraj byłeś w mieście.” (S 1911: 78). Oczywiście, w takim przykładzie, opatrzonym objaśniającym słowem „czasami”, wtrącenie, jak mówi J. Jablonskis, powtarza mowę uczestników. Nie podjął się jednak wyjaśnienia, jak wtrącenia modyfikują treść i znaczenie zdania. Patrząc z perspektywy współczesnych opisów składni języka litewskiego, J. Jablonskis przedstawił swoistą, szeroką koncepcję wtrąceń. O szerokości rozumienia wtrąceń i zakresu wtrąceń jako konkretnych elementów składni zdania zadecydował fakt, że w okresie, gdy J. Jablonskis pisał swoje prace gramatyczne, ugruntował się formalny kierunek gramatyki (choć pozostał on wierny logicznemu kierunkowi gramatyki). Z tego powodu autorzy gramatyk poświęcali niewiele uwagi semantyce zjawisk językowych. Ta tendencja jest widoczna również w pracach gramatycznych J. Jablonskisa. Dlatego też semantykę, czyli znaczenia wtrąceń, jak wynikało z przedstawionej charakterystyki, wskazał bardzo ogólnie i przybliżenie: „wnosi do całej wypowiedzi pewne wyjaśnienie myśli, oznaczenie, zawężenie”. Co więcej, ta charakterystyka- G. AkelAitis. Wtrącenia, ich objaśnienie w pracach gramatycznych Jonasa Jablonskisa 61 mas nie odzwierciedla najpierw podanych przez J. Jablonskisa najbardziej charakterystycznych litewskich wtrąceń – sako, girdi, vadinas, rodos, regis, žiūrėk, matyti, anot (ko nors) girdi, „znajdziemy, kto tu jest ir pan. – reikšmių. Plg. pateiktus pavyzdžius (S 1911: 76–78) su šiais būdingiausiais lietuvių kalbos įterpiniais: „Dabar eikit“, sako, „namo“, „paskui“, winny“. Ty, zdaje się, tego dnia nawet nie wyjeżdżałeś z domu. Podeszła kura, świnia albo jakieś bydlę – wróblowi to nie przeszkadza, dziobie sobie obok nich i jeszcze, patrz, staje im na grzbiecie. Ty, jak widać, nic na tym nie zyskasz. Wtedy i ludzi, widzisz, niewielu było. Trzeba było „pomacać“, jak mówiła matka, i nie pchałby się więcej. Należałoby mu, jednym słowem, koniec zrobić itp. J. Jablonskis, inaczej niż czyniono w późniejszych pracach dotyczących składni języka litewskiego, w ogóle nie próbował dzielić wtrąceń ani omawiać ich w jakikolwiek sposób według znaczeń. Spośród cech gramatycznych wtrąceń ważne jest także to, że J. Jablonskis wskazał, iż wtrącenia mają swobodną, trojaką pozycję: „Zdania wtrącone mogą często stać także na końcu i na początku innych zdań, nie tylko w środku.” (S 1911: 78). A zatem interpozycja jest najbardziej charakterystycznym miejscem wtrąceń. Jednak tego, co określa pozycję wtrąceń i od czego ona zależy — podobnie jak wielu późniejszych składniowców, nie wyłączając współczesnych — nie wyjaśnił. SWOISTE WTRĄCENIA Bardzo ogólna charakterystyka znaczeń wtrąceń, przy niedostatecznym jeszcze dostrzeżeniu skostnienia słów, wyrażeń, a nawet zdań występujących jako wtrącenia, pozwoliła J. Jablonskisowi zaliczyć do wtrąceń takie konstrukcje, które nie pasowały do innych grup zjawisk składniowych, a z wtrąceniami były związane tylko o tyle, że w zdaniu pisanym wydziela się je znakami interpunkcyjnymi, natomiast w mówionym — co oczywiste — wyraźniejszymi lub słabszymi pauzami. Dlatego wśród wtrąceń pojawiły się konstrukcje z be: Było siedmiu mężczyzn, bez Piotra. Oprócz tych dowodów było jeszcze wiele innych, jeszcze większych. Na Litwie, oprócz Litwinów, mieszkają także Polacy, Rosjanie (biali i wielkorosyjscy), Żydzi, Niemcy, niemało Łotyszy... (S 1911: 78). Nawiasem mówiąc, także we współczesnych opisach składni, zwłaszcza interpunkcji, przede wszystkim ze względu na podobieństwo do właściwego wtrącenia be to, konstrukcje tego rodzaju nadal zalicza się do wtrąceń. Z drugiej strony sam J. Jablonskis wahał się w kwestii konstrukcji tego rodzaju z be: w rozdziale „Znaków rozdzielających” w zdaniu Kitų švenčių, be sekmadienių, anglai beveik neturi konstrukcję be sekmadienių uznał za przydawkę (zob. S 1911: 97). 