Santrumpos: sandara ir sintaksinė vartosena

60 Kultura Języka | 84 RAMUNĖ VASKELAITĖ Lietuvos bankas sKRÓTy: sKŁAD i ORAZ SKŁADNIOWE UŻYCIE SŁOWA KLUCZOWE: skróty literowe, skróty sylabowe, skróty mieszane, skrócenia, związek składniowy, wyraz objaśniający, nazwa symboliczna. WSTĘP Skracanie słów i ich połączeń w języku pisanym nie jest nowym zjawiskiem. To, że skrótów używa się bardzo dużo, stwierdzono już przed trzema dziesięcioleciami, wydając drugie wydanie Litewskiej ortografii i interpunkcji (dalej – LKRS) (LKRS 1992: 73). Jednak zjawisko to nie było szerzej badane w litewskim językoznawstwie. Skróty różnego rodzaju są zwykle jedynie wzmiankowane w encyklopediach językowych, informatorach lub publikacjach o charakterze poradnikowym (LKŽin 1998; LKE 1999; KancKP 2000; Kniūkšta 2004), głównie jako zagadnienie ortograficzne. Bardziej problematycznie na to zjawisko spojrzano bodaj tylko w artykułach Rūty Marcinkevičienė (2003), Gintautasa Grigasa (2007) i Asty Kazlauskienė (2008). Wynika z nich, że przynajmniej jeden rodzaj skrótów, tak zwane skrótowce literowe, jest używany powszechnie, ich różnorodność wzrosła wskutek napływu skrótów z innych języków do języka litewskiego, a istniejąca norma w zmienionych warunkach już nie jest wystarczająca. Kwestie wymagające rozstrzygnięcia są przez wcześniej wymienionych autorów santrumpų rašybos, lietuvinimo, tarimo (Grigas 2007; Kazlauskienė 2008) arba klasifikacijos ir sampratos dalykai (Marcinkevičienė 2003; Kazlauskienė w większości podnoszone w 2008). Autorka niniejszego artykułu nie wybiera tych kwestii jako bezpośredniego przedmiotu analizy. Skróty w artykule postanowiono badać w niemal niezbadanym w litewskim językoznawstwie aspekcie – ich budowy oraz, można powiedzieć, w całkowicie niezbadanym aspekcie – użycia składniowego. Taki wybór wyjaśnia przede wszystkim dążenie do ukazania różnorodności skrótów rozpowszechniających się we współczesnym użyciu oraz prawidłowości ich funkcjonowania w spójnym tekście, jednak uważa się również, że właśnie szczegółowa, systematyczna analiza budowy i użycia składniowego mogłaby stać się punktem wyjścia do podejmowania decyzji także w sprawie ich pisowni, adaptacji lub innych norm. R. Vaskelaitė. Skróty: analiza budowy i użycia składniowego 61 opiera się na rzeczywistym użyciu, a dokładniej – na języku dziedziny ekonomii. Wybierane są teksty gatunku specjalistycznego – szczegółowe roczne, kwartalne lub miesięczne sprawozdania, biuletyny i komunikaty regularnie publikowane przez Bank Litwy i (lub) zamieszczane na jego stronie internetowej, w tym także tłumaczone z języka angielskiego. Wszystkim tym publikacjom wspólne jest to, że przedstawiają rozwój procesów gospodarczych i finansowych na Litwie lub w innych krajach Unii Europejskiej w określonym okresie. Chociaż, jak przystało na centralny bank kraju, koncentrują się one przede wszystkim na sektorach pieniężnym, finansowym i bankowym, zasadniczo obejmują wszystkie obszary funkcjonowania gospodarki, a zatem odzwierciedlają również znaczną część skrótów używanych w języku ekonomii. Prawidłowości ich stosowania nie powinny być obce również użyciu językowemu w innych dziedzinach. Jednym tekstom w większym, innym w mniejszym stopniu właściwy jest także element analityczny, miejscami zbliżają się one nawet do stylu naukowego, jednak zasadniczo ich gatunek należy ocenić jako przegląd. Dla wygody wybrane w artykule źródła użycia skrótów nazywane są przeglądami ekonomicznymi. Analizując osobliwości budowy skrótów i ich funkcjonowania w tekście spójnym, nie sposób pominąć również obecnie obowiązującej ich normy, choćby dlatego, że jest ona jednym z czynników decydujących o osobliwościach użycia. Zestawienie użycia i normy jest ważne również jako możliwość ujawnienia ich adekwatności. Podjęcie tej analizy jest niemożliwe bez nazwania badanego zjawiska. a jest to dość skomplikowane, i to nie tylko dlatego, że skróty, które składają się z pierwszych liter lub innych elementów członów wyrażenia, niemal w każdej poświęconej im pracy nazywane są inaczej. Gdyby wszystkie te terminy były tylko synonimami, wystarczyłoby wybrać jeden z nich, niestety, w jednych pracach terminy używane synonimicznie w innych stosuje się do oznaczania określonych rodzajów lub podrodzajów skrótów. Zatem wybór terminu na określenie badanego obiektu jest kwestią jego granic. a więc, aby rozwiązać problem nazwania badanego obiektu, określić jego granice i uzasadnić wybór terminu używanego w artykule, przed przystąpieniem do badania tego zjawiska językowego należy przynajmniej krótko omówić terminologię nazywającą je w językoznawstwie litewskim. RÓŻNORODNOŚĆ TERMINÓW I RELACJE Skróty składające się z pierwszych liter lub innych elementów słów bądź ich połączeń, zastępujące przede wszystkim różnego rodzaju nazwy, w litewskiej literaturze opisowej, normatywnej i naukowej nazywa- 62 Kalbos Kultūra | 84 ne są literowymi skrótami nazw, skrótowcami, z podaniem rodzaju skrótowców (literowe, sylabiczne) lub bez jego wymieniania, akronimami, abrewiaturami, rzadziej – skrótami. Z tych prac wynika, że bodaj najbardziej problematyczna jest relacja między terminami skróty i skrócenia, skróty / skrócenia oraz akronimy. (Literowe) skróty i skrócenia Litewskie terminy skróty i skrócenia, używane do określania skróconych zamienników nazw, stosowane są synonimicznie tylko w niektórych pracach, na przykład lKrs (1992: 73–74). takie zamienniki nazywa się tutaj zarówno skrótami, jak i literowymi skróceniami nazw. natomiast skróceń innego rodzaju (np. graficznych) nie nazywa się skrótami, lecz określa się je wyłącznie jako skrócenia, co wskazywałoby, że w lKrs skróty skłania się wyodrębniać jako określony rodzaj skróceń. W poradniku KancKP (dalej – KancKP) podjęto próbę ustalenia odwrotnej relacji części i całości: różne skrócenia innych rodzajów nazywane są w tej publikacji skrótami (por. skróty symboliczne, skróty graficzne), natomiast te składające się z wielkich liter – skróceniami, a dokładniej literowymi skróceniami nazw (KancKP 2000: 277–279). W Leksykonie języka litewskiego (dalej – lKŽin) skrótami nazywa się skrócenia wszystkich rodzajów, a ich rodzaje wskazuje się za pomocą określeń: nazw miar, osób, stanowisk i stopni, różne (lKŽin 1998: 340–346). termin skróty stosowany jest także przy analizie skróconych wariantów terminów informatycznych lub innych terminów (Grigas 2007, 2011), jednak analizowane są wyłącznie terminy skracane w sposób literowy, dlatego relacja między terminami skróty i skrócenia pozostaje niejasna. Trudno ją ustalić również na podstawie zatwierdzonych uchwałą nr 60 Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – VlKK) zasad pisowni i interpunkcji, które ustanawiają ogólną normę stosowania w języku litewskim skrótów nielitewskich, ponieważ używany jest wyłącznie termin skróty literowe (VŽ 1997a) i podano jedynie przykłady skrótów utworzonych w ten sposób. Skróty utworzone z liter, nazywane skrótami literowymi, określane są także w pracy Pranasa Kniūkšty „Nazwy instytucji, przedsiębiorstw i organizacji” (Kniūkšta 2004: 17–19). Graficzne lub symboliczne sposoby skracania wyrazów i ich połączeń nie są w tej publikacji omawiane, dlatego nie uwidacznia się w niej relacja między pojęciami skróty i skrócenia. Tylko pojęcie skróty jest objaśniane także w Encyklopedii języka litewskiego (dalej – lKE), niemniej jednak wyznacza się w niej pewną granicę oddzielającą skróty od skróceń (lKE 1999: 553–554). Pojęcia te wskazuje się u R. VasKElaItĖ. skrótów: budowa i użycie składniowe 63 znaczenia: 1) „skrócone zamienniki nazw złożonych (dwóch lub większej liczby wyrazów), utworzone z pierwszych liter lub sylab wyrazów”; 2) „proste skróty graficzne często używanych wyrazów (lub grup wyrazów), niemające odrębnej postaci dźwiękowej” (lKE 1999: 553). Synonim skrócenia podaje się tylko przy pojęciu używanym w drugim znaczeniu, a zatem skróty, inaczej niż w lKrs, nie są uznawane za rodzaj skróceń. Pojęcie używane w pierwszym znaczeniu, obejmujące skróty inicjałowe i sylabiczne, w lKE jest synonimicznie określane również zapożyczonym terminem abrewiatura. Wąskie i szerokie rozumienie pojęcia akronimu. Relacja z abrewiaturą Jeden z podrodzajów abrewiatur, mianowicie skróty inicjałowe (tj. utworzone z liter), LKE określa również terminem zapożyczonym – akronimy (LKE 1999: 553). Rozróżniając podrodzaje skrótów inicjałowych i sylabicznych, LKE próbuje różnicować skróty według budowy. Jednakże wybranie terminu