Jono Jablonskio pėdomis: linksnių klaidos ir taisymo motyvai

I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy ich poprawiania 25 JĘZYK IRENA SMETONIENĖ BRIGITA DAMBRAUSKAITĖ Vilniaus universitetas ŚLADAMI JONASA JABLONSKISA: BŁĘDY W UŻYCIU PRZYPADKÓW I MOTYWY ICH POPRAWIANIA SŁOWA KLUCZOWE: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, normalizacja. UWAGI WSTĘPNE O użyciu, znaczeniach i błędach w zakresie przypadków pisano niemało. Pod koniec XIX w. rozpoczęto intensywną normalizację ogólnego języka litewskiego; dla jego rozwoju ważne były już artykuły językowe publikowane w „Varpasie”. Nie ulega wątpliwości, że od czasów Jonasa Jablonskisa systematyzacja i utrwalanie norm ogólnego języka litewskiego stały się konsekwentne. Na początku XX w. duży wpływ na normalizację wywierali językoznawcy z czasopisma „Gimtoji kalba”: Pranas Skardžius, Antanas Salys, Petras Jonikas, Jurgis Talmantas, a później Juozas Balčikonis, Leonardas Dambriūnas (Dambrauskas). Od połowy XX w. działalność normalizacyjna stała się kolektywna i bardziej zorganizowana. W różnych gazetach i czasopismach zaczęto okresowo publikować artykuły poświęcone omawianiu praktycznych kwestii językowych, zaczęto podejmować polemiki. W artykułach tych najczęściej analizowano poszczególne przypadki użycia różnych przypadków oraz błędy związane z ówczesnym użyciem języka i aktualnymi problemami. W niniejszym artykule omówiono początki poprawiania błędów w użyciu przypadków, wysiłki językoznawców okresu międzywojennego na rzecz normalizacji użycia przypadków, motywację poprawek J. Jablonskisa i językoznawców z czasopisma „Gimtoji kalba”, a także niektóre późniejsze echa tych działań. Jako najważniejsze źródło wybrano pracę J. Jablonskisa „Linksniai ir prielinksniai”, wydaną- 26 KAlBOS KUlTūRA | 84 w 1928 roku, ponieważ systematycznie i konsekwentnie opisano w niej znaczenia przypadków, sformułowano zasady użycia przypadków, podano przykłady i wskazano błędne przypadki użycia. Przejrzano i włączono również do badania publikacje, w których J. Jablonskis opublikował wiele artykułów dotyczących kwestii użycia języka („Varpas”, „Viltis”, „Švietimo darbas”, „Santara”, „Lietuva”, „Lietuvis”, „Kalba”, aktualne rubryki językowe w gazetach „Lietuvos žinios” i „Lietuvos aidas”), a także wartościowe artykuły z innych czasopism (należy wymienić „Vairas”, „Rytas”, „Pradai ir žygiai”, „Aidas”, „Draugija”, „Panevėžio balsas” itd.). Dane również zbierano z wydawnictw poświęconych praktyce językowej. Przede wszystkim należy wymienić przygotowany przez międzywojennych językoznawców „Gimtosios kalbos” – P. Skardžiusa, A. Salysa, l. Dambrauskasa – „Kalbos patarėjas”, wydany w 1939 roku. MIANOWNIK Najwięcej błędów mianownika zauważono przy używaniu tego przypadka zamiast cząstkowego dopełniacza, przy zwracaniu się mianownikiem do osób, ich grup, zwierząt, przedmiotów lub zjawisk, przy myleniu się wskutek wahającego się użycia mianownika i biernika, do wyrażania orzecznika imiennego, a także w użyciu mianownika imienia i dopełniacza imienia. Mianownik na cząstkowy dopełniacz poprawiał już J. Jablonskis: W miasteczku Varėna, oprócz Żydów, mieszkają także Litwini (= Litwinów) (Jablonskis 1911a: 1); niejednemu pojawili się niespodziewani przyjaciele (= niespodziewanych przyjaciół)1 (Jablonskis 1912a: 1–2); gościli w instytucjach, w których byli chorzy Żydzi (= chorych Żydów) (Jablonskis 1914: 4); na ziemi występują słone źródła (= w ziemi występują słonych źródeł) (Jablonskis 1920: 26); już i lasy świerkowe, cedrowe i brzozowe (=lasy świerkowe, cedrowe i brzozowe) występują (Jablonskis 1926a: 2); ani we śnie nie myślałem, że takie rzeczy (=takie rzeczy) mogłyby istnieć (Jablonskis 1926d: 159); są ludzie (=ludzi) z mniejszymi lub większymi wadami (Jablonskis 1926b: 50). Dopełniacz cząstkowy J. Jablonskis proponował także wtedy, gdy mianownik oznacza pojęcia abstrakcyjne, substancję: teraz jest już nadzieja (=nadziei), że chory wyzdrowieje (Jab lonskis 1911a: 1); znów rób tak, żebyś miał z tego pożytek (=pożytku) (Jablonskis 1925a: 1212); wodór znajduje się w składzie wszelkich ciał (=wodoru jest we wszelkich ciałach, w składzie wszelkich ciał) (Jablonskis 1920: 26); glina występuje we wszelkich kolorach: białym, żółtym (=gliny jest, występuje wszelkiego rodzaju) (Jablonskis 1920: 25). 1 Cytowane przykłady zapisywane są zgodnie z obecnymi zasadami ortografii; niektóre przykłady skrócone przez autorów artykułu. Uwaga redakcyjna. I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy ich poprawiania 27 Lata publikacji artykułów (1911, 1912, 1914, 1920, 1925, 1926) wskazują na konsekwencję poprawek J. Jablonskisa. Pisał, że niektóre wyrażenia można by „usprawiedliwić w jednej czy innej gwarze języka ludowego” (Jablonskis 1911: 2), jednak zalecał unikać takich mianowników. Znacznie mniej jest zdań, w których językoznawca podaje zarówno mianownik, jak i dopełniacz: auksas, sidabras ir dabar pasilaito gryname pavidale (=aukso, sidabro ir dabar pasitaiko gryno pavidalo) (bet kalnų auksas, žemės auksas gali būti ir gryno pavidalo) (Jablonskis 1920: 26). Pod koniec jednego z artykułów J. Jablonskis przyznaje, że poprawiając, niemal nigdzie się nie usprawiedliwia ani nie wyjaśnia poprawiania błędów („trudno było znaleźć miejsce także na różne wyjaśnienia językowe”) (Jablonskis 1925a: 1217). Jednym z najważniejszych kryteriów poprawiania jest żywy język ludu oraz normy językowe odnotowane w gramatykach. Językoznawca podkreślał, że do poprawnego posługiwania się językiem najbardziej przyczyniłoby się zainteresowanie samych ludzi dialektami i folklorem; należałoby „korzystać ze wskazówek jednegodrugiego językoznawcy i przynajmniej jednego podręcznika języka (składni języka)” (Jablonskis 1911a: 3)2. Opierając się na zasadzie dopełniacza cząstkowego, mianownik poprawiał także Pranas Meškauskas: pasklido apylinkėj gandai (=gandų) (Meškauskas 1931: 61); iš Amerikos atėjo žinios, kad bankrutavo dar 4 bankai (=žinių; pvz., pasklido kalbų) (Meškauskas 1932: 67). Wiele rozważano i dyskutowano na temat mianownika w wołaczu, zwłaszcza zaś na temat użycia przydawki wołacza ponas. P. Skardžius proponował mianownik do wyrażania przydawki wołacza ze względu na tradycję użycia. Jego zdaniem obok pone mokytojau może 2 Ostra odpowiedź na poprawki J. Jablonskisa została opublikowana w 1912 r. w wydawnictwie Towarzystwa. Adomas Jakštas (podpisujący się jako Druskius) ostro krytykował językoznawcę za liczne niepotrzebne poprawki, zbytnią pewność siebie, kategoryczność opinii i absolutyzm rozstrzygnięć („Rygiškių Jonas nie dopuszcza żadnych wątpliwości, tnie jak siekierą”) (Jakštas 1912: 285). Według A. Jakštasa J. Jablonskis twierdzi, że należy pisać: teraz jest nadzieja, że chory wyzdrowieje; jedz, jeśli masz ochotę; była okazja z nim porozmawiać; czy ma rozum itd., natomiast zdania: teraz jest nadzieja; jedz, jeśli jest ochota; była okazja z nim porozmawiać; czy ma rozum itd. są podobno błędne. Zdaniem A. Jakštasa oba warianty są poprawne, tylko różnią się znaczeniem, i proponuje się J. Jablonskiemu, aby nie opierał się tak ściśle na języku ludu. J. Jablonskis 1912 m. Viltyje yra parašęs ironišką straipsnį, kuriuo kreipėsi į A. Jakštą ir bandė nuosekliai atremti visas jo pastabas. Teigė, kad A. Jakštas neatkreipęs dėmesio į pastabas, kuriose sakoma, kad jis, J. Jablonskis, nė nemėginęs surašyti visų pataisymų, nes w tym celu trzeba znać wszystkie dialekty. J. Jablonskis próbuje się usprawiedliwić, argumentując i uzasadniając także pewne przypadki użycia przypadków. Nie zgadza się w sprawie zdań teraz jest nadzieja; mają być i ludzie poprawienia. Motywacja jest jasna: jego zdaniem dopełniacz cząstkowy w tych zdaniach, w tym przypadku użycia, pasuje najlepiej, jednak podkreśla, że możliwy jest także mianownik, jeśli mowa jest ogólnie o nadziei, o wszystkich ludziach (Jablonskis 1912d: 2). 28 KAlBOS KUlTūRA | 84 można mówić także i ponas mokytojau, ale lepiej mówić Visagalis Dieve, ponieważ visagalis jest przede wszystkim przymiotnikiem (por. gerasis tėve) (Skardžius 1998: 514)3. J. Jablonskis podawał mianownik dopełnienia jako formę normatywną. Poprawiając zdania, zastępował biernik mianownikiem: girtą vyrą (=girtas vyras) matyti bjauru (Jablonskis 1912b: 2)4; saldainius (=saldainiai) jų perkama ten, kur gražiau 3 Później forma wołacza była przedmiotem wielu dyskusji, na przykład Vytautas Ambrazas uważa mianownik za formę bardziej zwyczajną: zwracając się słowem ponas, zwykle używa się mianownika (ponas direktoriau), chociaż używany jest także wołacz (pone direktoriau). Według językoznawcy mianownik upowszechnił się tutaj zapewne dlatego, że wyraz pełniący funkcję przydawki grzecznościowej zajmuje pozycję właściwą przymiotnikowi (Ambrazas 1990: 11). Zatem w tym przypadku obie formy są poprawne. Jonas Šukys zgadza się, że obie formy są możliwe, jednak należy unikać mianownika (Šukys 1995: 13). W gramatyce mówi się, że oficjalny zwrot grzecznościowy w języku potocznym bywa wyrażany mianownikiem liczby pojedynczej rzeczownika ponas, w pozostałych przypadkach mianownik jest niepoprawny i uznawany za błąd. Antanas Rasimavičius również uważa, że przydawka poprzedzająca zwrot zwykle uzgadnia się ze zwrotem, jednak mianownik rzeczownika ponas nie jest błędem. W poradach dotyczących praktyki językowej (1976) formy mianownika i wołacza rzeczowników ponas, draugas podaje się jako równorzędne, natomiast we wszystkich pozostałych przypadkach mianownika nie należy używać do wyrażania zwrotu. W poradach językowych (2009) ponas uznaje się za poboczny wariant normy, odpowiedniejszy dla stylów swobodnych. 