62 KALBOS KULTūRA | 83 przywieźć doktora“. „ Boże chroń, nie trzeba! – zawołał Juozapas: – wrzucę do dołu i tyle” (S 1911: 76). Do wtrąceń zaliczył Įterpiniais J. Jablonskis laikė autoriaus žodžius, įterptus į tiesioginės kalbos sakinį: „Tu, motyn, būk prie ligonio“, tarė tėvas, „o aš važiuosiu także te słowa autora, które nie są wtrącone w mowę bezpośrednią, lecz występują po niej, tj. na końcu całego zdania: „Najpierw trzeba umyć”, dodał starzec (S 1911: 76). W pracach dotyczących składni naukowej języka litewskiego rozwiązanie J. Jablonskisa, by uważać słowa autora za wtrącenia, nie tylko nie było rozważane, lecz nawet o nim nie wspomniano. J. Jablonskis uważał za wtrącenia, mówiąc współcześnie, także całkowicie swobodne, nieskładniowo skostniałe, a nawet niestandardowe wypowiedzi, w większości mające formę zdania, wtrącone w zdanie. Jednak ani jednego z nich nie podał wśród przykładów opisu 80 wtrąceń, lecz zamieścił je w rozdziale „Znaków przestankowych” jako konstrukcje wydzielane myślnikami, a zwłaszcza nawiasami, wyraźnie nazywając je wtrąceniami. Oto te przykłady: Pewnego razu – dziewczynka miała już dwanaście lat – dworzanie zaczęli rozmawiać. Jeśli źródło jest małe i jest w nim niewiele wody, – zdarza się to bardzo często, – wtedy piją niektórzy ludzie. Niebawem nadejdzie czas, gdy żaden niemiecki emigrant (co roku z Niemiec do Ameryki wyjeżdża ich ponad sto tysięcy), który zamierza utrzymywać się w Ameryce z pracy na roli, nie będzie płynął tam z Europy bez klatki z kilkoma lub kilkunastoma wróblami. (S 1911: 100, 101). Miejsce podania przykładów wskazuje, że językoznawca nie uważał swobodnie używanych wtrąconych konstrukcji za prawdziwe wtrącenia, rzadkie w żywej mowie i tekstach jej stylu. Przykłady szczególnie cenione przez wszystkich badaczy prac J. Jablonskisa mówią dziś wiele o interesującym nas zjawisku językowym, tj. o tym, co nie zostało napisane w tekście podręczników. Również zdania z wtrąceniami J. Jablonskis podał nie tylko z uznawanej przez niego za szczególnie wartościową mowy ludowej, lecz także z literatury specjalistycznej, chociaż podkreślał, że należy to czynić ostrożnie; a więc pośrednio wskazał także nieco wtrąceń charakterystycznych dla języka specjalistycznego, por. np. : Życie społeczne żebraków, jak mogliście zauważyć, było dla nas całkowicie zrozumiałe. Ich przekłady, jak powiedziałem, poprawiałem i porównywałem. Por. także poszczególne wtrącenia: prawdę mówiąc, co najważniejsze, na przykład, zdaniem historyków (zob. S 1911: 77–79). Starał się podawać różne wtrącone formy tego samego słowa oraz wyrażenia z tym słowem obok siebie, np.: mówi, mówi Jurgis; opowiada, opowiadają starzy ludzie itp. Na podstawie przykładów przedstawionych przez J. Jablonskisa możemy co nieco wnioskować o zmianach wtrąceń, choć niemal cały wiek rozwoju G. AkelAitis. Wtrącenia, ich wyjaśnienie w pracach gramatycznych Jonasa Jablonskisa 63 obecnie mamy tylko galbūt, turbūt, natomiast w czasach J. Jablonskisa