akronimy na określenie tylko jednej z wyodrębnianych jednostek klasyfikacji skłania R. Marcinkevičienė (2003) do sprzeciwu wobec zawężenia rozumienia akronimu rozwijanego w pracach anglojęzycznych z zakresu językoznawstwa, a w rezultacie tego sprzeciwu w językoznawstwie litewskim pojawia się szerokie rozumienie pojęcia akronimu. W przywoływanej przez tę autorkę anglojęzycznej pracy1 akronimami nazywa się skróty nazw złożonych, które tworzą dopuszczalne sylaby i mogą być wymawiane jak wyrazy (Marcinkevičienė 2003: 91). Oczywiście, kierując się takim kryterium, trudno wyznaczyć granicę między skrótami inicjałowymi a sylabicznymi: przecież część skrótów literowych, podobnie jak skróty sylabiczne, tworzy dopuszczalne sylaby i może być wymawiana jak wyrazy. Dlatego autorka artykułu skłania się ku zniesieniu granicy wyznaczonej na podstawie budowy LKE. jednak w językoznawstwie angielskim akronimami nazywa się nie tylko skróty „wyrazowe”, lecz także „niewyrazowe”, które przeciwstawia się skrótom innego rodzaju, tj. abrewiaturom. tak szeroko rozumiany akronim r. Marcinkevičienė proponuje również w językoznawstwie litewskim. jednak takie rozszerzone pojęcie całkowicie odpowiada skrótom używanym w lKrs, skrótom literowym nazw, a wytyczona granica między akronimami a abrewiaturami odpowiada granicy między santrumpomis a sutrumpinimais. powstaje więc pytanie, dlaczego terminy zapożyczone są dla językoznawstwa litewskiego bardziej akceptowalne niż litewskie. Rozwijana przez r. Marcinkevičienė koncepcja akronimu uwydatnia jeden ważny aspekt skrótów i możliwe kryterium ich klasyfikacji – podobieństwo kombinacji liter 1 Katamba F. English Words, london and New York: routledge, 1994, 182–183. 64 Kalbos Kultūra | 84 do wyrazu. jednak przy próbie zastosowania tego kryterium dość trudno byłoby dobrać takie, które nadawałoby się do klasyfikowania zarówno skrótów litewskich, jak i nielitewskich, ponieważ cechy wyrazu litewskiego i nielitewskiego różnią się. Na przykład wystarczającą cechą angielskiego rzeczownika jest układ głosek pozwalający na ich fonetyczną wymowę, natomiast cechą litewskiego rzeczownika jest ponadto afiks fleksyjny (z wyjątkiem rzeczowników nieodmiennych). Zatem, jeśli za kryterium „słowności” przyjąć możliwość odmiany skrótu, do grupy „skrótów słownych” nie trafiłoby wiele angielskich skrótów używanych w języku litewskim, natomiast jeśli za takie kryterium uznać możliwość fonetycznego wymówienia połączenia głosek, trafiłoby do niej wiele takich, które nie mają cech litewskiego słowa. A. Kazlauskienė również opiera pojęcie akronimu na kryterium podobieństwa do słowa: proponuje nazywać akronimami te skróty, które można wymówić jak słowa, niezależnie od sposobu ich utworzenia (Kazlauskienė 2008: 73). Niemniej jednak to ujęcie, a wraz z nim relacja pojęcia akronim do skrótu, różni się od ujęcia rozwijanego w artykule R. Marcinkevičienė – A. Kazlauskienė uważa akronim jedynie za pewien rodzaj skrótów. A zatem jego zakres jest węższy. Z drugiej strony wśród akronimów wymienia się nie tylko takie skróty jak zapisywane w cudzysłowie, czyli uznawane za symboliczne, nazwy „Keltas”, „Interleksis”, „Erasmus”, „leonardo da Vinci”, lecz także dwuwyrazowy skrót nazwy projektu „rusai lietuvos respublikos visuomenėje 1918–1940 m.: istorinės retrospektyvos konstravimas” – „lietuvos rusai” (Kazlauskienė 2008: 73). Chociaż nie jest całkowicie jasne, czy sama autorka uważa takie słowa i ich połączenia za akronimy, to jednak wskazuje ona jeszcze jeden aspekt akronimu, a wraz z nim – jeszcze jedną możliwość klasyfikacji skrótów. Jest to również coraz bardziej aktualna dla litewskiej lingwistyki klasyfikacja skrótów według tego, czy są one derywatami sztucznie utworzonymi w celu upodobnienia ich do słowa, aby funkcjonowały w języku jako krótsze zamienniki właściwych nazw, czy też zwyczajowo utworzonymi skrótami nazw, używanymi w tekście ze względów praktycznych2. Wybór terminu. Pojęcie skrótu i terminologiczne użycie po przeanalizowaniu terminologii stosowanej do określania skrótów utworzonych z pierwszych liter składników wyrażenia lub z innych elementów widać, że w litewskiej literaturze językoznawczej za synonimy uważa się terminy skróty literowe i nazwi2 Na ten aspekt zwróciła uwagę również r. Marcinkevičienė (2003), jednak nie powiązała go z innymi kryteriami klasyfikacji skrótów. r. VasKElaItĖ. skróty: budowa i użycie składniowe 65 najbardziej decyduje o tym coraz wyraźniejsza tendencja do wyróżniania za pomocą tego jednowyrazowego terminu określonego mų sutrumpinimai ir (raidinės) santrumpos, akronimai ir santrumpos. Šiame straipsnyje pasirenkamas vartoti terminas santrumpos. tokį pasirinkimą bene rodzaju skrótów, a także adekwatność terminu do jego wyodrębnienia. Oczywiście ten rodzaj można by wyróżniać również terminem skróty literowe (nazw), jednak rzeczownik santrumpos lepiej nadaje się do określenia rezultatu czynności, ponadto liczba mnoga abstrakcyjnych rzeczowników odczasownikowych uznawana jest za nietypową dla ogólnego języka litewskiego3. Skróty inne niż santrumpos można by określać również innymi terminami, na przykład symbole, znaki graficzne, skróty graficzne lub podobnie, natomiast w znaczeniu uogólniającym w pełni właściwe byłoby używanie rzeczownika skrót. Terminologiczne użycie słowa trumpinys w litewskiej lingwistyce nie jest szeroko rozpowszechnione, zapewne z powodu znaczenia przypisywanego temu rzeczownikowi w słownikach języka litewskiego. W nich skrót zwykle wiąże się tylko z jednym słowem – jest to skrócone słowo (DlKŽ 2000: 860), słowo skrócone, ściągnięte, o zmniejszonej objętości (lKŽe 2011). Przykłady podane w tych słownikach wskazywałyby, że za skrót uważa się rezultat innego rodzaju skracania niż skróty literowe lub sylabiczne – najczęściej skracana jest końcówka słowa, na przykład Marcė (od Marcelė), Gintas (od Gintautas). Niemniej znaczenie przypisywane temu słowu w słownikach nie stanowi podstawy do unikania jego używania w innych znaczeniach – jako terminu uogólniającego różne rodzaje skrótów4 lub gdy wybiera się między akronimem a skrótem, pierwszeństwo terminowi santrumpa przyznaje się ze względu na dłuższą tradycję użycia i jego litewski charakter. ogólnie rzecz biorąc, pojęcie akronimu w litewskim językoznawstwie uważa się za niewystarczająco uzasadnione, nieukształtowane, a zastępowanie nim skrótów nie jest konieczne. Rozszerzona bet kokio trumpinimo būdu gautą žodį5. Pastarąja reikšme jis vartojamas ir šiame straipsnyje. przez R. Marcinkevičienė do pojęcia obejmującego wszystkie skróty literowe i sylabowe, pozwoliłaby uniknąć warunkowości terminów skróty nazw literowych, skróty literowe, używanych w niektórych pracach (przecież do tej grupy zalicza się3 W banku konsultacji VlKK stwierdza się, że w litewskim języku ogólnym rzeczowniki abstrakcyjne są zwykle używane w liczbie pojedynczej (aptarnavimas, balsavimas, finansavimas, registravimas), forma liczby mnogiej pardavimai jest uznawana za powstałą pod wpływem języka angielskiego, dlatego zaleca się raczej używać liczby pojedynczej pardavimas (http://www.vlkk.lt/lit/2331). Liczbę mnogą różnych abstraktów (np.: valstybingumai, pardavimai, uždegimai) koryguje się również w Kalbos patarimuose (KP1 2002: 20). 4 tak jest używany w artykule A. Kazlauskienė (2008). 5 Takie użycie widoczne jest na przykład w KancKP (2000: 277). 