4 W 1912 r. w trzecim numerze czasopisma Viltis rozpoczęła się polemika między Emšą (pisarzem Marcelinasem Šikšnisem) a J. Jablonskisem. Opublikowano artykuł Emšy dotyczący poprawek J. Jablonskisa oraz odpowiedź samego J. Jablonskisa. Krytykując poprawki językoznawcy, Emša opierał się na ukształtowanych tradycjach. Zamiast proponowanego przez J. Jablonskisa biernika proponuje mianownik: jie kūną jau subrendę, jau ir protą bręsta (=jų kūnas jau subrendęs, jau ir protas bręsta) (Jablonskis 1912c: 1). Emša podaje analogiczne przykłady („juk sako rugiai subrendę, vasarojus bręsta, bet ne vasarojų, rugius bręsta”) (Jablonskis, tamże) i mówi, że J. Jablonskis, opierając się na języku potocznym, zaleca tak mówić. Emša wątpi, czy ludzie rzeczywiście tak mówią, i krytykuje językoznawcę za to, że zbytnio ufa językowi ludowemu („man rodos, kad daug formų žmonės vartoja netaisyklingai, ne pagal gramatikos ir logikos reikalavimus“) (Jablonskis 1912c: 1). J. Jablonskis zgadza się, że w tym zdaniu można użyć mianownika, jednak broni także poprawionego przez siebie zdania, opierając się na innych przykładach językowych: jis kojas šąla; kojas pavargau; jis sprandą nutrūko; żeby ci głowa odpadła; kociakowi łapki się wyłamały; czy już rozgrzałeś ręce; zmęczyłem ręce i nogi (Jablonskis 1912c: 2). Twierdzi, że zaproponowany przez Emšę przykład rugius bręsta niczego nie dowodzi. Tutaj, zdaniem J. Jablonskisa, mamy biernik określenia albo części określającej. J. Jablonskis poprawiał również takie zdanie: jie kūniškai jau subrendę, jau ir protiškai bręsta, tad pačiame pirmame straipsnyje он заменил эти наречия винительным падежом, то есть в данном случае, соглашаясь с тем, что оба варианта правильны, выбрал более приемлемый для себя — винительный падеж. Podobnie J. Jablonskis zastępował mianownik biernikiem w 1926 r. w czasopiśmie „Lietuvos žurnalas”, poprawiając napisaną przez Motiejusa Gustaitisa Monografię Petrasa Kriaučiūnasa: jose mokinys... jautėsi atgimęs protėvių dvasia (protėvių dvasią atgimęs); i wszyscy wracają wzmocnieni duchem narodu (=wzmocniwszy ducha narodu) (Jablonskis 1926c: 8). Motywacja poprawki nie została podana. Zdaniem Jonasa Palionisa J. Jablonskis uzasadniał potrzebę użycia biernika takimi ludowymi powiedzeniami o konkretnym znaczeniu, lecz odległym sensie, jak „zmarznięty ręce, zmęczony nogi, głowę zmęczony, twarz rozjaśniony”. I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy poprawek 29 dokonano (Jablonskis 1914: 4); przyjdzie znosić głód (=trzeba będzie znosić głód) (Jablonskis 1917: 2). Podobnie poprawiał Jonas Murka: młodemu przecież chłopcu trzeba rozwijać rozum (=rozum), aby później dorósłszy, stać się pożytecznym („przy czasowniku bezokolicznikowym potrzebny jest podmiot złożony w mianowniku”) (Murka 1917: 14–15). W czasopiśmie „Gimtoji kalba” podawane są obie formy: reikia turėti tą veikalą, reikia turėti tas veikalas (Talmantas 1933: 40). W Poradniku językowym oba warianty (reikia darbas dirbti i reikia darbą dirbti) podawane są jako równoważne, wskazuje się ważny argument: biernik jest szerzej używany w gwarach zachodnioauksztockich oraz żmudzkich i dlatego bardziej zalecany w języku ogólnym (Kalbos patarėjas 1939: 105). P. Skardžius, choć pisał, że zdania šulinys kasti nelengva i šulinį kasti nelengva są równoważne (Skardžius 1998: 177), ponownie podkreślił myśl, że mianownik jest szeroko używany w gwarach wschodnich, jednak Żmudzini zamiast mianownika używają biernika. Historia i współczesne użycie pokazują, że mianownik nie jest już żywotny, dlatego formą normatywną mógłby być biernik (Skardžius 1998: 688). J. Jablonskis, opierając się na żywej mowie (man šonus skauda, rankas gelia), występujący w piśmiennictwie mianownik przy czasownikach sopėti, skaudėti poprawiał na biernik: skaudėjo visi raumenys, visi kaulai (=raumenis, kaulus) (Jablonskis 1925b: 186); suskaudo rudžiui širdis (=širdį) (Jablonskis 1926b: 50); natomiast przy czasownikach pavargti, suktis językoznawca pozostawia mianownik i zmienia całą konstrukcję: jis galvą pavargo (=jo galva pavargo) (Jablonskis 1927: 2, 4). Użycie mianownika i narzędnika zawsze budziło wiele pytań. Niejednokrotnie w swoich artykułach J. Jablonskis zamieniał rzeczownikowy mianownik orzecznika na narzędnik: kun. Justinas buvo Petrapilio Kunigų Akademijos profesorius (=profesoriumi) i ekonomas (=ekonomu), o następnie – Žemaičių Kunigų Seminarijos inspektorius (=inspektoriumi), w końcu jej rektorius (=rektoriumi); Rektorem seminarium w Worniach był wówczas Motiejus Valančius (=rektorem); i stał się on ogniskiem katolickich rodzin (=ogniskiem) (Jablonskis 1926g: 404)5. Krytykował poprawki J. Jablonskiego dotyczące narzędnika oraz zmienionego znaczenia zdania. Tutaj J. Jablonskis podał przykłady z innych języków (polskiego, francuskiego, niemieckiego) i, opierając się na nich, podkreślił znaczenie kontekstu. Oczywiste jest, że J. Jablonskis próbował poprawiać systemowo, starał się ugruntować system i stworzyć ogólne zasady. 5 A. Jakštas w artykule opublikowanym w wydawnictwie Towarzystwa gniewnie krytykuje J. Jablonskiego za to, że z czasownikiem być wszędzie każe używać mianownika i odrzuca konstrukcję z narzędnikiem. Zdaniem krytyka „autor postępuje niewłaściwie, pozostawiając tylko jedną konstrukcję. Dziwi nas nawet, że Jonas Rygiškis nie potrafi odróżnić znaczenia takich zdań: on jest królem (prawdziwym) i on jest królem (na scenie)” (Jakštas 1912: 287). J. Jablonskis nie zgadza się z bezpodstawną krytyką A. Jakštasa. Rzekomo także w artykułach tak nie pisał. Językoznawca mówi, że wspomniane zdanie zacytował ze słownika Antanasa Juški, na nim się oparł i poradził, aby inne podobne zdania również w ten sposób poprawiać. Różnicę między mianownikiem a narzędnikiem się odczuwa, ale J. Jablonskis bardziej konkretnie, oprócz wymienionych 30 KAlBOS KUlTūRA | 84 ninkas, jak pisał J. Jablonskis, jest używany ze względu na wyrażaną nietrwałość stanu: płynie rzeka Kražantė (=płynie rzeka Kražantė); już i wieś Beduoniai widać (=wieś Beduoniai). Przez analogię poprawił także szyk wyrazów: tamtej nocy we wsi Serdokai senos, virtimo, tapsmo. Dabar įprasto termino vardo vardininkas J. Jablonskis nevartojo, jo darbuose minimas veiksnio vardininkas nebuvėlis, kuris taisomas kil- (=we wsi Serdokai) obrabowano spichlerz jednego gospodarza; teraz założą szkołę we wsi Bedruškiai (=we wsi Bedruškiai); Najprawdopodobniej przez analogię poprawiano także miejscownik: malūnas mieste Radviliškyje (=Radviliškio mieste) (Jablonskis 1911b: 2). Jurgis Talmantas w dziele Gimtojoje kalboje pisał, że mianownik nazwy wypiera z użycia dopełniacz nazwy. Wyrażenia garlaivis „Kęstutis”, gimnazija „Aušra” są obce językowi litewskiemu. Należałoby mówić išvažiuoja „Kęstučio“ garlaivis (Talmantas 1934: 118). Opierając się na żywym języku, Juozas Balčikonis uznał za poprawne takie wyrażenia jak upė Kražantė (Balčikonis 1978: 72). P. Skardžius pisał, że w nazwach lepiej stosować tak zwany dopełniacz określający: Šviesos spaustuvė, Baltijos jūra, Švyturio knygynas, „Reginos“ laboratorija (zamiast pagaminta laboratorijoje „Regina“), Pienocentro užkandinė (zamiast užkandinė Pienocentras), choć nie należy potępiać także niektórych przypadków mianownika nazwy (Skardžius 1998: 741). A. Salys w artykule opublikowanym w 1938 r. mówi, że dopełniacz nazwy jest starym przykładem, tutaj go nie rozwija: „šitų dviejų linksnių skirtumas, vartojant juodu tariniui, yra dalykas labai painus“ (Jablonskis 1912d: 3). O tym, że krytyka A. Jakštasa była bezpodstawna i że J. Jablonskis w rzeczywistości nie nakazywał kategorycznie pisać mianownika, świadczą przypadki, gdy J. Jablonskis proponuje dla poprawianych zdań zarówno mianownik, jak i narzędnik: jie norėtų vadovauti liaudimi (=jie norėtų būti liaudies vadovai, vadovais, liaudžiai vadovauti) (Jablonskis 1911b: 2). Dla J. Jablonskisa systematyczność języka była jednym z najważniejszych kryteriów poprawiania. A. Jakštas, twierdząc, że J. Jablonskis unika narzędnika, nie wyjaśnia, dlaczego krytykuje to poprawione przez językoznawcę zdanie: į ekspertus buvo pakviesti ir paskui parvežti penki žmonės (=ekspertai buvo pakviesti ir paskui parvežti penki žmonės) (Jakštas 1912: 287). Mówiąc o narzędniku i jego unikaniu, J. Jablonskis pisał, że proponował kilka poprawek tego samego zdania, spośród których można było wybrać odpowiednią dla siebie poprawkę, pasującą również pod względem znaczenia. Zdaniem Jablonskisa A. Jakštas krytykował bez uzasadnienia, nie podając żadnych przykładów. W całym artykule J. Jablonskis broni się, twierdząc, że nigdy stanowczo nie wymaga ani nie nakazuje