istniały nawet warianty używane jako wtrącenia: 1) gali būti, turi būti; 2) gali būt, turi būt; 3) gal būti, tur būti oraz 4) gal būt, tur būt – te ostatnie na tle trzech pozostałych wariantów były rozumiane jako dwuwyrazowe. Por. np. : Dar, gali būt (turi būt), svečių suvažiuos. J. Jablonskis odnotował obecnie znaną tylko z Lietuvių kalbos žodynas formę przyimka anote: Ką tas „pasileidėlis“, anote tėvo, man padarys! (S 1911: 77). Przez długi czas ustalone przez J. Jablonskisa rozumienie wtrąceń oraz przykłady z przedstawionego przez niego bogatego materiału (80 zdań z wtrąceniami) przenoszono w całości lub po niewielkich zmianach do licznych podręczników składni języka litewskiego napisanych w tamtym okresie dla szkół. * języka niewiele tu pokazuje. Oto na opisie wtrąceń J. Jablonskisa wyraźnie opierają się również dwie różne współczesne naukowe koncepcje wtrąceń w języku litewskim. Jest to koncepcja wąska, przedstawiona w akademickich opisach składni języka litewskiego (LKG III 1976: 701–713; DLKG 1997: 641–644) – tutaj za wtrącenia uważa się skostniałe, standardowe słowa i wyrażenia mające określony zakres znaczeń; swobodne konstrukcje wtrącone, które są „niesystemowym zjawiskiem planu mowy” (DLKG 1997: 645), nazywa się wtrętami (na takiej koncepcji opierają się również badania autora niniejszego artykułu nad wtrąceniami). J. Jablonskis, jak widać, skłaniał się ku wąskiej koncepcji wtrąceń, lecz będąc uważnym wobec materiału składniowego, podał również takie przykłady wtrąceń, które w mniejszym lub większym stopniu pozwoliły ukształtować szeroką koncepcję wtrąceń – jej najważniejszą cechą wyróżniającą nie jest tyle to, że wtręty nie są oddzielane od wtrąceń, ile to, że wyróżnia się również wtrącenia gramatycznie związane z wyrazami zdania (zob. Balkevičius 1963: 267–281; Labutis 2002: 343–353). WNIOSKI 1. Jonas Jablonskis w swoich pracach gramatycznych omawiał wtrącenia niejednokrotnie (1911, 1919 i 1922, 1925 r.), a najpełniej – w 1911 r. w Lietuvjų kalbos sintaksė w specjalnym rozdziale; nieco dodatkowych informacji o wtrąceniach znajduje się w rozdziale „Znaków interpunkcyjnych” tego wydania. Umieszczając skrócone warianty opisu wtrąceń w późniejszych pracach gramatycznych, językoznawca ani nie zmienił w najmniejszym stopniu rozumienia wtrąceń, ani materiału ilustracyjnego. 64 KALBOS KULTūRA | 83 2. J. Jablonskis przyrównał wtrącenia do predykatywnych członów zdania złożonego (termin współczesny), zdania z wtrąceniami uważał za złożone, chociaż same wtrącenia omawiał jako swoistą cechę zdań, ich różnorodność. Same wtrącenia również scharakteryzował jako zdania (tj. predykatywne człony zdań złożonych). 3. Oprócz charakteru zdaniowego w charakterystyce wtrąceń J. Jablonskis wskazał także inną ich formę – wypowiedzi i pojedyncze wyrazy. Charakteryzując wtrącenia, wskazał następujące wyróżniające je cechy gramatyczne: brak związku gramatycznego (tj. relacji gramatycznej) z innymi wyrazami zdania, swobodną potrójną pozycję w zdaniu, możliwość usunięcia wtrąceń ze zdania (ich poboczność). Bardzo niewielka uwaga poświęcona znaczeniom wtrąceń była przesłanką do przedstawienia obok dominującej, charakterystycznej grupy wtrąceń języka litewskiego takich elementów zdania, które podobnie jak wtrącenia mają cechę wyodrębnienia intonacyjnego i interpunkcyjnego (J. Jablonskis nie nazwał jej bezpośrednio). 