Irenai Ermanytei – 75-eri

V. Černė. Irenie Ermanyte – 75 lat 239 WIOLETA ČERNĖ Instytut Języka Litewskiego IrenIE erMAnYTeI – 75-erI W wsi Nugãriai, siedem kilometrów od Kuršnai, w rodzinie Povilasa Zenonasa Ermanisa i Kristiny Petraitytė, w 1937 roku, w samym środku kwitnienia lip, 3 lipca, urodziła się córka Irena. Przed wojną w jej rodzinnych Nugãriai mieszkało ośmiu mieszkańców. Obecnie zachowały się tam zaledwie dwa gospodarstwa. Dwa samotne gospodarstwa, samotne gospodarstwa braci Ermanisów, zamieniły się w tereny zalesione. Dawniej do zagrody Ermanów przychodziła cała wieś, aby posłuchać wiadomości, ponieważ w domu był znakomity odbiornik radiowy Philips. Mieszkańcy wsi przychodzili tu fotografować się z okazji różnych świąt albo zrobić zdjęcia do dokumentów – ojciec Ireny, którego cała rodzina nazywała Żaniem, miał zabytkowy trójnóg fotograficzny. W zagrodzie huczał skonstruowany przez niego wiatrak wytwarzający energię elektryczną, szumiał pielęgnowany przez mamę sad z licznymi drzewami i krzewami owocowymi, a nawet 28 ulami pszczelimi. Przyszłej językoznawczyni zdarzało się również wybierać miód z uli i łapać roje. Irena od dzieciństwa pamięta historię o żydowskich dziewczętach, które podczas II wojny światowej przyjęła pod swój dach ich rodzina. Za ich uratowanie i opiekę nad nimi rodzice już po śmierci zostali odznaczeni medalami i dyplomami Sprawiedliwych. Od najmłodszych lat dzieciom (w rodzinie, oprócz najmłodszej Ireny, dorastała jej siostra) wpajano, jak mówiła Irena, religię pracy. Sześcioletnia Irena 240 KALboS KuLTūrA | 85 samodzielnie nauczyła się czytać. Z książek, gazet i czasopism, których w ich domu zgromadzono mnóstwo. W szkole podstawowej w Smurgi od razu z pierwszej klasy została przeniesiona do trzeciej. Przyszła językoznawczyni ukończyła szkołę średnią w Kurszanach. Nauczycielem języka litewskiego i literatury był tu nieżyjący już poeta Stasys Anglickis. Irena lubiła czytać. W szkole przyjaciele, pół żartem, pół serio, przypięli jej przydomek chodzącej encyklopedii. W 1961 r., po ukończeniu studiów w Wileńskim Instytucie Pedagogicznym, Irena ermanytė rozpoczęła pracę w Instytucie Języka Litewskiego i Literatury (od 1990 r. – Instytut Języka Litewskiego). Irena wspomina, że dla młodego pracownika Instytut (któremu pozostała wierna przez całe życie) za czasów dyrektora Kosti Korsakasa był niczym świątynia, a na starszych kolegów patrzyli z ogromnym szacunkiem. Rozpocząwszy pracę w Dziale Dialektologii (wówczas w sektorze), później przeszła do Działu Słowników. Praca wymagająca żelaznej cierpliwości – tak po wielu latach Irena powie o pracy leksykografa. a początek stanowiły teksty próbne. Samo ukończenie studiów nie uczyni cię leksykografem. Leksykografka wspomina, że sprawdzała każdą linijkę, każde słowo. Irena za swojego nauczyciela uważa językoznawcę i leksykografa Jonasa Paulauskasa, od którego uczyła się cierpliwej pracy i koncentracji. W IX tomie LKŽ (1973) pojawia się już nazwisko Ireny Žermanytė jako autorki tekstu słownika, a od XVII tomu (1996) językoznawczyni również redaguje słownik. Z czasem Irenę przyciągnęły antonimy. Antonimy nazwała swoją miłością życia. Dlaczego antonimy? Irena żartobliwie