używania tej czy innej zaproponowanej przez siebie poprawki. Przeciwnie – stara się przedstawić kilka wariantów. Krytykując i ganiąc poprawki (niekoniecznie tylko przypadków) A. Jakštas zarzuca J. Jablonskisowi, że nie mówi, dlaczego proponowana poprawka jest lepsza, językoznawca bezpodstawnie narzuca słowa niewyjaśnialne za pomocą jakiejkolwiek logiki i pochodzące z jego własnego dialektu, poprawia tylko dlatego, że dane słowo lub konstrukcja po prostu mu się nie spodobały, próbuje wprowadzić jedno słowo zamiast innych używanych, wymaga, aby ludzie używali zaproponowanej przez niego konstrukcji, radzi tłumaczyć zdania słowiańskie, zastępuje słowa konstrukcjami niesłyszanymi nigdzie indziej, a argumenty są rzekomo nienaukowe. A zatem J. Jablonskis był oskarżany o poprawki pozbawione motywacji i argumentów, o nadmierne opieranie się na intuicji i wyczuciu językowym. I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy przypadków i motywy ich poprawiania 31 cech języka litewskiego, np. : miasto Telšiai, rzeka Niemen. Jednak coraz bardziej upowszechnia się nowość – mianownik nazwy. Podawane przez J. Jablonskisa przykłady, takie jak kawiarnia „Aldona”, są neologizmami, ale są nieuniknione. W nazwie złożonej należy odmieniać nie tylko wyrazy określane, lecz także nazwę własną: „Lana“ wyroby (=wyroby „Lany“); z gazety „Ūkininko patarėjas“ (=z gazety „Ūkininko patarėjas“ w dopełniaczu); pracuje w spółce „Ranga“ (=pracuje w spółce „Rangos“) (Salys 1938a: 4). Dyskutowano na temat użycia mianownika i biernika w formułach powitania. Najwięcej dyskusji wywołało użycie powitań dzień dobry, dobry wieczór i tym podobnych. A. Jakštas wskazuje mianownik jako formę bardziej akceptowalną. Jego najważniejsza motywacja jest następująca – biernik gerą dieną, gerą rytą jest germanizmem, wyrażeniem niepasującym do wszystkich sytuacji, natomiast mianownik jest odpowiedniejszy zarówno ze względu na utrwalone tradycje, jak i dlatego, że pasuje niemal do wszystkich przypadków użycia w mowie (Jakštas 1933: 2–3). A. Salys, podobnie jak A. Jakštas, opowiada się przede wszystkim za formą mianownika ze względu na tradycję użycia, którą potwierdzają dane gwarowe i dawne piśmiennictwo. Jego zdaniem pojawienie się biernika było wynikiem wpływu języka niemieckiego (Salys 1937: 135; Salys 1938d: 3). W poradniku językowym zalecany jest mianownik, ponieważ jest bardziej utarty niż biernik. Później oba przypadki zaczęto proponować jako równorzędne warianty normy. DOPEŁNIACZ Najczęściej poprawiano budzące wiele pytań przypadki dopełniacza, związane z właściwym językowi litewskiemu wyrażaniem całości i części obiektu. Widać, że dopełniacz poprawiano na mianownik lub biernik wtedy, gdy wyrażany tym przypadkiem obiekt nie miał znaczenia części. Najmniej wątpliwości budziły rzeczowniki konkretne, oznaczające rzeczy lub obiekty, najwięcej zaś rozważań dotyczyło dopełniacza rzeczowników abstrakcyjnych w liczbie pojedynczej. Interesujące jest to, że dopełniacz poprawiano na biernik już pod koniec XIX wieku w czasopiśmie Žemaičių ir Lietuvos apžvalga (1890: 13): iš ten ateis sūdyt gyvus ir numirusius, a nie gyvų ir numirusių. Wskazuje się motywację poprawki – rząd czasownika (słowo sūdyti łączy się z biernikiem, a nie z dopełniaczem). J. Jablonskis poprawiał dopełniacz niewłaściwie użyty z czasownikami rządzącymi biernikiem, np. pasiekti: ir tikslo (=tikslą) lengviau pasieksim (Jablonskis 1925a: 1212); tada religija pasieks tikslo (=tikslą) (Jablonskis 1926g: 404); prieiti: każdy człowiek dochodzi do tego poglądu (=ten pogląd) (Jablonskis 1925a: 1212); 32 KAlBOS KUlTūRA | 84 społeczeństwo ma prawo się oburzać i dojść do tego wniosku (=ten wniosek) (Jablonskis 1926b: 50); Bedier doszedł do wniosku (=wniosek), że autor korzystał z dzieł innych twórców (Jablonskis 1926f: 741, 746). Powołując się na przykłady J. Jablonskiego, podobne przypadki poprawiał także P. Meškauskas: z trzech państw tylko Litwa osiągnęła swój cel (=cel) (Meškauskas 1931: 236); długo szedł ciemnymi ulicami przedmieścia i dotarł do małego, drewnianego domku (=mały, drewniany domek) (Meškauskas 1931: 393); idąc za systemem notariusza, można dojść do wniosku (=wniosek) (Meškauskas 1932b: 354). Uwzględniając analogiczne zdania, biernik, a nie dopełniacz, stosował także P. Skardžius (prieiti išvadą, nie išvados) (Skardžius 1998: 710).nė. Dopełniacz jest tu uzasadniony, gdy chodzi o część całości, a biernik — o całość. Kadaangi w tym samym zdaniu występuje wyraz vieną „jedną”, nie ulega wątpliwości, że chodzi o całość, a zatem powinien być biernik. Podobnie w zdaniu z wyrażeniem mažo, medinio namelio „małego, drewnianego domku” mamy do czynienia z całością — całym domkiem, dlatego poprawny jest biernik. Jednak połączenie prieiti išvados „dojść do wniosku” utrwaliło się w języku lengva nustatyti. Rašyta, kad tokia vartosena galėjo atsirasti dėl kitų kalbų įtakos, tarmių, dėl rusų kalbos įtakos kilmininkas imtas vartoti su veiksmažodžiu pasiekti, dalis tokių kilmininkų gali būti ir hipernormalizmai. jako frazeologizm i jest uznawane za poprawne. Nei lietuvių kalbos veiksmažodžiai pasiekti „osiągnąć” i prieiti „dojść” nie mają wpływu na przypadek rzeczownika; decyduje o nim jego znaczenie semantyczne.**nekādy. Trzy wartości cieszyć się, džiaugtis „cieszyć się, radować się” to czasownik wymagający narzędnika. W użyciu języka codziennego formy w rodzaju džiaugtis laimėjimą „cieszyć się zwycięstwo” są traktowane jako błąd, chociaż w starszych tekstach można znaleźć przykłady użycia biernika. J. Jablonskis opisywał różnicę między narzędnikiem i biernikiem w konstrukcjach z džiaugtis „cieszyć się” (por. Jablonskis 1933a: 103–104): narzędnik wskazuje na przedmiot radości, a biernik — na jej przyczynę. Z biegiem czasu zaczęto używać wyłącznie narzędnika, zarówno dla przedmiotu, jak i przyczyny radości. W związku z tym uznaje się za poprawne tylko džiaugtis laimėjimu „cieszyć się zwycięstwem”, džiaugtis geru oru „cieszyć się dobrą pogodą”. Połączenia džiaugtis laimėjimą „cieszyć się zwycięstwo”, džiaugtis gerą orą „cieszyć się dobrą pogodę” uważa się za niepoprawne.**kas. Narzędnikiem, a nie biernikiem, rządzą czasowniki didžiuotis „szczycić się”, grožėtis „zachwycać się”, gėrėtis „rozkoszować się”, skųstis „skarżyć się”, naudotis „korzystać”, remtis „opierać się”, sekti „naśladować”, tikėti „wierzyć”, vadovautis „kierować się”, abejoti „wątpić”, domėtis „interesować się”, rūpintis „troszczyć się”.** Powszechne połączenia typu vadovautis principus „kierować się zasadami”, sekti aplinkybes „uwzględniać okoliczności”, tikėti Dievą „wierzyć w Boga” są niepoprawne; poprawne są: vadovautis principais „kierować się zasadami”, sekti aplinkybėmis „uwzględniać okoliczności”, tikėti Dievu „wierzyć w Boga”.** taip. W kilku przypadkach zamiast narzędnika używany jest biernik: mylėti motiną „kochać matkę”, gerbti tėvą „szanować ojca”, užjausti draugą „współczuć przyjacielowi”, pasitikėti žmogų „ufać człowiekowi”, laukti svečią „czekać na gościa”, klausyti mokytoją „słuchać nauczyciela” itp. Takie formy są jednak oceniane jako niewłaściwe; należy mówić: pasitikėti žmogumi „ufać człowiekowi”, laukti svečio „czekać na gościa”, klausyti mokytojo „słuchać nauczyciela”.** Użycie biernika w tych konstrukcjach może być związane z wpływem języka rosyjskiego, w którym odpowiadające czasowniki rządzą biernikiem (любить мать, уважать отца, доверять человека itp.).** Poniżej omówimy osobno poszczególne przypadki.**s. Wątpliwości dotyczące przypadka dopełnienia pojawiają się również przy czasownikach siekti „dążyć, osiągać”, pasiekti „osiągnąć”, prieiti „dojść”, służących oznaczaniu celu, rezultatu lub wniosku.** P. Skardžius podkreśla, że siekti „dążyć” i pasiekti „osiągnąć” wymagają dopełniacza, natomiast prieiti „dojść” — dopełniacza lub biernika, zależnie od znaczenia (Skardžius 1998: 710).** Trudno jednak zgodzić się z takim twierdzeniem. Czasowniki siekti i pasiekti wskazują na ruch skierowany ku celowi, dlatego używa się po nich biernika: siekti tikslą „dążyć do celu”, pasiekti tikslą „osiągnąć cel”.** Dopełniacz po tych czasownikach jest możliwy tylko wtedy, gdy chodzi o część całości: siekti duonos „sięgać po chleb” (nie cały chleb), pasiekti vandens „dosięgnąć wody” (nie całej wody).**czasem. W dawnym piśmiennictwie oraz w języku niektórych autorów można znaleźć również dopełniacz po czasownikach siekti i pasiekti w znaczeniu celu: siekti tikslo „dążyć do celu”, pasiekti tikslo „osiągnąć cel”. Takie użycie jest prawdopodobnie związane z wpływem języka polskiego, w którym czasowniki te rządzą dopełniaczem.** J. Jablonskis poprawiał takie konstrukcje, wymagając biernika: દરેકas žmogus prieina tos nuomonės (=tą nuomonę) „każdy człowiek dochodzi do tego poglądu”; visuomenė turi teisės piktintis ir prieiti tos išvados (=išvadą) „społeczeństwo ma prawo się oburzać i dojść do tego wniosku”; Bedier priėjo išvados (=išvadą), kad autorius naudojosi kitų kūriniais „Bedier doszedł do wniosku, że autor korzystał z dzieł innych” (Jablonskis 1933a: 98, 101).