4. J. Jablonskis, zarówno pod względem liczby przykładów, jak i sposobu ich przedstawienia, uwypuklił rdzeń inwentarza wtrąceń języka litewskiego, na którym opiera się również współczesne wąskie rozumienie wtrąceń. Dołączając do wtrąceń różne konstrukcje mające jakąś cechę wtrącenia, językoznawca stworzył przesłankę do ukształtowania szerokiego rozumienia wtrąceń. LITERATūRA Balkevičius J. 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Būda V. 1987: Lietuvių kalbos prijungiamieji sakiniai: tyrimo istorija, Vilnius: Mokslas. DLKG 1997: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Red. V. Ambrazas. 3-iasis patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Holvoet A., Pajėdienė J. 2005: Aplinkybės ir jų tipai. – Lietuvių kalbos gramatikos darbai 3. Gramatinių funkcijų tyrimai. Red. R. Mikulskas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Jablonskis J. 1957: Rinktiniai raštai. Sud. J. Palionis, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Koženiauskienė R. 2001: Retorika: iškalbos stilistika. 2-asis patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Labutis V. 2002: Lietuvių kalbos sintaksė. 3-iasis patais. leid., Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. LKG III 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3. Sintaksė. Vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mokslas. G. AkelAitis. Įterpiniai, jų aiškinimas Jono Jablonskio gramatikos darbuose 65 S 1911: Rygiškių Jono Lietuvjų kalbos sintaksė 1, Seinai: Laukaičio, Dvaranausko, Narjausko ir B-vės spaustuvė. Rulíková B. 1973: Parenteze v současné češtinč, Praha: Academia. Schleicher A. 1856: Handbuch der litauischen Sprache von August Schleicher. Bd. 1. Grammatik, Praga: Clave. Otrzymano 03.11.2010 WTRĄCENIA I ICH UJĘCIE W GRAMATYKACH JONASA JABLONSKISA Streszczenie Twórca standardowego języka litewskiego, Jonas Jablonskis, był również gramatykiem, który napisał kilka podręczników gramatyki, szeroko wykorzystywanych i wywierających znaczący wpływ na pracę przyszłych autorów podręczników i językoznawców. Artykuł analizuje jedno zagadnienie gramatyczne (składniowe), a mianowicie sposób ujmowania wtrąceń przez J. Jablonskis. Analiza artykułów J. Jablonskisa ujawniła kilka kwestii. W gramatykach sprzed Jablonskisa nie było opisów wtrąceń, choć niektóre źródła proponowały różne litewskie terminy określające wtrącenie. Terminy te nie zostały jednak powszechnie zaakceptowane. Zatem autorstwo terminu įterpinys należy przypisać J. Jablonskisowi, który jako pierwszy zdefiniował ten termin i wyjaśnił zasady jego ustanowienia. Jego definicja obejmuje takie cechy wtrącenia, które pojawiają się również w nowszych objaśnieniach, a mianowicie brak związku gramatycznego z pozostałymi wyrazami zdania, swobodne usytuowanie w zdaniu oraz drugorzędne znaczenie względem podstawowego znaczenia zdania. J. Jablonskis poświęcał niewiele uwagi semantyce wtrąceń i traktował jako wtrącenia takie konstrukcje, które miały jedynie formalną cechę intonacyjną i interpunkcyjną. Niektóre z tych aspektów dały początek tradycji wąskiego i szerokiego ujmowania wtrąceń w Składnia języka litewskiego. Interesujące, lecz językowo nieowocne było rozumienie wtrącenia przez J. Jablonskisa: traktował on wtrącenia jako zdania, a zdanie z wtrąceniem było w jego ujęciu zdaniem złożonym. GINTAUTAS AKELAITIS Mykolo Romerio universitetas ul. Ateities 20, LT–08303 Wilno [email protected]