66 Kalbos Kultūra | 84 także skróty utworzone sylabowo), lecz słabo pasowałaby do terminów określających lub uogólniających inne skróty – (skrótów symbolicznych (skrótów), skrótów graficznych (skrótów), chyba że zastąpiłby je również zapożyczony termin abrewiatury. Włączony do ogólnej klasyfikacji jako termin oznaczający podrodzaj skrótów wyróżniany pod pewnym względem (zob. lKE 1999; Kazlauskienė 2008), akronim byłby środkiem ujawniającym pewne aspekty skrótów, jednak zakres tego pojęcia, w porównaniu z przedstawianym w pracach zagranicznego językoznawstwa, oczywiście znacznie by się zawęził. Podstawowe pojęcie artykułu skróty obejmuje grupę tworów o niejednorodnej budowie. Pomimo takich różnic w niektórych pracach do określania skrótów utworzonych nie tylko za pomocą liter, lecz także w inny sposób używa się terminów skróty literowe, literowe skróty nazw. Oczywiście są one umowne. Termin skróty jest dogodny również dlatego, że pozwala uniknąć takiej umowności. Różnice zjawiska, które chcemy za jego pomocą określić, mogą być nazywane za pomocą pewnych określeń. Na przykład różnice w budowie skrótów mogą być określane takimi terminami złożonymi, jak skróty literowe, skróty sylabowe, skróty mieszane itp. PRZEWIDYWANA BUDOWA SKRÓTÓW I WYSUWANE CECHY ICH UŻYCIA Podstawowe zasady tworzenia skrótów Budowa skrótów litewskich została określona w wydawnictwie normatywnym – Pisownia i interpunkcja języka litewskiego. W 2006 r. VLKK zmieniła jedynie sformułowane w nim zasady interpunkcji, natomiast część wydawnictwa „pisownia”, w której omawia się skróty, postanowiono nadal uważać za normatywną (VŽ 2006a, b, c). Iš kitų VLKK priimtų nutarimų lietuviškų santrumpų vartojimą tiesiogiai paliečia tik 2000 m. spalio 26 d. priimtasis, įteisinantis kelias lietuviškuose tekstuose vartotinas santrumpas (VŽ 2000). Šių santrumpų sandara visiškai atitinka norminius jų sudarymo principus. Tie principai iš pažiūros gana paprasti: trumpinant keliažodžius pavadinimus, imamos visų savarankiškų žodžių pirmosios didžiosios raidės (SNO – Suvienytųjų Nacijų Organizacija), kartais – pirmojo žodžio pirmosios raidės abėcėlinis pavadinimas (ELTA – Lietuvos telegramų agentūra), tarnybiniai žodžiai praleidžiami (TVR – teisingumas ir vidaus reikalai); gali būti imamos dvi ar trys žodžių pradžios raidės arba pirmieji skiemenys (Elfa – elektros fabrikas), pastaruoju atveju santrumpa rašytina kaip tikrinis žodis – didžioji tik pirma raidė (LKRS 1992: 73–74). Lieka pridurti tai, kad trumpinant sudurtinius ir priešdėlinius žodžius, kurių pirmasis dėmuo ar priešdėlis yra nelietuviškas ir atskirai nevartojamas, imamos abiejų dėmenų pirmosios didžiosios raidės (HE – hidroelektrinė), ir bus aprėptos visos LKRS numatomos lietuviškų santrumpų sudarymo galimybės. Tokie jų sudarymo principai kartojami ir kalbos praktikos ar enciklopedinio pobūdžio leidiniuose (LKŽin 1998; LKE 1999; KancKP 2000). KancKP pateikiamas pavyzdys VšĮ (viešoji įstaiga) atkreipia dėmesį, kad santrumpa gali būti sudaryta ne tik iš žodžių pirmųjų raidžių, tarp jų galima įterpti ir mažųjų raidžių (KancKP 2000: 277). Apibendrinant norminamuosiuose ir kalbos praktikos darbuose pateikiamus santrumpų sudarymo principus, galima daryti išvadą, kad jais numatomos trejopos sandaros lietuviškos santrumpos: 1) susidedančios iš žodžių (ar jų dėmenų) pirmųjų raidžių; 2) składających się z początkowych części wyrazów; 3) składających się z pierwszych liter wyrazów, z dodaniem także innych. W rzeczywistości budowa skrótów może być znacznie bardziej różnorodna. Na przykład mogą one zawierać indeksy, którymi oznacza się wydania z różnych lat (DŽ1, DŽ2, DŽ3 – Słownik współczesnego języka litewskiego), skróty mogą być tworzone zarówno z sylab, jak i z liter (K.Gaivlt – K. Gaivenis. Terminologia litewska) itp. (KK 2008: 139). pozwalałoby to przypuszczać, że ustalone są tylko sposoby skracania powszechnie używanych nazw, natomiast budowa pozostałych pozostawiona jest uznaniu autora lub wydawcy. potwierdza to również stwierdzenie, że w literaturze specjalistycznej mogą występować własne, specyficzne skróty (lKrs 1992: 73). jednak w publikacjach omawiających klasyfikację skrótów miejsce i status tego rodzaju skrótów powinny zostać wyraźnie określone. Skróty literowe W wybranych do analizy źródłach stosowane skróty częściowo odpowiadają normatywnym zasadom ich tworzenia. litewskie lub międzynarodowe nazwy instytucji, przedsiębiorstw, organizacji, urzędów, systemów, jednostek terytorialnych i innych struktur, dokumentów, wskaźników oraz terminy ekonomiczne skraca się w prosty sposób literowy, tj. przyjmując pierwsze litery członów połączenia wyrazowego, np. : ECB – Europejski Bank Centralny, ECBS – Europejski System Banków Centralnych; 68 Kalba Kultūra | 84 EEE – Europejski Obszar Gospodarczy, EFSF – Europejski Instrument Stabilności Finansowej, FARK – Federalny Komitet Otwartego Rynku, LCKU – Litewska Centralna Unia Kredytowa, TVF – Międzynarodowy Fundusz Walutowy, VPK – Komisja Papierów Wartościowych; EVRK – Klasyfikator rodzajów działalności gospodarczej, KRD – Dyrektywa w sprawie wymogów kapitałowych; ESD – deficyt rachunku bieżącego, PVM – podatek od wartości dodanej, SVKI – zharmonizowany indeks cen konsumpcyjnych, TUI – bezpośrednie inwestycje zagraniczne, VKM – mechanizm kursów walutowych. przy skracaniu połączeń, w których skład wchodzą wyrazy funkcyjne, są one pomijane, np. : EBPO – Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, EPS – unia gospodarcza i walutowa, ERPB – Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, TPFK – Międzynarodowy Komitet Walutowy i Finansowy. jednak stosuje się nie tylko litewskie, lecz także nielitewskie skróty utworzone za pomocą liter, ponieważ ich stosowanie jest usankcjonowane przez zasady pisowni i interpunkcji zatwierdzone uchwałą VlKK (VŽ 1997a). Pojęcie nielitewskiego skrótu nie zostało w tych zasadach zdefiniowane. Formułując stwierdzenie, że w tekstach litewskich skróty te należy zapisywać tak jak w języku oryginału, jedynie znaki o podstawie nielacińskiej zastępując litewskimi, przy pojęciu nielitewskie w nawiasie podaje się międzynarodowe. takie wyjaśnienie można interpretować dwojako: 1) skróty międzynarodowe stanowią część nielitewskich, a więc w podany sposób należy przepisywać tylko skróty międzynarodowe; 2) pojęcia nielitewskie skróty i skróty międzynarodowe są synonimami, a więc w podany sposób należy przepisywać wszystkie nielitewskie skróty. drugą interpretację wzmacnia fakt, że spośród języków używających pisma wywodzącego się z alfabetu łacińskiego podano jedynie przykłady z języka angielskiego, np. : BBC – British Broadcasting Corporation, FAO – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa, NATO – Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego. taka interpretacja zapewniłaby bardzo dużą swobodę w użyciu – pozwalałaby bez ograniczeń stosować skrócone wszystkie nielitewskie nazwy o znaczeniu dosłownym, w tym angielskie. a zatem bardziej prawdopodobne jest, że wskazany sposób przenoszenia skrótu do języka litewskiego proponuje się stosować nie do wszystkich nielitewskich skrótów, lecz tylko do tych, które oznaczają nazwy instytucji międzynarodowych, organizacji lub innych tworów. właśnie taką tendencję można dostrzec w badanym użyciu. Podawane obok skrótów (lub w dołączanych glosariuszach) pełne warianty nazw zapisywane po angielsku wskazują, że większość z nich jest wspólna dla Unii Europejskiej, strefy euro lub jeszcze szerszego obszaru, np. : CEBS – Committee of European banking supervisors (Komitet Europejskich Organów Nadzoru Bankowego), CESR – Committee of European securities regulators (Komitet Europejskich Organów Nadzoru nad Rynkiem Papierów Wartościowych), zob. VasKElaItĖ. skrótowce: struktura i użycie składniowe 75 omawiając pisownię skrótów języka litewskiego, zupełnie nie wspomina się o takich, w których skład wchodzą liczby, a używa się ich różnorodnych i niemało. Część używanych to tak zwane skróty międzynarodowe, składające się z liter i liczb, np. : CCBM2 – Collateral Central bank Management 2; CIS2006 – Community Innovation survey 2006; CESAME II – Clearing and settlement advisory and Monitoring Experts Group 2; G7 – Group 7; G10 – Group 10, lub ze skrótu sylabowego i liczby: LITIN-10 – lithuanian stock Exchange Index. Stosuje się skróty o podobnej strukturze oraz litewskie skróty, np. : VKM II – 2. mechanizm kursów walutowych; ESS’95 – System rachunków europejskich z 1995 r.; 39 TAS lub TAS 39 – 39. międzynarodowy standard rachunkowości; KPS4 – 4. studium wpływu ilościowego; ECB/2001/13 – rozporządzenie Europejskiego Banku Centralnego nr 13 z 2011 r., ES15, ES-15 – 15 państw członkowskich Unii Europejskiej). Pisownia tych skrótów jest bardzo zróżnicowana: cyfry zapisuje się rzymskimi (VKM II) albo arabskimi (TAS 39, KPS4), w jednym przypadku oddziela się je łącznikiem (ES-15), w innym apostrofem (ESS’95) lub innymi znakami interpunkcyjnymi (ECB/2011/13), spację pozostawia się (VKM II, TAS 39) albo nie (KPS4, ES15), liczbę zapisuje się albo przed częścią literową (39 TAS), albo po niej (TAS 39). Pisownia skrótów VKM II, CESAME II z cyframi rzymskimi pozwalałaby dostrzec tendencję do skracania w ten sposób związków wyrazowych, w których skład wchodzą liczebniki porządkowe, jednak pisownia skrótów 39 TAS, TAS 39, KPS4 obala takie spostrzeżenia. Chociaż skróty z liczbami jako odrębna grupa skrótów języka litewskiego nie są przedstawiane w klasyfikacji, jednak normalizacja innych kwestii pisowni pozwalałaby sądzić, że nie są one uznawane za niewłaściwe. na przykład w lKrs wśród nazw marek seryjnych