** Powołując się na przykłady J. Jablonskiego, podobne przypadki poprawiał także P. Meškauskas: iš trijų valstybių tik viena Lietuva savo tikslo pasiekė (=tikslą) „z trzech państw tylko Litwa osiągnęła swój cel”; ilgai ėjo tamsiomis priemiesčio gatvėmis ir pasiekė mažo, medinio namelio (=mažą, medinį namelį) „długo szedł ciemnymi ulicami przedmieścia i dotarł do małego, drewnianego domku”; sekant notaro sistema, galima prieiti išvados (=išvadą) „idąc za systemem notariusza, można dojść do wniosku” (Meškauskas 1931: 236, 393; 1932b: 354).** Biernika, a nie dopełniacza, w analogicznych zdaniach używał także P. Skardžius (prieiti išvadą, nie išvados) (Skardžius 1998: 710).**g. Jak wynika z przytoczonych przykładów, w konstrukcjach oznaczających osiągnięcie celu, rezultatu lub wniosku należy używać biernika, jeśli chodzi o całość, oraz dopełniacza, gdy chodzi o część całości. Czasowniki siekti i pasiekti mogą łączyć się z dopełniaczem tylko w znaczeniu częściowym, natomiast czasownik prieiti może rządzić biernikiem albo dopełniaczem zależnie od znaczenia.** prieiti: każdy człowiek dochodzi do tego poglądu (=ten pogląd) (Jablonskis 1925a: 1212);** 32 KAlBOS KUlTūRA | 84** społeczeństwo ma prawo się oburzać i dojść do tego wniosku (=ten wniosek) (Jablonskis 1926b: 50);** Bedier doszedł do wniosku (=wniosek), że autor korzystał z dzieł innych twórców (Jablonskis 1926f: 741, 746).** Powołując się na przykłady J. Jablonskiego, podobne przypadki poprawiał także P. Meškauskas: z trzech państw tylko Litwa osiągnęła swój cel (=cel) (Meškauskas 1931: 236);** długo szedł ciemnymi ulicami przedmieścia i dotarł do małego, drewnianego domku (=mały, drewniany domek) (Meškauskas 1931: 393);** idąc za systemem notariusza, można dojść do wniosku (=wniosek) (Meškauskas 1932b: 354).** Uwzględniając analogiczne zdania, biernika, a nie dopełniacza, używał także P. Skardžius (prieiti išvadą, nie išvados) (Skardžius 1998: 710).** p. Podsumowując, w wyrażeniach oznaczających cel lub rezultat czasowników pasiekti, siekti i prieiti w znaczeniu „osiągnąć” należy używać biernika, jeśli chodzi o całość, a dopełniacza — jeśli o jej część.** W konstrukcji prieiti išvados „dojść do wniosku” dopełniacz jest jednak utrwalony frazeologicznie i uznawany za poprawny.** Ostatecznie wybór przypadka zależy nie tylko od czasownika, lecz także od znaczenia semantycznego rzeczownika.** ne.** ]} өзиниң?} malembe? 银雀: Translation lost? Must only 8 items. Need output clean. Ensure exact. poly. Let's respond.陪. W języku ojczystym krytykował niepotrzebne, zbędne, niemające poważnych podstaw poprawki i zastępował dopełniacz mianownikiem: kyla burbuliukų (=kyla burbuliukai). Opierano się na podobnych przykładach (eina putos, kyla debesys, nie eina putų, kyla debesų) (Skardžius 1936: 14). Przyczyną użycia takich dopełniaczy nie jest Dopełniacz poprawiany w połączeniach z czasownikiem padaryti. Niewłaściwie użyty dopełniacz poprawiał J. Balčikonis: Liudui Vasariui neišdildomo įspūdžio (=neišdildomą įspūdį) padarė (Balčikonis 1935: 45)6. Dopełniacz rządzony przez czasowniki może oznaczać nieokreślony obiekt, jego część. W poradniku językowym jako godne polecenia wyrażenie wskazano następujące zdanie: duok, paskolink peilio (Kalbos patarėjas 1939: 31). Motywacją jest krótkotrwała prośba. P. Meškauskas często zastępował mianownik i biernik dopełniaczem cząstkowym (użycie było chwiejne), jednak przyznawał, że w niektórych przypadkach i on nie jest odpowiedni: W Kownie zakłada się jeszcze nieistniejące w Litwie stowarzyszenie, które ma celu pomagać ludziom (= którego celem jest pomaganie ludziom) (Meškauskas 1932: 66). 6 Artykuł, w którym J. Balčikonis przedstawił uwagi dotyczące języka powieści Vincasa MykolaitisaPutinasa W cieniu ołtarzy, spotkał się z odzewem (Balčikonis 1935: 45–48; Skardžius 1935c: 124–126; Skardžius 1997: 192). W czasopiśmie Vairas opublikowano artykuł Eduardasa Viskantasa, w którym próbowano obalić kwestie językowe podniesione przez J. Balčikonisa i P. Skardžiusa (Viskanta 1935). Według P. Skardžiusa E. Viskanta śmiało i wręcz ośmieszająco gani korektorów języka Putinasa, a sam podejmuje się powierzchownego rozstrzygania kwestii językowych (Skardžius 1997: 192). J. Balčikonis zastąpił dopełniacz w zdaniu atėjau baronienės atsisveikinti konstrukcją przyimkową. E. Viskanta uważał taki dopełniacz z bezokolicznikiem wyrażającym cel za właściwy językowi litewskiemu, np. motina atėjo vaiko parsivesti (Viskanta 1935: 369), išėjau į girelę balandžių šaudyti (Viskanta 1935: 700). Zdaniem P. Skardžiusa E. Viskanta wiele rzeczy rozstrzygał, nie zgłębiwszy ich należycie, powierzchownie. Podkreśla się, że mylone są kilka kwestii: żaden językoznawca nie proponuje ślepego kopiowania języka ludowego, lecz użycie naszego języka powinno opierać się na litewskich skłonnościach (Skardžius 1997: 193). I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy ich poprawiania 33 O używaniu połączeń o znaczeniu obiektowym z rzeczownikami w liczbie pojedynczej oznaczającymi pojęcia abstrakcyjne (cześć, współczucie, wpływ, znaczenie, wrażenie itp.) pisano, że w tych przypadkach, aby nie urazić, nie obrazić drugiego człowieka, konieczny jest nie dopełniacz cząstkowy, lecz biernik: turiu garbės (=garbę) sveikinti; reiškiame gilios užuojautos (=užuojautą) (Kalbos kertelė 1933: 3). Komentarz ten później spotkał się z aprobatą w czasopiśmie Gimtoji kalba: „zamiast turiu garbės, reiškiu užuojautos, oczywiście należy mówić i pisać turiu garbę, reiškiu užuojautą” (labokas 1933: 63). P. Skardžius pisał, że dopełniacza należy używać tylko wtedy, gdy wyraźnie wyrażana jest część: duok man duonos, pasemk vandens, ale iškepė duoną, pametė savo pinigus i in. Można mówić reikšti užuojautos (jeśli wyrażamy niewiele, tylko część; to wyrażenie współczucia jest bledsze, mniejsze) oraz užuojautą (całe; to wyrażenie jest silniejsze, bardziej znaczące). Podobnie należy mówić daryti įspūdžio i įspūdį, turėti įtakos i įtaką. P. Skardžiui szczególnie dziwne było często używane w gazetach wyrażenie reiškiu giminėms didžiausios užuojautos („jakie tu może być największe współczucie, jeśli wyrażana jest tylko jego jedna część? To, co należy wyrażać w naszej mowie za pomocą życzeń, z wielkim, a tym bardziej z największym współczuciem, to kondolencje, nie współczucia. [...] Podobnie [...] mamy zaszczyt, nie mamy zaszczytu prosić, wyrażam Państwu szacunek, nie szacunku”. Tak więc P. Skardžius (1936: 17) nie aprobuje użycia dopełniacza, zaleca przez niego biernik. Biernik zamiast dopełniacza proponuje również M. Jurkynas: po zasięgnięciu informacji i znalezieniu (= zasięgnąwszy informacji i znalazłszy) poszukiwanej osoby mamy zaszczyt (= zaszczyt) zawiadomić; mam zaszczyt (= zaszczyt) prosić pana Dyrektora (= Pana Dyrektora) (Jurkynas 1938: 21). W poradniku językowym dopuszcza się już oba warianty, ale wybór dopełniacza i biernika zależy od kontekstu. W pewnych przypadkach mówi się wyrażam kondolencje (całe) oraz wyrażam kondolencji (część) (Kalbos patarėjas 1939: 31). Później odmienny pogląd w czasopiśmie Gimtoji kalba wyraził l. Dambriūnas (1962, 1964). W wielu przypadkach podawał dopełniacz. W języku ogólnym nie należy używać dopełniacza rzeczowników określonych liczebnikami oraz rzeczowników oznaczających ilość – do wyrażania ilości porównawczej z przysłówkami w stopniu wyższym. Dopełniacz konsekwentnie zastępowano konstrukcją porównawczą: w zeszłym roku zabito tu więcej niż sto (=ponad sto) osób (Jablonskis 1911a: 1, 2); minie już więcej lat (=ponad rok), odkąd na łamach naszej gazety zaczęliśmy nawoływać do walki z gruźlicą (Jablonskis 1911b: 2); zginęło więcej niż sto osób (=ponad sto) (Jablonskis 1914a: 2, 3); nie później niż nadchodzącej jesieni (=jesienią następnego roku) otworzą szkołę rzemieślniczą (Jab lonskis 1914a: 2, 3); nasze ciało w ponad trzech czwartych składa się z wody (=ponad trzy czwarte) (Jablonskis 1920: 26); już więcej dwu- 40 KULTURA JĘZYKA | 84 Biernik ma skłonność do wypierania innych przypadków i często jest wybierany z takimi czasownikami, które nim nie rządzą. Wiele i gorąco dyskutowano na temat czasownika atstovauti. Z tym czasownikiem biernik jest bardzo często używany błędnie, również dziś nie udaje się uniknąć błędów w języku ogólnym. Biernik poprawiał J. Jablonskis: lenkų karalių (=karaliui) aš atstovauju (Jablonskis 1925a: 1213); vienas atstovauja meilę (=meilei), o kitas kerštą (=kerš tui) (Jablonskis 1926b: 51); jų sūnelis atstovavo geriausią mūsų jaunimo sluoksnį (=sluoksniui) (Jablonskis 1926a: 2); jis atstovaująs parlamente vieną Paryžiaus dalį (=daliai) (Jablonskis 1930: 31, 33). J. Jablonskis jako motywację poprawki podawał cały system rekcji podobnych czasowników: on jest naszym sługą, przedstawicielem, on nam służy, reprezentuje nas lub nami kieruje (poprawiał także mianownik: Mykolasowi przystało kierować rozbójnik (=rozbójnikami) (Jablonskis 1925d: 4)10. A. Salys pisał, że biernik jest używany według wzorów języków obcych, natomiast przy określaniu przeznaczenia czasowniki vadovauti, viešpatauti, atstovauti używane są tylko z celownikiem: on we Włoszech przez pięć lat reprezentował Litwę (Salys 1938d: 4). Poprawiali to także inni