mówi, że winne jest tu prawo jedności i walki przeciwieństw, ponieważ na egzaminie z filozofii wylosowała właśnie to pytanie. Dobro i zło, ciemność i światło, czarne i białe, ciężkie i lekkie, silne i słabe, twierdzić i zaprzeczać... Łańcuch zbudowany z przeciwieństw dał początek pierwszemu tego rodzaju słownikowi na Litwie – w 1985 r. ukazał się przygotowany przez nią Słownik antonimów języka litewskiego. Irena Erm anytė w 1993 r. eksternistycznie obroniła rozprawę doktorską Antonimia języka litewskiego i antonimy. Antonimy jakby przykuły wszystkie myśli Ireny: pary antonimicznych słów od razu dostrzega podczas czytania tekstu, słyszy je, słuchając radia. Materiały są gromadzone, a ich przybywa. W 2002 r. opracowuje Szkolny słownik litewskich antonimów, a w 2003 r. – obszerny Słownik antonimów, zawierający 5259 gniazd antonimów. Materiał zbierano z dwudziestu tomów Słownika języka litewskiego, literatury pięknej, folkloru i prasy periodycznej. Irena ponownie od praktyki leksykograficznej zwraca się ku teorii. W 2008 r. ukazuje się jej monografia Antonimija ir antonimai. V. Černė. Irenai ermanytei – 75-eri 241 O ponad 50 ekspedycjach zbierania słownictwa Irena mówi jako o darze losu. Pierwsza – najbardziej imponująca. W 1958 r. jako studentka czwartego roku jedzie do Varniai. wyprawą kieruje profesor Vladas Grinaveckis. Później, już pracując w Instytucie, zdarzyło się rozmawiać z siedzącym wśród krów pastuchem w Pelesoje, innym razem w ródūnė, w Gervčiuose, rozmawiać z mieszkańcami okolic Kùpiškis, przepytywać mieszkańców Marcinkonys, słuchać melodii dzukijskich. a cóż to za cud, gdy staruszki otwierały skrzynie posagowe, rozkładały trinyčiai, keturnyčiai, šešianyčiai. Irena wspomina Kazimierasa Pakalkę, którego pamięć pozostaje jasna; zawsze nosił ze sobą zabytkowy magnetofon w drewnianej obudowie, ogromny, ciężki, ważący jakieś dziesięć kilogramów. Irena ermanytė dużo pracowała przy innych słownikach – wraz z innymi opracowała Lietuvos TSR upių ir ežerų vardyną (1963), Frazeologijos žodyną (2001), Mokyklinį tarptautinių žodžių žodyną (cztery wydania – 1995, 1998, 2000, 2010). Opublikowała artykuły na temat leksykografii i leksykologii, toponimiki oraz kultury języka w czasopismach Kalbos kultūroje, Lietuvių kalbotyros klausimuose (Acta Linguistica Lithuanica), Gimtojoje kalboje i innych publikacjach. Przez długi czas językoznawczyni była członkinią komisji oceniającej konkursy młodych filologów. Była także redaktorką wielu książek, tłumaczką z języka łotewskiego (wraz z innymi tłumaczyła encyklopedię Mitologijos enciklopediją), recenzentką słowników i podręczników oraz redaktorką różnych publikacji. Przeglądając fotografie, na których uwieczniono chwile z życia Instytutu, rzuca się w oczy elegancka jasnowłosa dama. Na twarzy ciepło, spokój, powściągliwy uśmiech. Zdarzyło mi się słyszeć: „niezwykle szczera, wrażliwa, szlachetna”. Albo: „jest jedyną osobą, z którą nawet mnie nie udało się pokłócić”. Dwukrotnie Irena ermanytė (wraz z innymi) została uhonorowana Litewską Nagrodą Naukową – w 1996 r. za pracę nad Słownikiem języka litewskiego, w 2002 r. za pracę nad Słownikiem frazeologicznym. Plurimos annos, droga Ireno! Otrzymano 2012 11 05