wymieniono skróty Tu-104, Il-154, 3 RK (lKrs 1992: 70). Już same te przykłady pokazują, że pisownia może być dość różnorodna. Założenie o możliwej różnorodności pisowni potwierdza norma zalegalizowana uchwałą VlKK z 26 września 1991 r. (Nutarimas 1991), zgodnie z którą obcojęzyczne skróty utworzone z liczbami, oznaczające materiały, wyroby i dokumenty normatywne, należy przepisywać z języka oryginału: te, których część literową stanowią znaki alfabetu łacińskiego, należy zapisywać tak jak w języku oryginału (magnetofonas Sony CFS-W304), natomiast w przypadku oznaczeń utworzonych ze znakami niełacińskimi część literową w języku publicznym i literaturze popularnej należy transliterować (tachometras TČ-10R, standartas GOST 6920-89). w języku oryginału takie skróty mogą być zapisywane różnie, a zatem ta różnorodność 76 Kalbos Kultūra | 84 pisownią, jednak celowe byłoby sformułowanie ogólnych zasad ich zapisu, które pomogłyby ustalić na przykład perkeliama ir į lietuvių kalbą. Galiojant tokiai rašybos variantiškumą įteisinančiai normai, būtų sunku reguliuoti ir lietuviškų santrumpų su skaitmedopuszczalność wariantów VKM II i 2-asis VKM, ES15 i ES-15. w przeciwnym razie nawet te skróty, których część literowa jest tłumaczona, będą zapisywane zgodnie z pisownią oryginału. Uznając część skrótów za cytaty, do języka litewskiego trafiają również skróty o takiej strukturze, w których występuje także symbol, na przykład S&P 500. Oczywiście można uważać je za jednorazowe przypadki użycia, jednak bynajmniej nie są nimi skróty, w których skład wchodzą nie tylko cyfry, lecz także wyrazy, np. : Euro MTS, SWIFTNet FIN. Jeżeli ich pisownią rządzi wyłącznie zasada przenoszenia nielitewskiego skrótu do języka litewskiego jako cytatu, taka pisownia nieuchronnie będzie wywierać wpływ również na strukturę litewskich skrótów. O tym, że taki wpływ już istnieje, świadczą sposoby tworzenia skrótów oznaczających systemy płatności i rozliczeń. Warto przyjrzeć się im dokładniej. Międzynarodowym skrótem stworzonego przez Europejski Bank Centralny i banki centralne strefy euro tak zwanego systemu pilnych przelewów drugiej generacji, którego angielska nazwa brzmi Trans-European Automated Real-time Gross Settlement Express Transfer 2, jest TARGET2. jest to skrót literowy, w którego skład wchodzi również cyfra. Oznaczany nim system jest centrinio banko gairėse numatyta, kad jos sudedamųjų dalių (vadinamųjų tarGEt2 komponento sistemų) pavadinimai būtų sudaromi prie sanzłożony. Europejskie krótkie formy TARGET2, łączące inne skróty lub słowa – nazwy banków centralnych Eurosystemu albo państw członkowskich (ECb 2007: 4). Sam Europejski Bank Centralny nazwał ten system, włączając skrót swojej nazwy: TARGET2-ECB. Nazwa systemu komponentu litewskiego banku centralnego została utworzona przez dodanie do skrótu nazwy banku: TARGET2-LIETUVOS BANKAS. A zatem skrót zostaje rozwinięty w pełne wyrażenie wielowyrazowe. Wpływ na litewski twór w tym przypadku można uznać za bezpośredni – strukturę nazwy określa instytucja międzynarodowa. Jednakże Bank Litwy tworzy również własne systemy, których nazwy nie są regulowane przez instytucje międzynarodowe ani ich akty prawne. Jak wspomniano, jeden z pierwszych stworzonych przez niego systemów płatniczych (LITAS) otrzymał nazwę utworzoną za pomocą prostego sposobu skracania literowego. Nazwy systemów działających od 2007 r., zapewne z uwzględnieniem niektórych analogicznych międzynarodowych płat. VasKElaItĖ. skrótowce: struktura i użycie składniowe 77 tendencje w tworzeniu nazw systemów płatności i rozliczeń są już tworzone przez łączenie za pomocą łącznika innych elementów, w tym przypadku – innych skrótowców: system płatności w czasie rzeczywistym nosi nazwę LITAS-RLS, system płatności detalicznych – LITAS-MMS, przeznaczony do rozliczeń w euro przed przejściem na TARGET2 – LITAS-PHA. Podobnie tworzone są skrótowce oznaczające systemy płatności i rozliczeń wielu państw, np. : SORBNETEURO, BI-REL. a zatem wpływ na strukturę litewskich skrótowcównazw w tym przypadku można uznać za pośredni. Z drugiej strony nie ma również zasad języka litewskiego sprzeciwiających się takiej strukturze. Zgodnie z obecnie obowiązującymi zasadami tworzenia nazw symbolicznych (zob. VŽ 2004) ze skrótowców można tworzyć takie nazwy symboliczne, których zakończenie odpowiada litewskiej końcówce („Eksma”, „Sodra”), jednak mają one zastosowanie wyłącznie do nazw instytucji, przedsiębiorstw i organizacji. ponadto nazwy systemów LITAS-RLS, LITAS-MMS, LITAS-PHA nie są prawdziwymi nazwami symbolicznymi – są to połączenia skrótowców, chociaż słowo LITAS, mające litewską końcówkę, znacznie zaciera granicę między skrótowcem a nazwą symboliczną. Strukturę nazwy wskaźnika stóp procentowych VILIBOR, obliczanego przez Bank Litwy (do 1995 r. obliczanego jako VILIBID), również można uznać za przykład pośredniego wpływu nielitewskich skrótów na skróty litewskie. Przy tworzeniu nazwy tego wskaźnika nie trzeba było uwzględniać wymogów międzynarodowych aktów prawnych, jednak należało dostosować się do analogicznych nazw EURIBOR (i EURIBID) oraz do prawidłowości tworzenia nazw odpowiednich wskaźników obliczanych w innych krajach. Omówione cechy budowy skrótów wskazywałyby, że do opisu różnorodności struktury skrótów używanych w tekstach litewskich nie wystarczają już skróty literowe i sylabowe zwyczajowych terminów, nawet jeśli z ich zakresu wyłączy się tak zwane skróty międzynarodowe, ponieważ w ich skład wchodzą cyfry, a po łączniku dopisywane są skróty, wyrazy lub połączenia wyrazowe. Oczywiście taką nazwę jak TARGET2-LIETUVOS BANKAS należy raczej uznać nie za rozszerzony skrót, lecz za nazwę symboliczną utworzoną przy użyciu skrótu. Jednak utworzone w sposób literowy nazwy systemów płatniczych LITAS-RLS, LITAS-MMS, LITAS-PHA można uznać zarówno za nazwy symboliczne, jak i za skróty. Dlatego przy przedstawianiu klasyfikacji skrótów z punktu widzenia ich budowy celowe jest wyróżnienie grup skrótów literowych, sylabowych i mieszanych, a skróty mieszane, uwzględniając również rozpowszechniające się w innych dziedzinach użycia sposoby ich tworzenia, można klasyfikować jeszcze bardziej szczegółowo. 78 Kalbos Kultūra | 84 sINtaKsINĖ saNtruMPŲ VartosENa Różnice we włączaniu do struktury zdania skróty – literowe, sylabowe lub inne twory niemające znaczenia leksykalnego – nie są w zdaniu elementami izolowanymi. Mają one określony związek z innymi wyrazami zdania, wchodzą w jego strukturę. Norma przewiduje następujący sposób włączenia skrótu do struktury zdania, jakim jest jego opracowanie gramatyczne – dodanie litewskich końcówek wskazujących przypadek, liczbę i rodzaj. Po otrzymaniu końcówki nieodmienny element staje się elementem zdania posiadającym formalne cechy wyrazu i może wskazywać związek z innymi wyrazami zdania. jednakże w omawianym użyciu nie dąży się do gramatycznego opracowania ani skrótów literowych, ani sylabowych, ani mieszanych. Jak zatem są one włączane do zdania i jak wskazywany jest ich związek z innymi wyrazami? takim wskaźnikiem najczęściej jest używany ze skrótem przymiotnik lub wyraz przymiotny, przejmujący kategorie morfologiczne wyrazu uzgadnianego, tj. wyrazu, z którym jest uzgadniany. forma rodzajowa przymiotników i wyrazów przymiotnych używanych z litewskimi skrótami literowymi ujawnia prostową prawidłowość ich wyboru – skróty, których nieskróconych odpowiedników, tj. wyrażeń, głównym członem jest rzeczownik rodzaju męskiego, nadają przymiotnikom lub wyrazom przymiotnym rodzaj męski, a rzeczownik rodzaju żeńskiego – rodzaj żeński, np. Pierwszy z głównych światowych banków centralnych zaczął podnosić stopy procentowe ECB [Europejski Bank Centralny] (Pranešimas 2011: 05); Wreszcie ESBC [Europejski System Banków Centralnych], nie naruszając celu stabilności cen, wspiera ogólne zadania UE, w tym również integrację finansową (Ma 2006: 13); W księgach rachunkowych EBC ta pozycja przedstawia należność netto lub zobowiązanie netto każdego KBC [krajowego banku centralnego] wobec całego ESBC (Ma 2005: 98); Powiązania wielostronne są systemem umownym i technicznym, który umożliwia dwóm bezpośrednio niepołączonym systemom rozrachunku papierów wartościowych rozliczanie transakcji za pośrednictwem trzeciego systemu rozrachunku papierów wartościowych (Ma 2006: 97). Nie mając litewskich końcówek, skróty nie mają również wykładników liczby, jednak używane z nimi przymiotniki i wyrazy przymiotnikowe przyjmują formę liczby pojedynczej