językoznawcy: tu będziesz reprezentować Saulėgrąžas (=Saulėgrąžoms), a Niaura – Bičiuolius (=Bičiuoliams) (Švietimo darbas 1920: 73). J. Kruopas, omawiając użycie czasownika atstovauti, pisał, że najczęściej wybierany jest celownik, ale mówi się także z biernikiem. Użycie uwidacznia się na podstawie użycia innych podobnych wyrazów: atstovauti kraštui, viešpatauti pasauliui. Zatem w tym przypadku należy używać nie biernika, lecz celownika (Kruopas 1951: 31). Od dawna biernik dopełnienia poprawiano na dopełniacz w przeczeniu. Już Antanas Baranauskas podawał dopełniacz w przeczeniu jako formę właściwą do użycia: nie umiem pracy, nie chcę kosić siana, ani dla mnie konia, ani pieniędzy (Baranauskas 1896: 68). Zalecał poprawiać biernik na dopełniacz przeczenia także J. Jablonskis: knygas laikyk, nelaikyk knygų (Jablonskis 1919: 7); Poprawiano również mianownik: jiems galva (=gal10 W Lietuvos aide ukazały się artykuły krytykujące pracę J. Jablonskiego. W jednym z numerów z 1930 roku analizowany jest artykuł J. Jablonskiego (Jablonskis 1930: 31–36), omawiane jest użycie czasownika atstovauti z celownikiem. Czytamy: „sens reprezentowania jest znacznie bliższy sensowi zastępowania, wyręczania. Przecież przedstawiciel zastępuje całość. Służenie jest pojęciem o znaczeniu odbiorczym – on służy mnie, ale jeśli zamiast mnie idzie na spotkanie, to zastępuje mnie tam. Jeśli to znaczenie nazywamy reprezentowaniem, to, jak się zdaje, rzecz ta w żadnym razie nie nabiera znaczenia odbiorczego.“ (lietuvos aidas 1930: 4). Myśli te krytykuje P. Skardžius. Opierając się na porównaniu z innymi podobnymi czasownikami (tarnauti, vergauti, pirmininkauti, vadovauti), twierdzi, że czasownik atstovauti łączy się nie z biernikiem, lecz z celownikiem (Skardžius 1930: 84–93). I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy ich poprawiania 41 vos) neskauda (Jablonskis 1926b: 50); poprawiali także inni badacze języka: ėmė melste svajojančių lenkų bajorų) melsti sūnų, kad nuo jos neslėptų savo ligos priežastį (=priežasties) (Vireliūnas 1923: 486; remiamasi kupiškėnų tarme); tačiau suprantama, kad joks liberalizmas, jokios laisvės negalėjo nuraminti besvajojančius lenkų bajorus (=be- (Meškauskas 1931: 235); przecież nikt go nie prosił, aby wyraził swoje przekonania (=nikt nie prosił go o wyrażenie swoich przekonań) (Juška 1938: 30); nie pozwolił założyć stowarzyszenia „Šviesa“ (=stowarzyszenia); cieszmy się zimą, lecz nie zapominajmy także o pracy (=pracy) (Stonys 1940: 59). Biernik jest błędnie używany w konstrukcjach celu. Już w „Varpe” J. Jablonskis pisał, że cel może być wyrażany dopełniaczem po czasownikach przechodnich: aš einu vandens, siuntė mane raštų, žmogus važiuoja malkų (Jablonskis 1893: 150). Dopełniacz jest używany także po czasownikach nieprzechodnich oznaczających stan trwały: mergelė rauda vainikėlio, arklys žvengia avižų, jis miega pietų, skambina vakarienės (Jablonskis 1893: 151). Formułuje się regułę: dopełniacz jest właściwy wówczas, gdy mówi się o jednym. Gdy mowa o konstrukcji z bezokolicznikiem (albo supinum), należy używać biernika: visi puolė bučiuotų rankas seneliui, Stankūnas nubėgo sudėtų pinigus advokatui (Jablonskis 1893b: 151). Uzasadnia się, dlaczego dopełniacz jest niewłaściwy: czasownik pulti nie wymaga dopełniacza, a ręce w pierwszym zdaniu nie są celem. W drugim zdaniu Stankūnas nie pobiegł po pieniądze, lecz zaniósł je, aby je oddać (Jablonskis 1893b: 151). To prawda, że w gramatyce języka litewskiego z 1901 r. oba te zdania użyte są z dopełniaczem: visi puolė bučiuotų rankų seneliui i Stankūnas nubėgo sudėtų pinigų advokatui. Opiera się na tej samej zasadzie dopełniacza po czasownikach ruchu (Jablonskis 1901: 74). Podobne przypadki J. Jablonskis poprawiał także później: powiedział, że jechał do Wilna odwiedzić brata (=brata); pojechał przesłuchać złodzieja (=złodzieja) (Jablonskis 1911a: 1); Niemcy przybyli, aby powitać księcia (=księcia); on również przybył tutaj, aby siać niezgodę (=niezgodę) (Jablonskis 1925a: 1213). Poprawiali to także inni badacze języka: wysłał apostołów, aby uczyli wszystkie rody świata (=wysłał, aby nauczyli wszystkie narody świata) (Būtėnas 1929: 30). P. Skardžius pisał w czasopiśmie Gimtoji kalba, że historia i użycie przypadków pokazują, iż dla języka litewskiego bardziej charakterystyczny jest dopełniacz i że w języku ogólnym również dąży się do jego używania: trzeba iść po obornik, aby go wywieźć, chociaż na zachodzie Litwy do oznaczania okoliczności celu często używa się także biernika: trzeba iść wywieźć obornik (Skardžius 1935a: 3, 7). P. Skardžius zaznaczył, że po czasowniku kviesti należy używać dopełniacza celu, a nie biernika, por.: gospodarz zaprosił gości 42 KULTURA JĘZYKA | obejrzeć 84 pola; chłopak zaprosił dziewczynę do tańca wirowego; a więc i zaprasza na obchody swoich imienin (Skardžius 1999: 738); Sargenis postanowił wrócić do Kowna, aby załatwić pewne sprawy (=pewnych spraw); wychodzi na zewnątrz, aby całe to diabelstwo (=całego tego diabelstwa) wybić sobie z głowy (Skardžius 1998: 656). W 1923 r. w pracy Švietimo darbe podane są zdania z dopełniaczem: prosiła syna na różne sposoby; tego samego proszę również Waszą Mość; dają kwadrans na proszenie Boga o odpuszczenie grzechów (Vireliūnas 1923: 487). Opiera się na gwarze kupiszkėńskiej i pisze, że tutaj należałoby użyć biernika. Uzasadnienie poprawki jest następujące: z biernikiem myśl jest jaśniejsza i bardziej precyzyjna. Mówiąc aš prašau Petro peilio, nie jest jasne, czy chodzi o nóż należący do Petra, czy też zwracamy się do niego z prośbą (Vireliūnas 1923: 487). J. Jablonskis zaliczył te zdania do dopełniaczy celu: ligonis prašėsi (šaukėsi) daktaro, kunigo (prašė, kad jam daktarą, kunigą parvežtų) (Jablonskis 1928: 33); prašiau arklio, žmogaus (kad duotų); ar prašei jį arklio? (Jablonskis 1928: 34). Z czasownikiem prašyti używa się zarówno dopełniacza, jak i biernika: įsidrąsinęs tėvas paprašė sūnaus (sūnų) čebatų (batų, pušnių), sūnus padovanojo (Jablonskis 1928: 45). Pod koniec rozdziału napisano, że dopełniacz i biernik są używane nie bez powodu (nie wyjaśnia tego szczegółowo, ale najprawdopodobniej chodzi o dwuznaczność) (Jablonskis 1928: 46). P. Skardžius proponował biernik, ponieważ wtedy łatwiej odróżnić osobę, o którą się prosi, od rzeczy, o którą się prosi, i w ten sposób uniknąć dwuznaczności (Skardžius 1998: 694, 750). W Aide, omawiając rząd przypadków przy czasowniku prašyti (prašiau ponią mokytoją czy prašiau ponios mokytojos), opiera się na J. Jablonskisie i P. Skardžiusie: lepiej używać biernika dla oznaczenia osoby, o którą się prosi, a dopełniacza dla oznaczenia rzeczy, o którą się prosi. W ten sposób unika się dwuznaczności. Powinniśmy mówić prašiau ponią mokytoją knygos, prašiau tėvą laikrodžio (Horodničiūtė 1938b: 3); należy odróżniać wyrażenia klausti ką i klausti ko. On pytał mnie o ciebie (chciał ode mnie dowiedzieć się o tobie) i on pytał mnie o ciebie (od ciebie chciał się dowiedzieć czegoś o mnie) (Horodničiūtė 1938a: 3). Kwestie użycia tych czasowników były rozważane przez A. Salysa, P. Skardžiusa, l. Dambrauskasa i M. Jurkynasa, a także w czasopiśmie Gimtoji kalba. W języku ogólnym lepiej używać biernika, ponieważ w ten sposób łatwiej odróżnić osobę, o którą się prosi, od rzeczy, o którą się prosi, i uniknąć dwuznaczności (Skardžius 1935b: 173). Należy ściśle rozróżniać: ligonis prašo kunigą (jego samego o to, by coś zrobił) i ligonis prašo kunigo (żeby go przywiózł). Tak samo klausia tėvą i klausia tėvo. Opiera się to na gwarach i żywej praktyce językowej (Salys 1937: 134). Podobnie napisano w poradniku językowym: lepiej mówić klausė vaiką poterių niż klausė vaiko poterių (1939: 64–65). I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy ich poprawiania 43 NARZĘDNIK Najważniejsze błędy w użyciu narzędnika: używanie go do wyrażania obiektu z czasownikami oznaczającymi pełnię, do wyrażania treści jakości z przymiotnikami oznaczającymi obfitość, a także z formami czasownika būti do wyrażania stanu niezmiennego. J. Jablonskis w swoich artykułach poprawiał narzędnik na dopełniacz: szklankę napełnia wodą, żywym srebrem, piaskiem (=szklankę napełnia wody, żywego srebra, piasku) (Jablonskis 1920: 26). Poprawiał również narzędnik z przymiotnikiem turtingas oznaczającym obfitość: czy nie jesteś czasem bogaty pieniędzmi (=czy nie jesteś czasem zasobny w pieniądze)? ; nasz kraj niegdyś był bardzo bogaty w pieśni ludowe (=był bardzo rozśpiewany, bardzo śpiewano) (Jablonskis 1911b: 2), poprawiał to również P. Meškauskas: w porządku prac, obfitującym w referaty (=obfitującym w referaty), dominuje informacja (Meškauskas 1931a: 396); związek powiększa się o członków (=powiększa się liczba członków) (Meškauskas 1931b: 61). P. Skardžius pisał, że w języku litewskim należy używać dopełniacza pełni, a nie narzędnika: Pan napełnił was miłością; napełnił dzban mlekiem (Skardžius 1998: 561). Błędnie użyte narzędniki poprawiał, recenzując również utwory literackie: napełniając życie persunktas krauju (=kraujo) (Skardžius 1937: 159). Šis linksnis ne kartą taisytas ir Švietimo darbe, ir Vaire: su fakelais galėtų įeiti į pripildytą dūmais namą (=dūmų pripildytą) (Meškauskas 1931a: 395–396); virs didysis miesswoim starczym stękaniem (=swojego starczego stękania); budynek, ten będący jednym olbrzymim masowym grobem, samymi ruinami, wypełnionymi górami trupów (=wypełnionymi górami trupów) (Meškauskas 1931c: 347). Narzędnik, błędnie użyty z czasownikami oznaczającymi napełnianie, był przez językoznawców korygowany także w czasopiśmie Gimtoji kalba: czyż to nie oni wypełnili świątynie zagarbionymi wrogom skarbami (=zagarbionymi wrogom skarbami) (Balčikonis 1935a); stadion wypełni się Litwinami (=Litwinów) (lengvinas 1938: 5). Często narzędnik jest błędnie używany do wyrażania stanu stałego lub niezmiennego. W czasopiśmie Vairas poprawiał go P. Meškauskas: elektrownia wodna byłaby źródłem (=źródło) energii elektrycznej dla całej Litwy (Meškauskas 1931a: 392); właścicielem (=właściciel) fabryki jest Vaitkus (Meškauskas 1931a: 395); przyczyną tego (=przyczyna tego) jest to, że burza wywołana krachem niemieckich banków bynajmniej jeszcze nie ucichła (Meškauskas 1932: 67); przyczyną powstania (=przyczyna) miałoby być obniżenie żołnierzom żołdu (Meškauskas 1932a: 508). Szczególnie niewłaściwy wydawał mu się narzędnik w wyrażeniu priežastimi, poprawiając go, wszędzie wskazywał tę samą motywację, że jest to rusycyzm przejęty z języka rosyjskiego. Taki narzędnik poprawiano również w „Gimtojoje kalboje”: koniec 1936 roku był najczarniejszym okresem jej historii (=był najczarniejszy okres jej historii) (Juška 1938: 30). 44 KAlBOS KUlTūRA | 84 Zwrócono uwagę na agresywne użycie narzędnika w zdaniach z podwójnymi przypadkami, gdy do wyrażenia imiennej części orzeczenia używa się narzędnika przymiotników lub słów przymiotnikowych. Błędnie używany narzędnik poprawiali na mianownik niemal wszyscy językoznawcy: ksiądz wzywa ich, aby byli trzeźwymi i prawymi (=aby byli trzeźwi i prawi) (Jablonskis 1911b: 2); wszyscy czuli się szczęśliwymi (=czuli się szczęśliwi) (Jablonskis 1925c: 54, 57); miał nieszczęście urodzić się garbatym (=garbaty) (Jablonskis 1926b: 51); nie z tego, co zarabiamy, lecz z tego, co oszczędzamy, pozostaniemy bogatymi (=bogaci; por. pozostańcie zdrowi) (Jablonskis 1926e: 12, 13). Niemało poprawił P. Meškauskas: umyślnie udałem pijanego (=pijany), ponieważ chciałem was schwytać (Meškauskas 1932: 67); nie można było powiedzieć, że głos właścicielki zimowego płaszcza wydawał się triumfującym (=triumfującą) (Meškauskas 1932b: 351). Konieczność użycia mianownika P. Meškauskas dowodził, porównując konstrukcje litewskie z niemieckimi i rosyjskimi. Narzędnik poprawiano w czasopiśmie Gimtoji kalba: nasza świątynia uczy nas, jacy (=jakimi) powinniśmy być; jesteś kimś większym (=ktoś większy) (Balčikonis 1935a); Bohaterowie „Eneidy” potrafią być miłosierni (=miłosiernymi) (Barzdukas 1940: 24); czuje się strasznie nieszczęśliwy (=nieszczęśliwym); wydawał się śmieszny (=śmiesznym) (Salys 1937: 135); przyznaję się do winy (=winny) (Dambrauskas 1937: 68–69); czuje się szczęśliwym (=szczęśliwy); udaje dobrego (=dobry) (Kalbos patarėjas 1939: 126); Tarutis celowo chciał wydać się małym i czarnym (=mały i czarny) (Skardžius 1998: 639). Z powodu pojawienia się przeczenia narzędnik poprawia się na dopełniacz: słowa nie czynią człowieka świętym i prawym (=świętego i prawego), lecz prawe postępowanie czyni człowieka miłym Bogu (=miłym) (Jablonskis 1926g: 404); nie jestem święty i nie chcę uczynić ciebie świętym (=ciebie świętego) (Jablonskis 1925a: 1213); innego (=innego) wieśniacy nie widzieli Burzdulisa (Švietimo darbas 1920: 73). Czasami narzędnik wypiera celownik: czy warto będzie księciu być mi wdzięcznym (=wdzięcznemu); żołnierzowi nie przystoi być okrutnym (=okrutnemu) (Jablonskis 1925a: 1213). J. Jablonskis zastępował narzędnik biernikiem przy czasowniku przechodnim (pa)dąryti: te kilka lat czyni im łatwymi i przyjemnymi (=łatwe i przyjemne) (Jablonskis 1912b: 2); cząstki ziemi czynią wodę mętną (=mętną); domieszki czynią ją niebezpieczną (=niebezpieczną) dla zdrowia; czyni siekierę twardszą (=twardszą) (Jablonskis 1920: 26); właściwości dzieł czyniły je ściśle różnymi (=różne) (Jablonskis 1926b: 51); oszczędność czyni człowieka bogatym (=bogatego); łacińskie cytaty kanonów czyniły jego mowę nudną (=nudną) (Jablonskis 1926e: 12–13). P. Meškauskas poprawiając I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy ich poprawiania 45 konsekwentnie opierał się na zasadzie, że w języku litewskim przydawka przymiotnikowa jest uzgadniana pod względem rodzaju, liczby i przypadka, a tylko w bardzo rzadkich przypadkach pozostaje nieuzgodniona. Jego zdaniem nie należałoby używać narzędnika przejętego z języka rosyjskiego: kobieta w rzeczywistości teraz tylko jeszcze bardziej się obnażyła, a moraliści, wspominając czasy krótkich sukienek, wkrótce będą musieli przyznać, że były one najbardziej przyzwoite (=uznać strój kobiet za najbardziej przyzwoity) (Meškauskas 1931c: 348); swoją ruchliwością nawet upiększają wiosnę, czynią ją cieplejszą (=cieplejszą) (Meškauskas 1932b: 351). Narzędnik obok czasownika przechodniego (pa)daryti był poprawiany przez P. Skardžiusa: skrócenie uczyniło język płynniejszym (=płynniejszy) (Skardžius 1998: 722); poprawione w czasopiśmie Gimtoji kalba: utraci równowagę, która dziś czyni go potężnym (=potężnego) (Balčikonis 1935a); ta miara czyni ją niemal niemożliwą (=tę miarę ... niemożliwą) (Barzdukas 1938: 61). Konsekwentnie poprawiano w „Švietimo darbe”: Niaura nie uważał (=nie uznawał) za zysk tego, co mogłoby zwiększyć majątek i uczyniłoby go jeszcze zamożniejszym (=zamożnym, bogatszym) (1920: 72); same te podpisy czyniły Niaurę potrzebnym, a nawet niezbędnym (=czyniły go potrzebnym, a nawet koniecznym) w gminie (1920: 72); uraza czyni człowieka nieczułym (=nieczułego) (1920: 73). W języku ogólnym już wtedy widoczna była konkurencja między narzędnikiem a konstrukcjami przyimkowymi mającymi to samo znaczenie. J. Jablonskis poprawiał narzędnik użyty bez przyimka na konstrukcję przyimkową: będzie stał z bronią w rękach (=z bronią); przybyli posłańcy z gałązkami laurowymi (=z gałązkami laurowymi) w rękach; jeńców otoczyli żołnierze z włóczniami (=z włóczniami) w rękach (Jablonskis 1921: 138); mając dwa dyplomy – gimnazjalny i akademicki, Kriaučiūnas postanowił z ich pomocą uzyskać wysoki światowy cenzus naukowy, potrzebny dla katedry gimnazjalnej (=mając świadectwo i dyplom, postanowił z ich pomocą) (Jablonskis 1926c: 8)11. Jeden z badaczy prac J. Jablonskisa, Arnold Piročkinas, pisał później, że J. Jablonskis poprawiał narzędnik, ponieważ przypadek ten mógł mu się wydawać dialektyzmem (Piročkinas 1986: 197). Sam J. Jablons11 Aby lepiej zrozumieć i wyjaśnić poprawki J. Jablonskisa, warto przytoczyć również kilka zdań, w których językoznawca proponował zmianę przyimka. J. Jablonskis poprawił to następująco: B. telegrafem pogratulował królowi nowego roku (=nowego roku) (Jablonskis 1914c: 4) (obok znajduje się dopisek redakcji: „zapewne w dniu nowego roku. Czyż nie lepiej byłoby w nowym roku, w imieniny”). Później wyrażenie z wielką ochotą, jeszcze raz podkreślając znaczenie kontekstu poprawki, opierając się na swoim dialekcie i wskazując podobny przykład z języka polskiego, J. Jablonskis skłaniał się poprawiać na – chętnie, ochotnie (Jablonskis 1928b: 3). W przypadkach i przyimkach podano taką samą poprawkę: czy bierze go z ochotą (=ochoczo, chętnie, ochotnie) (Jablonskis 1928: 123). Z poprawek wynika, że J. Jablonskis rozważał wyraźne rozróżnienie narzędnika oraz narzędnika z przyimkiem wyrażających narzędzie lub okoliczność sposobu. 46 KAlBOS KUlTūRA | 84 kis bardziej szczegółowo nie wyjaśnia tych poprawek w artykule, tylko napomyka, że trzeba tę spreparowaną głowę kupił (por.: przyjął z wielką radością, wypuścił z pięknymi przemowami) (Meškauskas laikytis vienų bendrų taisyklių (Jablonskis 1921: 140). P. Meškauskas, greičiausiai remdamasis pirmaisiais J. Jablonskio taisymais, siūlo vartoti prielinksninę konstrukciją: anglas mielu noru (=su mielu noru) 1931c: 350); Semionas Jedreikinas porysował wszystkie szyby z najbardziej precyzyjną braterską uczciwością (=z najbardziej precyzyjną braterską uczciwością); Właściciele kawiarni szybko zauważyli, z jaką przychylnością (= z jaką przychylnością) mężczyźni przyjęli tę nowinkę (Meškauskas 1931c: 351). J. Balčikonis również poprawiał narzędnik: z wielkim trudem (= z wielkim trudem) wstąpił on w końcu do jakiegoś departamentu (por.: z wielką ochotą, ze łzami prosił) (Balčikonis 1978: 210); z wielką ochotą przyjmę tę łaskę (= z wielką ochotą); przedstawienia odbywały się z największym powodzeniem (= z największym powodzeniem) (Balčikonis 1978: 71); chętnie (= z ochotą) pracujemy (Balčikonis 1978: 828). Z wyjaśnień J. Balčikonisa można wnioskować, że opierano się na języku mówionym i przykładach J. Jablonskisa. Opinia P. Skardžiusa jest taka sama jak J. Balčikonisa – proponowany przez niego narzędnik z przyimkiem opierał się na podobnych wyrażeniach: z wielką radością, z wielkim powodzeniem, z otwartym sercem (Skardžius 1936b: 97). Narzędnik w Gimtoji kalba