lub mnogiej i w ten sposób wskazują w zdaniu łączącą je ze skrótem relację składniową, np. : Rentowność rządowych euroobligacji na koniec 2002 r. była o 0,2–0,7 punktu procentowego, a na koniec 2003 r. – o 0,1–0,4 punktu procentowego wyższa niż rentowność odpowiednich bazowych (najbardziej wiarygodnych) rządowych papierów wartościowych strefy euro (Ma 2004: 45); Konr. VasKElaItĖ. skróty: budowa i użycie składniowe 79 Ściśle mówiąc, pierwszych 12 mies. Podczas pierwszej ITRO [dłuższej operacji refinansowania], przeprowadzonej 24 czerwca 2009 r., systemowi bankowemu strefy euro przydzielono rekordową kwotę 442 mld euro (Ma 2010: 20). Niemniej jednak w niektórych przypadkach uzgodnienie pod względem liczby ma charakter warunkowy, ponieważ skrót tworzy się przez skrócenie formy liczby pojedynczej rzeczownika będącego nadrzędnym członem połączenia wyrazowego, lecz stosuje się go również do oznaczania liczby mnogiej, np. Mówiąc bardziej konkretnie, w grudniu 2009 r. Rada Prezesów postanowiła, że w tym miesiącu operacja refinansująca o terminie zapadalności dłuższym niż 12 mies. (ITRO) będzie ostatnią operacją o takim terminie oraz że w marcu 2010 r. zostanie przeprowadzona tylko jedna dodatkowa operacja 6-miesięczna ITRO, natomiast dodatkowe 3-miesięczne ITRO powinny zostać zakończone (Ma 2011: 17). Jak widać, podstawą uzgodnienia rodzaju i liczby z litewskimi skrótami literowymi jest rodzaj i liczba wyrazu będącego nadrzędnym członem skróconego połączenia wyrazowego. Nadrzędnym członem takich połączeń, przynajmniej tych stosowanych w przeglądach gospodarczych, zawsze jest rzeczownik. Skracane połączenia wyrazowe mają charakter rzeczownikowy i składają się z rzeczownika i przymiotnika (NB – budżet narodowy, NT – nieruchomości) lub z rzeczowników (PB – Bank Światowy, VKI – indeks cen konsumpcyjnych, BBPK – Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego). Ich Bestandteile können die adjektivischen abhängigen Bestandteile enthalten (ESD – Leistungsbilanzdefizit, TVF – Internationaler Währungsfonds, PVM – Mehrwertsteuer, TPPPC – Internationales Zentrum zur Verhütung der Geldfälschung); seltener sind die abhängigen Bestandteile Wörter anderer Wortarten (SSMS – systemisch wichtige Zahlungssysteme). Die abhängigen Bestandteile können auch durch eine koordinative Verbindung miteinander verbunden sein (EBPO – Organisation für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung, ERPB – Europäische Bank für Wiederaufbau und Entwicklung, SVDĮ – kleine und mittlere Unternehmen), der Hauptbestandteil der Wortgruppe ist jedoch ein Substantiv. Bei Abkürzungen, die im Satz für Wortgruppen stehen, wird, wie aus den Beispielen ersichtlich ist, das Adjektiv oder adjektivische Wort nicht nur nach Genus und Numerus, sondern auch nach Kasus kongruiert. Somit ist die Kongruenz vollständig, abgesehen von den genannten Fällen der Nichtübereinstimmung im Numerus. Bei der Kürzung einer Wortgruppe, zu deren Bestand ein Ordinalzahlwort gehört, ändert dieses, wie aus den zuvor angeführten Beispielen für Abkürzungen ersichtlich ist, seine Position – in der Abkürzung steht es gewöhnlich nicht mehr vor dem Hauptbestandteil, sondern danach (VKM II, TAS 39, KPS4, KPS5) und wird offenbar zu einem Kardinalzahlwort. Auch die Stellung, die Kardinalzahlwörter in der ungekürzten Wortgruppe einnehmen, verändert sich – sie 80 Kalbos Kultūra | 84 werden gewöhnlich hinter die Substantive verschoben, z. B. : ES-15, ESS95, ESS’95. Z czym uzgadnia się przymiotnik lub słowo o charakterze przymiotnikowym w takich przypadkach? Teksty przeglądów gospodarczych pokazują, że mimo wszystko dąży się do uzgadniania go z rzeczownikiem pełniącym funkcję głównego członu grupy wyrazowej, np. : EBC pomaga Eurostatowi zrewidować ESA95 [Europejski System Rachunków z 1995 r.], przedstawiający zalecenia dotyczące wielu decyzji na szczeblu europejskim (Ma 2009: 125). jednak uzgadnianie pod względem rodzaju, liczby i przypadka jest możliwe tylko w tych przypadkach, gdy skracana grupa wyrazowa jest litewska. Ustalenie rodzaju rzeczownika pełniącego funkcję głównego członu nielitewskiej grupy wyrazowej jest trudne, ale przymiotniki i słowa o charakterze przymiotnikowym używane z nielitewskimi skrótami mimo wszystko mają wykładniki rodzaju. W jaki sposób zyskują one taką czy inną formę rodzaju? Niektóre przypadki użycia wskazywałyby, że podstawą uzgadniania z nielitewskimi skrótami literowymi jest rodzaj, przypadek i liczba głównego członu grupy wyrazowej przetłumaczonej na język litewski, np. : SWIFT [Society for Worldwide Interbank Financial telecommunication] powinien być przejrzysty (Ma 2008: 158); SWIFT jest ważna z punktu widzenia stabilności finansowej, ponieważ świadczy usługi bezpiecznego przesyłania wiadomości społeczności finansowej w ponad 210 krajach świata (Ma 2010: 143); SMP [securities Market Program] jest przeznaczony właśnie do przywrócenia tego pojęcia płynności, zwykle nazywanego płynnością rynków finansowych (Mb 2010 06: 24). Główny człon angielskiego pełnego, nieakronimicznego połączenia wyrazowego society tłumaczy się na język litewski jako bendrija, draugija, natomiast słowo program jako programa, dlatego w tych przypadkach forma żeńska przymiotnika jest używana zgodnie z litewskim odpowiednikiem. Gdy połączenie literowe SWIFT zostaje rozwinięte, a głównym członem połączenia staje się rzeczownik net, tłumaczony na język litewski jako tinklas, zmienia się również rodzaj używanego z tym skrótem przymiotnika, np. : W ramach nadzoru nad SWIFT największą uwagę poświęcano odporności SWIFT w warunkach sytuacji ekstremalnych, wewnętrznym procesom zarządzania ryzykiem oraz zastąpieniu starej sieci komunikatów SWIFT nową infrastrukturą SWIFTNet opartą na technologiach internetowych (Ma 2005: 119). Niemniej jednak nie zawsze przestrzega się tej prawidłowości. Na przykład w przypadku również skracanej w sposób literowy angielskiej nazwy Euro Overnight Index Average główny człon – słowo average – tłumaczy się na język litewski jako vidurkis, dlatego ze skrótem jakoby powinien być używany przymiotnik rodzaju męskiego, jednak wybiera się rodzaj żeński, np. : Z wyjątkiem zaledwie kilku przypadków EONIA, przy dużej nadwyżce płynności, nadal była niższa niż podstawowe operacje refinansujące Eurosystemu i operacje refinan- r. VasKElaItĖ. skrótowce: budowa i użycie składniowe 81 forma rodzaju przymiotnika w tym przypadku nie zależy od fonetyki końca skrótowca, savimo operacijų fiksuotoji palūkanų norma, bet artima palūkanų normai už naudojimąsi indėlių galimybe (Ma 2011: 36). ponieważ, jak już omówiono, w przeglądach gospodarczych skrótowce te nie są gramatycznie oznaczane, a podobieństwo ich zakończeń do litewskich końcówek fleksyjnych jest ignorowane. Wszelkie założenia, że mógłby się łączyć z domniemanym rzeczownikiem rodzaju żeńskiego, obala fakt, że w tych samych tekstach ze skrótowcem tym używany jest również rodzaj męski, np. : Oceniając bardzo krótkoterminowe stopy procentowe rynku pieniężnego, należy zauważyć, że EONIA jest głównie związana z ogromną ilością płynności; Po trzecie, z powodu ciągłych wahań nadmiernej płynności systemu EONIA nadal była bardzo niestabilna (Ma 2010: 40). Prawdziwą przyczynę takiej różnorodności ujawnia tendencja do używania z tym i innymi skrótowcami oznaczającymi wskaźniki stóp procentowych określonych słów objaśniających, które mogą być zarówno rodzaju męskiego, jak i żeńskiego, takich jak indeks, stopa, np.: Na początku 2011 r. indeks EONIA nadal był niestabilny (Ma 2011: 36); W drugim kwartale 2005 r. 12-miesięczna stopa EURIBOR zaczęła spadać i do końca czerwca osiągnęła ten sam poziom (Ma 2006: 33). Słowa objaśniające mogą być mniej lub bardziej rozwinięte, na przykład używa się nie tylko słowa norma, lecz także połączenia stopa procentowa, nie tylko słowa wskaźnik, lecz także połączenia wskaźnik stóp procentowych, np.: 3 mies. buvo didesnė už EURIBOR (lbMa 2006: 44); Tarpbankinio litų skolinimo palūkanų normų rodiklis VILIBOR, kaip ir analogiškas euro tarptautinės VILIBOR stopa procentowa stały wskaźnik rynku międzybankowego EURIBOR, obliczany każdego dnia roboczego na podstawie kwotowań publikowanych przez banki (Pranešimas 2010: 24). Niektóre słowa objaśniające pokrywają się z głównym członem wyrażenia, którego skrótem jest dany skrót – ostatnia litera skrótów VILIBOR, EURIBOR oznacza skrócone angielskie słowo rate (stopa procentowa). ostatnia litera skrótów LITAS, KUBAS jest skrótem słowa sistema, jednak przy tych skrótach, w tym także przy ich rozwiniętych wariantach, zwykle używa się słowa objaśniającego sistema lub utworzonych z nim połączeń, np. : Wykonując funkcję nadzoru nad systemami płatniczymi i systemami rozrachunku papierów wartościowych, Bank Litwy monitorował system płatniczy LITAS, system rozrachunku papierów wartościowych LCVPD oraz system płatniczy KUBAS LCKU (lbMa 2007: 68); System LITAS-PHA stworzył i zarządza nim Bank Litwy (Pranešimas 2009: 41); W 2006 r. Bank Litwy zarządzał systemem płatniczym LITAS i pełnił funkcję jego operatora (lbMa 2007: 68). 