poprawiano także później, np.: na naradach uczestnicy z wielką uwagą (= z wielką uwagą) wysłuchali (Kulbokas 1968: 19). MIEJSCOWNIK Błędy w użyciu miejscownika należą do najczęstszych. Językoznawcy okresu międzywojennego twierdzili, że użycie miejscownika jest ze wszystkich przypadków najbardziej podatne na wpływ języków obcych; przyczyną licznych błędów jest mieszanie miejscowników języka litewskiego i rosyjskiego, a nowe, zwłaszcza abstrakcyjne, miejscowniki pojawiają się także z powodu potrzeby intelektualizowania języka. Najczęściej miejscownik jest błędnie używany do wyrażania podmiotu doświadczającego stanu, zakresu działania, bytu, stanu lub cechy, przyczyny bądź podstawy stanu, sposobu lub czasu czynności. Miejscownik nie wyraża podmiotu ani obiektu, dlatego nie należy go używać do oznaczania osoby doświadczającej stanu. J. Jablonskis zaliczył do miejscowników oznaczających miejsce również takie zdanie: be to nėra karvėse pieno, jednak obok podaje także bardziej zwyczajny przykład – be to karvės be pieno (Jablonskis 1928: 97). Zatem oba zdania J. Jablonskis podaje jako poprawne. I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy korekty 47 Sporo poprawek dotyczyło nieprawidłowego użycia miejscownika do wyrażania dziedziny działania, stanu lub cechy (ale nie miejsca). Taki miejscownik korygował J. Jablonskis: jie kaltinami šnipinėjime (=dėl šnipinėjimo) (Jablonskis 1911b: 2). P. Meškauskas, poprawiając nieprawidłowo używane miejscowniki do wyrażania dziedziny działania, wskazywał także motywację korekty. Pisał, że w języku litewskim te miejscowniki powstały pod wpływem języka rosyjskiego: įtartieji žudyme (=įtartieji žudymo dalyviai, įtartieji žudymu) pakviečiami į teismą, parodomi liudininkams, bet anie atsisako pripažinti matę juos šaunančius (Meškauskas 1931c: 350); čia užmezgamos pažintys, prisipažįstama meilėje (=pripažįsta savo meilę) (Meškauskas 1932b: 353). Zdanie per mokyklą mes pakilsime kultūroj (=pakils mūsų kultūra) jest poprawiane na podstawie podobnych przykładów, nietypowych dla języka litewskiego: „przecież nie mówi się pakilo sveikatoje, sustiprėjo sveikatoje“. Według P. Meškauskasa „tutaj słowo rozumiane jest jako nasza własna właściwość, jak zdrowie, mądrość, rozum. Wzmocnić się, wznieść się, wyrosnąć można tylko w takich okolicznościach, które znajdują się obok nas, np.: jis iškilo darbe, gyvenime“ (Meškauskas 1932a: 506). Podobnie błędnie użyte miejscowniki poprawiał P. Skardžius: trzymać go w areszcie (=aresztowanego) (Skardžius 1998: 707); podejrzewa o zabójstwie ojca (=zabójstwo ojca) (Skardžius 1998: 306); niemiecki sąd uznał go za winnego (=winnego) bezprawnego użytkowania mienia społecznego, przyjmowania łapówek (=z powodu bezprawnego użytkowania mienia, przyjmowania łapówek) (Skardžius 1998: 306). J. Kruopas w czasopiśmie Gimtoji kalba wskazał najbardziej charakterystyczne błędy w użyciu miejscownika. Wśród nich także często błędnie wyrażana miejscownikiem dziedzina działania: podczas przesłuchania podał się za osobę o cudzym nazwisku (=podczas przesłuchania, przesłuchiwany); w biegu ustanowił rekord (=ustanowił rekord w biegu); komedia tego reżysera w jego inscenizacji (=wystawiona) odniosła sukces; był podejrzany o podpaleniu (=podpalenie) (Kruopas 1939: 124). Miejscownik jest niewłaściwy do wyrażania stanu, kondycji lub cechy rzeczy. Takie przypadki poprawiał w swoich artykułach J. Jablonskis: kame (=kuo) jis kaltas? (Jablonskis 1911a: 1, 3); tame kaltas yra vanduo (=tuo) (Jablonskis 1914b: 2, 3); mus tame įtikina (=mus tuo įtikina) (Jablonskis 1920: 26); W języku ojczystym poprawiał A. Salys: kame dalykas (=kas dalykas); ne tame reikalas (=ne tas reikalas) (Salys 1935: 8) oraz J. Kruopas: dalykas tame (=toks) (Kruopas 1939: 124); J. Balčikonis: autorius visame kame (=visur, visados) mėgsta tikslumą (Balčikonis 1978: 210). P. Skardžius, poprawiając zdanie nelaimė tame (=nelaimė, kad) daugelis emigrantų užmiršta gimtąją kalbą, podkreślił, że taki miejscownik jest w języku litewskim czystą, nieużywaną rusycyzmą (Skardžius 1936a: 92). 48 KAlBOS KUlTūRA | 84 Językoznawcy często poprawiali miejscowniki drabužiuose, rūbuose, uniformoje i in., np.: greta sėdėjo moteris baltuose rūbuose (=baltais apdarais) (Jablonskis 1926b: 52); jis vaikščiojo kunigo drabužiuose (=kunigo drabužiais) (Jab lonskis 1926c: 8); dabartinis dvaro savininkas Faria di Kastro lėnaus būdo senelis naminio milo apdare (=rūbais) skundžiasi dėl sunkių sąlygų (Meškauskas 1931c: 351); tuojau atvažiuokite pas mane pilnoje uniformoje (=su visa uniforma; vietininkas atsirado dėl rusų kalbos įtakos) (Meškauskas 1932: 69); faraonas karo rūbuose (=su karo rūbais) (Balčikonis 1935a); vaikas šilkiniuose rūbuose (=šilkiniais rūbais) (Dambrauskas 1937: 68, 69); spotkałem w stroju (=ubraniu) wojskowego (Juška 1938: 30); pojawił się w pełnym mundurze (=pełny mundur) (Kruopas 1939: 124); wypuścił w samej bieliźnie (=w samej bieliźnie) (Kruopas 1939: 124); berlińscy policjanci zawsze wyglądają jak w nowych ubraniach, w białych rękawiczkach (=w nowych ubraniach, w białych rękawiczkach) (Skardžius 1936: 15); większość Samojedów chodzi w swoich futrzanych ubraniach (=w futrzanych ubraniach; z futrzanymi ubraniami) (Skardžius 1998: 636). Poprawiając takie miejscowniki, P. Skardžius niejednokrotnie wskazywał również motywację poprawki: miejscownik zwykle wyraża miejsce, w którym coś się znajduje lub dzieje. W przytoczonym zdaniu chce się powiedzieć, że Samojedzi chodzą nie w ubraniach, jak po podwórzu czy na dworze, lecz w futrzanych ubraniach albo z futrzanymi ubraniami (Skardžius 1998: 636). Jau tarpukariu taisyti dėl kitų kalbų įtakos įsigalėję vietininkai. Atstume: 25 mylių atstume nuo Viduržemio jūros (=už 25 mylių nuo Viduržemio jūros) (Balčikonis 1935). W przypadku: usprawiedliwianie się [...] w tym przypadku (=w tym wypadku) zaszkodziłoby (Juška 1938: 30); w tym przypadku (=w tym przypadku) (Kruopas 1939: 124); we wszystkich przypadkach (=we wszystkich przypadkach) dowodzi się powierzchownych stosunków – miejscownik we wszystkich przypadkach nie pasuje, podobnie jak we wszystkich zdarzeniach: zgodnie z tendencjami naszego języka należy tu używać tylko narzędnika (Skardžius 1936a: 93). W egzemplarzu: ten miejscownik poprawiono w czasopiśmie Gimtoji kalba: pismo przedstawiono w dwóch egzemplarzach (=dwoma egzemplarzami) (Jurkynas 1938: 19). W mocy: wszystkie recepty powstrzymujące kobietę od przybierania na wadze pozostają w mocy i nadal musi ona ich przestrzegać (=zachowują tę samą wartość) (ten miejscownik jest rusycyzmem, który przyszedł z języka rosyjskiego) (Meškauskas 1931c: 348). W formie: zawodnik jest w dobrej formie (=dobrej formy) (Kruopas 1939: 124); por.: on jest dobrej głowy, ma silne płuca). W nastroju: był w dobrym nastroju (=dobrego nastroju) (Skardžius 1998: 344); P. Meškauskas poprawia ten miejscownik dlatego, że w języku litewskim od- I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy ich poprawiania 49 stwierdził pod wpływem języków rosyjskiego i niemieckiego: jeżeli kobiety często byłyby w optymistycznym nastroju, to (=optymistycznie nastawione) (Meškauskas 1932: 68). W postaci: czysty wapień, podobnie jak inne minerały, czasami występuje w postaci kryształów (=w postaci kryształów) (Jablonskis 1920: 26); Niemcy zamierzają przyłączyć całą Litwę do Polski, tylko jeszcze nie wiedzą, w jakiej formie [...] czy w postaci unii lubelskiej (=w jakiej formie [...] czy w formie unii lubelskiej) (Juška 1938: 30); pojawił się w postaci żmii (=w postaci żmii) (Kruopas 1939: 124). W kwestii: ich serca w sprawach narodowych (=ich serca w sprawach narodu) są wrażliwe (Barzdukas 1940: 24); w tej kwestii (=w tej sprawie) zwróć się do niego (Kruopas 1939: 125). W składzie: wodór znajduje się w składzie wszelkich ciał (=wodór znajduje się we wszelkich ciałach, w składzie wszelkich ciał) (Jablonskis 1920: 26); wyszedł w stałym składzie (=w stałym składzie) (Kruopas 1939: 124). W liczbie: wydał w dużej liczbie (=dużą liczbę) (Kruopas 1939: 125). W sumie: weksel na sumę 300 litów (=na sumę) (Kruopas 1939: 124); wystawił rachunek na sumę 100 litów (=na sumę) (Skardžius 1998: 344). W stylu: pałac zbudowany w stylu szwedzkim (=w stylu szwedzkim) (Meškauskas 1932c: 70); dom zbudowany w stylu narodowym (=stylem) (Kruopas 1939: 124). W stanie: czy nie wstyd wam pokazywać się ludziom w takim stanie (=jako tacy) (Meškauskas 1931c: 350); prosi się o poinformowanie, w jakim stanie znajduje się egzekucja długu (=ile długu wyegzekwowano) (Skardžius 1998: 720); wstyd w takim stanie (=w takim) pokazywać się (Kruopas 1939: 124); znaleziono go w stanie nietrzeźwym (=pijanego) (Skardžius 1998: 344). W temacie: napisaliśmy wypracowanie na temat (=temat) „Liryka Maironisa“ (Skardžius 1939a: 9). J. Jablonskis poprawiał także inne miejscowniki, np.: jego gazeta miała być drukowana w dwóch językach (=w dwóch językach); wszystkie gazety ukazują się w języku litewskim (=po litewsku); i Łotysze chcieli przemawiać na zebraniu w języku ojczystym (=przemawiać w języku ojczystym) (Jablonskis 1911b: 2); pokazuje, że doskonale zna się na wszystkich właściwościach pończoch (=właściwościach) (Jablonskis 1926f: 741, 746). P. Skardžius podobne przypadki również poprawiał: Niemcy bardzo mało znają się na języku litewskim (=na temat języka litewskiego). Jego zdaniem wyrażenie nusimanyti kalboje lub w innych sprawach jest niczym nieuzasadnionym zapożyczeniem kalkowanym (Skardžius 1936a: 92), wyrażenie viskas tvarkoje jest kalkowaną (z języka niemieckiego i rosyjskiego) właściwością języka inteligencji, dlatego jest obce językowi litewskiemu. P. Skardžius stanowczo w tej kwe- 56 KAlBOS KUlTūRA | 84 M e š k a u s kas P. 1931a: niedostatki języka prasowego. – Vairas, nr 7–8, s. 390–397. M e š k a u s kas P. 1931b: niedostatki języka prasowego. – Vairas, N r . 