82 Kalbos Kultūra | 84 Zatem występujące w zdaniu kombinacje wielkich liter w tych przypadkach nie są już uważane za skróty. Wyraźnie pokazują to takie przypadki, gdy objaśniające połączenie wyrazowe stanowi niemal całe skracane połączenie wyrazowe, np. : Wskaźnik oprocentowania międzybankowych pożyczek w litach VILIBOR, podobnie jak analogiczny wskaźnik międzynarodowego rynku międzybankowego w euro EURIBOR, jest obliczany każdego dnia roboczego na podstawie kwotowań publikowanych przez banki, zgodnie z którymi wyrażają one gotowość do udzielenia środków innym bankom (Pranešimas 2011: 24); Bank Litwy zarządza systemem rozrachunków brutto w czasie rzeczywistym LITAS-RLS oraz systemem detalicznych płatności o określonym czasie rozrachunku LITAS-MMS, a także pełni funkcję operatora tych systemów (Pranešimas 2009: 40). Dlatego można sądzić, że skróty te funkcjonują w zdaniu nie jako skróty nazw o znaczeniu dosłownym, bezpośrednio łączące się z przymiotnikiem, lecz raczej jako nazwy symboliczne. Oczywiście używa się ich również bez wyrazów objaśniających, ale także nazwy symboliczne mogą być używane bez wyrazów rodzajowych lub nomenklaturowych. Gdy wyraz lub połączenie wyrazowe objaśniające skrót zostaje pominięte, przymiotnik lub wyraz przymiotnikowy uzgadnia się z domyślnym wyrazem objaśniającym lub głównym członem objaśniającego połączenia wyrazowego. To właśnie powoduje zróżnicowanie form rodzaju (i liczby) przymiotników oraz wyrazów przymiotnikowych. Niemniej jednak przy niektórych skrótach wyrazy objaśniające niemal nigdy nie są pomijane, mianowicie przy tych oznaczających różne systemy, np. Systemy płatności detalicznych mające znaczenie systemowe i duże znaczenie są oceniane zgodnie ze standardami nadzorczymi przez odpowiednie krajowe banki centralne, natomiast EBC odpowiada za ocenę systemu EBA TEVP 2 (Ma 2005: 120); W 2004 r. nadal wprowadzano obowiązkowe zmiany niezbędne do przejścia na nowy system przesyłania komunikatów SWIFTNet FIN, a wszystkie komponenty systemu TARGET pomyślnie wdrożyły te zmiany (Ma 2005: 88). w przypadku skrótów TARGET, TARGET2 następujący po nich wyraz objaśniający system jest niejako niezbędną częścią skrótu, np. System TARGET rozpoczął działalność 4 stycznia 1999 r., wraz z wprowadzeniem euro. Początkowo składał się z 15 krajowych systemów rozrachunku brutto w czasie rzeczywistym (RLAA) oraz mechanizmu płatniczego EBC (EMM). Pomimo swojego sukcesu system TARGET miał kilka mankamentów wynikających z jego niejednorodnej konstrukcji technicznej i zdecentralizowanej struktury. W celu rozwiązania tych problemów i dostosowania się do takich wydarzeń, jak dalsze rozszerzenie strefy euro, w październiku 2002 r. Eurosystem podjął się realizacji projektu systemu TARGET2. Cel Eurosystemu przy tworzeniu sisr. VasKElaItĖ. skrótowce: budowa i użycie składniowe 83 temat TARGET2 stworzono zmodernizowaną wersję wcześniejszego systemu TARGET, która lepiej zaspokajałaby potrzeby użytkowników, oferując jednolity poziom usług, ujednoliconą taryfikację i ekonomiczność (Ma 2009: 112). wraz ze skrótowcami nazywającymi te i inne systemy używany jest nie tylko wyraz system, lecz także połączenia wyrazowe o bardziej konkretnym znaczeniu, np. : EBC wraz z krajowymi bankami centralnymi oceniał, czy przyszły system płatniczy Eurosystemu TARGET2 jest zgodny z podstawowymi zasadami systemowo ważnych systemów płatniczych (Ma 2007: 29); Przez ostatnich kilka lat był on udoskonalany i prowadzono prace mające na celu stworzenie systemu drugiej generacji TARGET2 (Ma 2006: 93). takie konieczne użycie wyrazu system może wynikać ze sposobu utworzenia angielskiego skrótowca TARGET: ostatni wyraz połączenia wyrazowego Trans-European Automated Real-time Gross Settlement Express Transfer System7, które w języku angielskim zwykle występuje jako nazwa o znaczeniu dosłownym, nie został włączony do skrótowca, dlatego skłania się do używania go jako nieodłącznej części skrótowca lub pewnego wyrazu rodzajowego (nomenklaturowego). jednak czym wyjaśnić, dlaczego występuje przed skrótem pisanym wielkimi literami. Przecież wyrazów rodzajowych można używać także po nazwie – w przypadkach, gdy wyraz rodzajowy jest konieczną i nieodłączną częścią nazwy o znaczeniu dosłownym (VŽ 1997b, 2004, 2007). to, że słowo sistema jest wysuwane przed skróty, najprawdopodobniej wskazywałoby na tendencję do traktowania w tekście pewnych skrótów jako nazw symbolicznych. Chociaż próbowano wiązać postpozycję wyrazów rodzajowych po nielitewskich nazwach symbolicznych z wpływem języka angielskiego (zob. Vaicekauskienė 1997), uważa się również przeciwnie – że taka postpozycja może być kopiowaniem pozycji dopełniaczowej właściwej odmiennym litewskim nazwom symbolicznym (zob. Vaskelaitė 2001). Jak widać z przedstawionych przykładów skrótów nazywających stopy procentowe, wyraz lub wyrażenie objaśniające jest używany zarówno przed skrótem, jak i po nim. a zatem zarówno tendencja do wysuwania niektórych wyrazów objaśniających przed skróty, jak i zróżnicowanie ich pozycji może być oznaką podobieństwa niektórych skrótów do nazw symbolicznych. z nielitewskimi nazwami symbolicznymi nielitewskie skróty łączy również nieodmienna forma. Nieodmienne są nawet te skróty, które mają odpowiadającą litewskiej końcówce 7 litewski odpowiednik tej nazwy nie został jeszcze ustalony. w publikacjach Banku Litwy zwykle tłumaczy się go jako Transeuropejski zautomatyzowany system pilnych transferów rozrachunków brutto w czasie rzeczywistym, w słowniku skrótów międzynarodowych podano tłumaczenie zautomatyzowany system wielkoskalowych międzyeuropejskich rozrachunków w czasie rzeczywistym (Buračas 2010: 554). 84 Język Kultura | 84 końcówkę, np. : liczba i wartość operacji przeprowadzonych w systemie LITAS-MMS wzrosły (Komunikat 2011: 45); Aktywne korzystanie z usług TARGET2-LIETUVOS BANKAS sprawiło, że pod względem wartości operacji system ten wyprzedził LITAS-RLS (Komunikat 2010: 43). Odmiany tych skrótów nie dopuszcza ich literowy charakter – przy odmianie skrót nie odpowiadałby rzeczywistej nazwie, gdyby litewski wyraz miał końcówkę fleksyjną. Ogólnie rzecz biorąc, granicę między skrótem a nazwą symboliczną czasami dość trudno wyznaczyć. Na przykład wspomniany skrót LITAS należy uznać za skrót, natomiast wybraną do nazwania innego systemu nielitewską nazwę waluty euro – za wyraz, a więc nazwę symboliczną. Widocznie dlatego zarówno skróty, jak i niektóre nazwy symboliczne są zapisywane jednakowo, por. : System EURO 1 – system rozrachunku w euro o dużej wartości i w określonym czasie, którego właścicielem i operatorem jest osoba prywatna (Ma 2006: 127). a zatem środowisko składniowe skrótów używanych w przeglądach gospodarczych ujawnia dwojaki charakter ich włączenia w strukturę zdania: jedne mają tendencję do włączania się za pośrednictwem przymiotnika lub wyrazu przymiotnikowego, tj. przydawki, inne – za pośrednictwem wyrazu objaśniającego, traktowanego w odniesieniu do części zdania jako dopowiedzenie. W przypadku jednych skrótów bardziej charakterystyczny jest składniowy związek zgody8, w przypadku innych – korelacja9. Zgoda jest charakterystyczna dla skrótów nazw lub terminów o znaczeniu bezpośrednim utworzonych w sposób alfabetyczny, natomiast tak zwane skróty sylabowe korelują z rzeczownikami – wyrazami objaśniającymi lub głównymi członami połączeń wyrazowych. Niemniej składniowe użycie utworzonych w sposób alfabetyczny skrótów EONIA, LIBOR, LITAS, LITAS-RLS, LITAS-MMS, LITAS-PHA, TARGET niemal nie różni się od użycia skrótów utworzonych w sposób sylabowy, co również wskazywałoby na podobieństwo tych skrótów do skrótów sylabowych. Łączy je raczej nie formalny sposób tworzenia skrótu, lecz możliwość podzielenia derywatu na sylaby, a więc – jego podobieństwo do wyrazu. Graficzna forma wszystkich skrótów w analizowanym użyciu jest taka sama (wszystkie są zapisywane wielkimi literami), jednak integracja z szerszą strukturą – tekstem, podobnie jak włączenie w strukturę zdania, różni się. 8 W litewskiej lingwistyce istnieją również różne koncepcje związków składniowych. Według jednych jest on uważany za związek składniowy, według innych – jedynie za wskaźnik związku składniowego. Zob. szerzej. Vaskelaitė r. Modele związków składniowych w składni języka litewskiego. Rozprawa doktorska, 2009, Wilno. 9 Ten związek składniowy w językoznawstwie litewskim jest traktowany i nazywany bardzo różnie: uważa się go za odrębny przypadek związków składniowych albo podrodzaj uzgodnienia, nazywa się korelowaniem form, koordynowaniem form wyrazów itp. (zob. szerzej Vaskelaitė 2009: 93–99). Zob. VASKElaItĖ. skrótowce: budowa i użycie składniowe 91 W uchwałach regulujących ich tworzenie są one zwykle wiązane wyłącznie z nazwami przedsiębiorstw, instytucji i organizacji o znaczeniu przenośnym (Kniūkšta 1996, 1997; 2004; VŽ 1995, 2002, 2004). W uchwale VlKK „W sprawie odmiany nazw symbolicznych” podane przykłady (karta „Ežys”, krój pisma „Palemonas”, plan internetowy „Zebros”) ujawniają, że zakres tego pojęcia jest szerszy, jednak wśród przykładów nie podano ani jednej nielitewskiej nazwy symbolicznej będącej skrótowcem (VŽ 2007). W zasadach tworzenia litewskich nazw symbolicznych, jak wspomniano, nie zezwala się na tworzenie nazw symbolicznych od nieodmiennych skrótów literowych, dlatego też ich pisownia nie została ustalona. Tak czy inaczej, wytyczona przez normy granica między pisownią nazw symbolicznych a skrótów budzi pewne sprzeczności, które ujawniają przypadki użycia, gdy nazwa składa się zarówno ze skrótu, jak i z nazwy symbolicznej. Skrót należałoby bowiem zapisywać wielkimi literami, a następującą po nim słowną część nazwy – w cudzysłowie, jednak skrót wraz z tą częścią słowną tworzy pod względem znaczeniowym niepodzielną całość. Próby pogodzenia ustalonych przez normę różnic w pisowni skrótów i nazw symbolicznych prowadzą do znacznego zróżnicowania w użyciu. Czasami przeważa prepozycja skrótu, dlatego cała nazwa nie jest wyróżniana innym krojem pisma ani cudzysłowem, np. : Parlament taip pat laikosi nuomonės, kad TARGET-Securities projektas gali paskatinti Europos vertybinių popierių atsiskaitymo infrastruktūros integraciją (Ma 2008: 176); Indeks OMX Vilnius per kwartał wzrósł o 13 procent (Pranešimas 2011: 22). W innych przypadkach zarówno skrót, jak i słowna część nazwy wyróżniane są kursywą10, np.: indeks cenowy dow Jones EURo SToXX wzrósł w ciągu roku o około 20% w porównaniu z końcem 2005 r. (Ma 2007: 38); indeks dow Jones EURo SToXX pod koniec roku wzrósł o około 10% w porównaniu z końcem poprzedniego roku (Ma 2005: 34). Istnieją również przypadki, gdy próbuje się połączyć obie normy ortograficzne: skrót zapisuje się wielkimi literami, natomiast słowną część nazwy, jako nazwę symboliczną, wyróżnia się kursywą zastępującą cudzysłów, np.: prognozowane roczne tempo wzrostu zysku przypadającego na jedną akcję spółek wchodzących w skład indeksu dow Jones EURO STOXX wiosną osiągnęło w ciągu kolejnych 12 miesięcy historycznie najniższy poziom (–4%) (Ma 2010: 45). Celem tego projektu, zwanego TARGET2-Securities <…>, jest ujednolicenie rozliczeń 10 w artykule wszystkie cytowane przykłady zapisano kursywą, dlatego w nich krój prosty odpowiada kursywie źródła. Uwaga redakcyjna. 92 Kalbos Kultūra | 84 mi elementy obce, dlatego możliwe, że takie nazwy traktuje się zarówno jako symboliczne, jak i nielitewskie. należałoby eurais už vertybinius popierius centrinio banko pinigais (Ma 2007: 12). beje, nagrinėjamoje vartosenoje pasvirosiomis raidėmis išskiriami tekste vartojazatem rozważyć pisownię skrótów funkcjonujących w tekście jako nazwy o znaczeniu symbolicznym. Jeśli zdecyduje się na zmniejszenie granicy oddzielającej je od nazw symbolicznych, można by to zrobić co najmniej na dwa sposoby. Jednym z nich jest doprecyzowanie normy pisowni nazw symbolicznych, tj. uznanie, że w spójnym tekście takie nazwy mogą być zapisywane nie tylko w cudzysłowie, lecz także wielkimi literami. Obowiązująca norma ich zapisu (w cudzysłowie) w odniesieniu do nazw utworzonych metodą skracania, z których większość na mocy różnych aktów prawnych jest ustanawiana jako zapisywana wielkimi literami, nie jest akceptowalna w użyciu odpowiadającym wymaganiom oficjalnego stylu urzędowego. Innym sposobem zmniejszania granicy między nazwami symbolicznymi a nazwami używanymi symbolicznie jest — z uwzględnieniem rozpowszechniających się w praktyce sztucznie tworzonych nazw litewskich i nielitewskich — zalegalizowanie zapisu tych nazw jednocześnie wielkimi literami i w cudzysłowie. WNIOSKI 1. Skróty utworzone z pierwszych liter członów połączenia wyrazowego lub z innych elementów są w pracach z językoznawstwa litewskiego niemal nieanalizowane, natomiast w pracach dotyczących praktyki językowej i kaip rašybos dalykas. santrumpų sandaros ir funkcionavimo rišliame tekste analizė, pagrįsta ekonomikos srities tekstais, atskleidžia, kad šis reiškinys normatywnych zazwyczaj omawia się je tylko częściowo; obecnie obowiązujące normy użycia skrótów nie obejmują całej ich różnorodności, są niejasne lub niewystarczające. 2. tylko część skrótów używanych w analizowanych przeglądach gospodarczych odpowiada pojęciu typowego skrótu literowego, które zresztą jest nieprecyzyjne i sprzeczne. Większość nielitewskich skrótów jest utworzona nie tylko z liter, lecz także z sylab lub części wyrazów niepokrywających się z sylabami, co skłania do doprecyzowania pojęcia skrótu sylabowego. Na podstawie danych dotyczących użycia nielitewskich skrótów rozpowszechniających się w tekstach litewskich trafniej jest uznawać za sylabowe nie skróty utworzone z sylab, lecz skróty, które można dzielić na sylaby. r. VasKElaItĖ. skrótowce: budowa i użycie składniowe 93 3. Oprócz skrótowców literowych i sylabowych używa się również wielu takich, o których w pracach dotyczących praktyki języka litewskiego w ogóle się nie wspomina – są to skrótowce, w których skład wchodzą zarówno cyfry, jak i słowa lub połączenia wyrazowe. Można je ogólnie nazwać skrótowcami mieszanymi. Pisownię takich skrótowców reguluje tylko ogólna zasada – nietlitewskie skrótowce należy zapisywać w języku litewskim jako cytaty, jednak taka zasada nieuchronnie prowadzi również do wariantywności pisowni analogicznych skrótowców litewskich. Mogłyby ją ograniczyć ogólne zasady pisowni skrótowców o nietypowej budowie. 4. Pojęcie nietlitewskiego skrótowca nie zostało w litewskim językoznawstwie zdefiniowane, a norma ich gramatycznego opracowania jest dość niejasna. Niejasność normy należy uznać za jeden z czynników, przez które w analizowanym użyciu skrótowce te mają tendencję do występowania jako nieodmienne. 5. Składniowe użycie skrótowców, a mianowicie tendencje do włączania ich w zdanie i tekst, ujawnia niemałe różnice, nieomawiane w żadnej pracy przedstawiającej klasyfikację skrótowców: jedne skrótowce w spójnym tekście funkcjonują jako skrócone formy nazw o znaczeniu dosłownym, włączane do tekstu jako środek ekonomii językowej, inne zaś – raczej jako już utworzone nazwy symboliczne. Ponieważ takie sztucznie utworzone nazwy wymagają w tekście pewnego wyjaśnienia, a wyjaśnienie to często pokrywa się ze słowem skracanego połączenia wyrazowego lub nawet z całym połączeniem wyrazowym, takie skróty są pewnym przejawem nadmiarowości w użyciu. 6. Oczywiste jest, że na jednolite formalizowanie w użyciu skrótów różnego rodzaju, oprócz określonych wymagań stylistycznych i gatunkowych, w dużej mierze wpływają również normy zapisu skrótów i nazw symbolicznych, a także współczesne rozumienie nazwy symbolicznej. Granica między nazwą symboliczną a skrótami skłonnymi do użycia symbolicznego powinna być szerzej rozważana i wyraźniej definiowana albo całkowicie zniesiona. ŠaltINIaI ECb 2007: Europos centrinio banko gairės 2007 m. balandžio 26 d. (ECb/ 2007/2). lbMa 2004: lietuvos bankas. Metų ataskaita, 2003. lbMa 2006: lietuvos bankas. Metų ataskaita, 2005. lbMa 2007: Lietuvos banko metų ataskaita, 2006. Ma 2004: Europos centrinis bankas. Metų ataskaita, 2003. Ma 2005: Europos centrinis bankas. Metų ataskaita, 2004. Ma 2006: Europos centrinis bankas. Metų ataskaita, 2005. 