9, s. 58–67. M e š k a u s kas P. 1931c: niedostatki języka prasowego. – Vairas, nr 11, s. 345–354. M e š k a u s kas P. 1932: niedostatki języka prasowego. – Vairas, nr 1, s. 66–69. M e š k a u s k a s P. 1932a: niedostatki języka prasowego. – Vairas, N r . 4, s. 505–510. M e š k a u s kas P. 1932b: wady języka prasowego. – Vairas, nr 3, 350– 358. M e š k a u s kas P. 1932c: wady języka prasowego. – Vairas, nr 5, s. 70–74. M e š k a u s kas P. 1932d: wady języka prasowego. Odpowiedź E. Viskantai i kilka wyjaśnień. – Vairas, nr 7–8, s. 358–363. M u r k a J. 1917: Recenzje. – Wolna Szkoła Litewska (Petersburg), nr 1, s. 14–15. P i ro č k i n a s A. 1986: Poprawki Jonasa Jablonskisa, Kowno: Šviesa. S a l y s A. 1925: O „Niejasnościach językowych” A. Vireliūnasa. – Lietuvis, nr 10, 6 marca, s. 10–11. S a l ys A. 1935: Szkoła i poczucie językowe. – Gimtoji kalba, z e s z . 1 – 2 , s. 7–10. S a l y s A. 1937: Z praktyki nowinkarskiego języka. – Gimtoji kalba, nr 8, s. 134–137. S a l y s A. 1938a: O dopełniaczu i mianowniku nazwy. – Lietuvos aidas, nr 167, 13 kwietnia, s. 4. S a l y s A. 1938b: Nie w większości, lecz większość wyraziła poparcie. – Lietuvos aidas, nr 106, 9 marca, s. 4. S a l y s A. 1938c: Kierować, reprezentować komu, a nie kogo. – Lietuvos aidas, nr 193, 2 maja, s. 4. S a l y s A. 1938d: laba diena, nie labą dieną. – Lietuvos aidas, nr 470, 17 października, s. 3. S a l y s A. 1979: Pisma. T. 1. Język ogólny, Rzym. Skardžius P. 1999: Pisma wybrane. T. 5. Akcentologia, kultura języka ogólnego, publicystyka, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. S k a rd ž ius P. 1930: O opinii naszych krytyków na temat spraw językowych. – Kalba, zesz. 2, s. 84–93. S k a rd ž i u s P. 1935a: Język literacki i jego rodzaje. – Gimtoji kalba, zesz. 1–2, s. 3–7. I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy ich poprawiania 57 S k a rd ž i u s P. 1935b: Zbiór pytań. – Gimtoji kalba, zesz. 10, s. 173. S k a rd ž i u s P. 1935c: Apžvalga (dėl E. Viskantos „Putino kalbos kritikos šešėly“). – Gimtoji kalba, sąs. 8, p. 124–126. S k a rd ž i u s P. 1935d: Taisymai. – Gimtoji kalba, sąs. 10, p. 171–173. S k a r d ž i u s P. 1936: Zbiór pytań. – Gimtoji kalba, zesz. 1–2, s. 13–17. S k a rd ž i u s P. 1936a: Poprawki. – Gimtoji kalba, zesz. 6, s. 92–93. S k a rd ž i u s P. 1937: Recenzje. Prześwit. – Gimtoji kalba, zesz. 9, s. 158– 160. S k a rd ž i u s P. 1939: Zbiór pytań. – Gimtoji kalba, zesz. 1, s. 9. S k a rd ž i u s P. 1997: Pisma wybrane. T. 2. Zagadnienia języka ogólnego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. S k a rd ž i u s P. 1998: Pisma wybrane. T. 3. Zagadnienia języka ogólnego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. S t o ny s M. 1940: Modernizmy w języku naszej prasy. – „Język ojczysty”, z. 4, s. 58–59. Š u k y s J. 1995: Jak lepiej: panie dyrektorze czy panie dyrektorze? – Język ojczysty, nr 8–9, s. 13. Praca oświatowa, 1920: Krytyka i bibliografia, nr 8–9, s. 62–76. Ta l m a n t a s J. 1933: Koszyk pytań. – Język ojczysty, zesz. 3, s. 39–43. Ta l m a n t a s J. 1934: Koszyk pytań. – Język ojczysty, zesz. 7–10, s. 118– 120. V i r e liūna s A. 1923: Krytyka i bibliografia. – Švietimo darbas, nr 6–7, s. 486–488. V i r e l iūnas A. 1925: Kalbos neaiškumai. – Lietuvis, nr 7, 13 lutego, s. 13. V i r e l i ū na s A. 1925a: Kalbos neaiškumai. Odpowiedź Saliui. – Lietuvis, nr 14, 3 kwietnia, s. 13. V i s k a nta E. 1935: Kalbos dalykai. W cieniu krytyki językowej Putina. – Vairas, nr 7–8, s. 366–371. Przegląd Żmudzi i Litwy, 1890, nr 2. Otrzymano 2011 11 30 58 KAlBOS KUlTūRA | 84 ŚLADAMI JONASA JABLONSKISA: BŁĘDY W PRZYPADKACH I DLACZEGO NALEŻY JE POPRAWIAĆ Streszczenie Począwszy od Jonasa Jablonskisa, systematyczność oraz dążenia do umocnienia normy języka litewskiego stały się bardziej konsekwentne. Na początku XX wieku na normę znaczący wpływ wywarli językoznawcy pracujący w czasopiśmie Gimtoji kalba, tacy jak Skardžius, Salys, Jonikas, Talmantas, a później – Bal či konis, Damb riūnas (Dambrauskas). Od połowy XX wieku próby ustalania normy stały się znacznie mniej indywidualistyczne i bardziej zorganizowane; autorzy publikujący w czasopiśmie Gimtoji kalba prowadzili ożywione dyskusje na wiele tematów związanych zarówno z teorią kultury języka, jak i z licznymi jej praktycznymi zagadnieniami, użyciem języka oraz ustalaniem norm w języku standardowym. Różne gazety i czasopisma zaczęły publikować artykuły poświęcone praktycznym problemom językowym, w tym kwestiom budzącym kontrowersje. Artykuły koncentrowały się na badaniach przypadków gramatycznych i ich użycia, w tym błędów stwierdzanych w ówczesnym rzeczywistym użyciu języka. Niniejszy artykuł przedstawia przegląd pierwszych kroków podejmowanych w związku z rozpoczęciem korygowania użycia przypadków, prób poprawy użycia przypadków podejmowanych przez językoznawców w okresie międzywojennym, powodów takich zmian podawanych przez J. Jablonskisa i językoznawców związanych z Gimtoji kalba, a także niektórych późniejszych następstw. Przegląd wczesnych zmian w użyciu przypadków można podsumować, wskazując, że powody takich zmian nie zawsze były dostatecznie szczegółowe i dobrzeuzasadnione; w większości przypadków odwoływano się do wpływu języka rosyjskiego, polskiego i niemieckiego. Niektórzy autorzy wskazywali na wpływ języków obcych jako główną przyczynę wszystkich zmian, bez odwoływania się do praw języka. Zauważalna jest skłonność do przyjmowania powodów podawanych przez innych autorów. Powody poparte argumentami przedstawiono wyłącznie w części poświęconej dyskusji. W toku dyskusji pojawiły się inne, bardziej wyraziste powody; aktywnie wyrażano różne opinie i nowe podejścia do języka. Jablonskis powstrzymał się od komentowania i próbował podać więcej przykładów, a także oszczędzić miejsce i czas. Bardzo często eksplikacja obejmowała głównie zdanie cytowane z innego autora, które podano jako przykład języka standardowego. Nie znaleziono żadnej dyskusji na temat jego poprawności. Innymi słowy, zdanie innego autora stanowiło motywację do jego przedstawienia. W wielu przypadkach opierano się przede wszystkim na nazwisku autora. Często w pracach kilku autorów zauważalna jest ta sama tradycja wprowadzania poprawek. Jablonskis musiał opierać się na danych dialektów, folkloru, zbiorów pieśni i gramatyk. We wszystkich swoich poprawkach Jablonskis dążył do poprawności językowej, systematyczności i spójności. Jego pro- I. SMETONIENĖ, B. DAMBRAUSKAITĖ. Śladami Jonasa Jablonskisa: błędy w użyciu przypadków i motywy ich poprawiania 59 posal to replace the nominative case by the partitive genitive (Genitivus partitivus) was among the most consistent. Przy wprowadzaniu poprawek odwoływano się przede wszystkim do danych dialektów oraz norm językowych określonych w gramatykach; jednak istotne były również kontekst i tradycja użycia. Do najgoręcej dyskutowanych i najczęściej poprawianych przypadków należał dopełniacz, co musiało wynikać ze stosunku całośćczęść często wyrażanego w języku litewskim za pomocą dopełniacza. Liczne poprawki dotyczące celownika były wynikiem długotrwałej dyskusji i szeregu różnych opinii. Błędnie używany celownik w odniesieniu do dopełnienia został poprawiony w najbardziej konsekwentny sposób. Przegląd wszystkich poprawek dotyczących biernika, a także komentarze i pomysły przedstawione przez różnych autorów doprowadziły do wniosku, że użycie dopełniacza z czasownikami oznaczającymi zwracanie się do kogoś podlegało wahaniom. Dane zebrane od różnych autorów doprowadziły do wniosku, że najczęstszą przyczyną poprawiania narzędnika jest wpływ innych języków (rosyjskiego, polskiego, niemieckiego). Jablonskis, w dyskusji z niektórymi innymi autorami, posługiwał się danymi z dialektów. późniejsi językoznawcy częściej odwoływali się do kontekstu, a bardzo rzadko także do praw języka litewskiego. Przy poprawianiu miejscownika intuicja językoznawcy wydaje się najmniej wiarygodna; przedstawiono więcej argumentów. Mimo że użycie miejscownika podlegało dość znacznym wahaniom, jego poprawki były w dużej mierze stabilne. SŁOWA KLUCZOWE: przypadek mianownikowy, przypadek dopełniaczowy, przypadek celownikowy, przypadek biernikowy, przypadek narzędnikowy, przypadek miejscownikowy, kodyfikacja. IRENA SMETONIENĖ BRIGITA DAMBRAUSKAITĖ Vilniaus universitetas ul. Universiteto 3, lT01513 Wilno [email protected] [email protected]