94 Kalbos Kultūra | 84 Ma 2007: Europos centrinis bankas. Metų ataskaita, 2006. Ma 2008: Europos centrinis bankas. Metų ataskaita, 2007. Ma 2009: Europos centrinis bankas. Metų ataskaita, 2008. Ma 2010: Europos centrinis bankas. Metų ataskaita, 2009. Ma 2011: Europos centrinis bankas. Metų ataskaita, 2010. Mb 2003 03: Europos centrinis bankas. Mėnesinis biuletenis. Mb 2009 12: Europos centrinis bankas. Mėnesinis biuletenis. Mb 2010 06: Europos centrinis bankas. Mėnesinis biuletenis. Mb 2010 12: Europos centrinis bankas. Mėnesinis biuletenis. PK 2006: Europos centrinis bankas. Pranešimas apie konvergenciją. Pranešimas 2005: Lietuvos banko pranešimas apie pagrindinio tikslo įgyvendinimą, funkcijų vykdymą ir bankų sistemos būklę. Pranešimas 2009: Lietuvos banko pranešimas apie pagrindinio tikslo įgyvendinimą, funkcijų vykdymą ir bankų sistemos būklę. 2009 m. lapkričio mėn. Pranešimas 2010: Lietuvos banko pranešimas apie pagrindinio tikslo įgyvendinimą, funkcijų vykdymą ir bankų sistemos būklę. 2010 m. lapkričio mėn. Pranešimas 2011: lietuvos bankas. Pranešimas apie pagrindinio tikslo įgyvendinimą, funkcijų vykdymą ir bankų sistemos būklę. 2011 m. gegužės mėn. lItEratūra ambrazas V. 2008: Svetimų tikrinių vardų rašymas, Vilnius: lietuvių kalbos institutas. buračas a. 2010: Tarptautinės finansų, verslo ir komercijos santrumpos, Vilnius: Mykolo romerio universitetas. DlKŽ 2000: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Girčienė J. 2005: Neologizmų integracija į tekstą. – Žmogus ir žodis 1, 78–82. Grigas G. 2007: santrumpos terminijoje. – Terminologija 13, 194–199. Grigas G. 2011: Kompiuterijos santrumpos: skolinimas, vertimas, tarimas. Prieiga per internetą: www.vlkk.lt/lit/naujienos/naujiena.791.html (žiūrėta 2011). KancKP 2000: Kanceliarinės kalbos patarimai. 4asis (2asis pataisytas ir papildytas) leidimas. Parengė P. Kniūkšta, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų institutas. Kazlauskienė a. 2008: santrumpos, sutrumpinimai, simboliai. – Specialybės kalba: terminija ir studijos, Vilnius: Mru leidykla, 69–75. KK 2008: Kalbos kultūra 81. Kniūkšta P. 1996: Firmų pavadinimų gimininių žodžių vartojimas ir rašymas. Firmų vardų darymo taisyklių priedas. – Kalbos kultūra 68, 14–18. r. VasKElaItĖ. santrumpos: sandara ir sintaksinė vartosena 95 Kniūkšta P. 1997: Firmų vardai ir jų vartojimas. – Kalbos kultūra 69, 6–20. Kniūkšta P. 2004: Įstaigų, įmonių ir organizacijų pavadinimai. Darybos ir vartosenos aptarimai, Vilnius: lietuvių kalbos instituto leidykla. KP1 2002: Kalbos patarimai 1. Gramatinės formos ir jų vartojimas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. lKE 1999: Lietuvių kalbos enciklopedija. Parengė K. Morkūnas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. lKrs 1992: Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba. 2asis pataisytas fotografuotinis leidimas. Parengė N. sližienė, a. Valeckienė, Vilnius: Mokslas. lKŽin 1998: Lietuvių kalbos žinynas. sudarė P. Kniūkšta, Kaunas: Šviesa. lKŽe 2011: Lietuvių kalbos žodynas. Prieiga per internetą: http://www.lkz.lt/ startas.htm (žiūrėta 2011). Marcinkevičienė r. 2003: santrumpos – akronimai – nauji žodžiai. – Kalbos kultūra 76, 89–93. Nutarimas 1991: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas „Dėl medžiagų, gaminių ir normatyvinių dokumentų žymenų rašymo“ (1991 m. rugsėjo 26 d., Nr. 34). Vaicekauskienė l. 1997: Dėl žodžių tvarkos su nelietuviškais simboliniais vardais. – Kalbos kultūra 69, 61–63. Vaskelaitė r. 2001: Nelietuviškų nekaitomų žodžių sintaksiniai vaidmenys. – Kalbos kultūra 74, 43–52. Vaskelaitė r. 2009: Sintaksinių ryšių modeliai lietuvių kalbos sintaksėje. Daktaro disertacija, Vilnius. VŽ 1995: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas „Dėl firmų pavadinimų gimininių žodžių vartojimo ir rašymo“ (1995 m. gegužės 25 d., Nr. 50). VŽ 1997a: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas „Dėl lietuvių kalbos rašybos ir skyrybos“ (1997 m. birželio 19 d., Nr. 60). – Valstybės žinios, 1997, Nr. 631490. VŽ 1997b: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas dėl „Dėl Valstybinės lietuvių kalbos komisijos prie lietuvos respublikos seimo 1995 m. gegužės 25 d. nutarimo Nr. 50 „Dėl firmų pavadinimų gimininių žodžių vartojimo ir rašymo“ pakeitimo“ (1997 m. lapkričio 13 d., Nr. 65). – Valstybės žinios, 1997, Nr.1072712. VŽ 2000: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas „Dėl Europos bendrijų pavadinimų ir valstybių Europos sąjungos narių bendradarbiavimo sričių pavadinimų santrumpų“ (2000 m. spalio 26 d., Nr. 2 (76)). – Valstybės žinios, 2000, Nr. 932912. VŽ 2002: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas „Dėl valstybinės lietuvių kalbos komisijos prie lietuvos respublikos seimo 1992 m. balan- 96 Kalbos Kultūra | 84 džio 30 d. nutarimo Nr. 35 „Dėl firmų vardų“ pakeitimo“ (2002 m. birželio 27 d., Nr. 3 (83). – Valstybės žinios, 2002, Nr. 702955. VŽ 2004: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas „Dėl įmonių, įstaigų ir organizacijų simbolinių pavadinimų darymo taisyklių patvirtinimo“. – Valstybės žinios, 2004, Nr. 27867. VŽ 2006a: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas dėl privalomosios skyrybos taisyklių (2006 m. rugsėjo 28 d., Nr. N2 (103)). – Valstybės žinios, 2006, Nr. 1074084. VŽ 2006b: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas dėl pasirenkamosios skyrybos taisyklių (2006 m. rugsėjo 28 d., Nr. N3 (104)). – Valstybės žinios, 2006, Nr. 1074085. VŽ 2006c: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas „Dėl Valstybinės lietuvių kalbos komisijos prie lietuvos respublikos seimo 1996 m. gruodžio 19 d. nutarimo Nr. 58 ,,Dėl leidinio „lietuvių kalbos rašyba ir skyryba“ pakeitimo“ (2006 m. rugsėjo 28 d., Nr. N5 (106)). – Valstybės žinios, 2006, Nr. 1074087. VŽ 2007: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas „Dėl simbolinių pavadinimų linksniavimo“ (2007 m. balandžio 5 d., Nr. N1 (110)). – Valstybės žinios, 2007, Nr. 421625. Otrzymano 2011 11 02 sHortENINGs: struCturE aND sYNtaCtIC PattErNs oF usaGE Streszczenie: celem artykułu jest zbadanie skróceń w języku pisanym, które zdają się zyskiwać na znaczeniu, lecz jak dotąd były przedmiotem niewielu badań. pojęcie jest problematyczne; Mają one tendencję do konkurowania i nakładania się na podobne terminy, takie jak skróty, skrócenia alfabetyczne, alfabetyzmy tytułów i nazw, akronimy itp. W niniejszym artykule preferowany jest termin „skrócenia”, powszechnie uznawany przez językoznawców litewskich. Pojęcie to obejmuje trzy odmiany: skrócenia alfabetyczne, skrócenia sylabiczne i skrócenia mieszane. Wybór ten został uwarunkowany aktualnymi wzorcami użycia skróceń, a dokładniej tendencjami zidentyfikowanymi w języku ekonomii. Celem artykułu jest określenie struktury i wzorców składniowych skróceń używanych w przeglądach ekonomicznych publikowanych przez Bank Litwy. Analizując dużą różnorodność skróceń we współczesnym języku litewskim oraz zmienność ich użycia w zdaniach i dłuższych tekstach, można wyróżnić szereg r. VasKElaItĖ. skróty: struktura i użycie syntaktyczne 97 z tego punktu widzenia szereg skrótów, które wydają się rozpowszechniać w rzeczywistym użyciu, nie specific cases have been identified. they are not included in publications dealing with the language norm and should be discussed in reference to the norm. From został jeszcze wystarczająco oceniony. obejmują one liczby, słowa lub nawet symbole; z punktu widzenia struktury powinny tworzyć odrębną kategorię skrótów. analiza skrótów alfabetycznych lub sylabicznych, których użycie jest głównie regulowane przez normę językową, ujawniła, że kwestia ta stała się dość problematyczna z powodu szybkiego rozpowszechniania się skrótów nielitewskich. tak zwane skróty międzynarodowe, które dość trudno zaklasyfikować jako wyłącznie alfabetyczne lub sylabiczne, ponownie otwierają dyskusję na temat pojęć skrótów alfabetycznych lub sylabicznych oraz ich granic. powyższe skróty międzynarodowe ujawniają również istotne różnice w ich funkcjonowaniu w tekście. podejście syntaktyczne pomaga wyróżnić dwa rodzaje skrótów: te, które mają tendencję do występowania z innymi słowami gramatycznie uzgadnianymi ze skrótem, oraz te, które wymagają słów objaśniających. ten drugi typ wydaje się znacznie bliższy nazwom symbolicznym niż skrótom alfabetycznym, które wprowadza się do tekstu w celu zapewnienia ekonomii językowej. artykuł omawia również możliwość wprowadzenia wykładników gramatycznych, które pomagają rozróżnić oba rodzaje skrótów. Słowa kluczowe: skrócenia alfabetyczne, skrócenia sylabiczne, skrócenia mieszane, skróty, relacja składniowa, słowo objaśniające, nazwa symboliczna. raMuNĖ VasKElaItĖ Lietuvos bankas Gedimino pr. 6, lt01103 Vilnius [email protected]