„Kaštai“ – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė?

R. Vaskelaitė. Koszty – niepożądany wyraz obcy czy nieunikniona konieczność teorii ekonomii? 265 RAMUNĖ VASKELAITĖ Lietuvos bank KOSZTY – NIEPOŻĄDANY WYRAZ OBCY CZY NIEUNIKNIONA KONIECZNOŚĆ TEORII EKONOMII? SŁOWA KLUCZOWE: zapożyczenie, niepożądany wyraz obcy, znaczenie słowa, norma, użycie, termin, pojęcie. WSTĘP Okoliczności, w jakich język litewski musi funkcjonować w ciągu ostatnich paru dziesięcioleci, są przyczyną tego, że uwaga kodyfikatorów językowych skupia się głównie na jednej warstwie słownictwa zapożyczonego, mianowicie na nowych wyrazach obcych. okoliczności te są doskonale znane i zrozumiałe: rozszerzone polityczne, ekonomiczne, kulturowe i niemal wszelkiego innego rodzaju więzi kraju posługującego się danym językiem, ich podtrzymywanie głównie w języku angielskim, członkostwo w grupie państw, w której również dominuje język angielski, procesy integracji, konwergencji, globalizacji itd., jeszcze bardziej podkreślające status tego języka. Koncentrując większość uwagi na nowych wyrazach obcego pochodzenia i zasadach ich normalizacji, nieco na dalszy plan schodzą wyrazy, które wcześniej przeniknęły do języka litewskiego lub pretendowały do tego, by do niego przeniknąć. Oczywiście ich problematyczność z punktu widzenia normy jest mniejsza. Wyrazy te są przez dość długi czas sprawdzane w użyciu, a te, które okazują się w nim niezbędne, zazwyczaj uznaje się za normę. przeciwnie, wyrazy obcego pochodzenia nieaktualne w użyciu, które można bez trudu zastąpić rodzimymi odpowiednikami, najczęściej pozostawia się poza granicami skodyfikowanej normy. Diachroniczne kryterium aktualności w użyciu, uwarunkowane odstępem czasu powstającym między przeniknięciem obcego wyrazu do języka a teraźniejszością, znacznie upraszcza rozgraniczenie między normą a nienormą dawnych wyrazów obcego pochodzenia. Polega się na nim niezawodnie nie tylko w pracach normatywnych, lecz także w pracach leksykologicznych. W tych ostatnich wyrazy, które przeniknęły do języka litewskiego we wcześniejszych okresach, dzieli się na zapożyczenia, które zadomowiły się w języku ogólnym, oraz wyrazy nieaktualne w użyciu (Jakaitienė 2010: 233). W publikacjach normatywnych lub związanych z normowaniem pierwsze zwykło się nazywać zapożyczeniami lub zapożyczeniami właściwymi, drugie zaś, podkreślając ich niepożądany charakter 266 kalBos kultūRa | 86 językowi ogólnemu, – zapożyczeniami (niewłaściwymi, niezalecanymi), wskazując również różnicę w stosunku do niewłaściwych wyrazów przenikających do języka w obecnym okresie – dawnymi zapożyczeniami (kPP1 1976; kPP2 1985; Girčienė 2004; kP4 2005, 2013; Vaicekauskienė 2007). Najczęściej nieprzydatne w użyciu są te zapożyczenia, które mają odpowiednie litewskie zamienniki w pełni oddające znaczenie obcego słowa. Diachroniczne kryterium aktualności dla użycia językowego zdaje się zakładać absolutną zgodność użycia i normy, ale czy zawsze można ją stwierdzić? Relacje między użyciem a normą przynajmniej jednego rzeczownika zaliczanego do grupy obcego słownictwa – kaštas – nie wskazują na taką spójność. W wydanym w 1976 r. poradniku praktyki językowej (dalej – kPP1) wyraz ten został określony jako niezalecany zapożyczony wyraz (kPP1 1976: 122), w broszurze Porad językowych (dalej – kP4), zawierającej współczesne normy zapożyczeń, również oceniany jest dość surowo – jako zapożyczenie, którego należy unikać (kP41 2005: 64), ten sam stopień oceny pozostawiono także w dopiero co wydanym nowym wydaniu broszury (kP42 2013: 37), a w tak ważnej dziedzinie użycia języka ogólnego, jak teoria ekonomii, kaštai są szeroko stosowane. Bez tego słowa i całej grupy utworzonych z nim terminów niemal żaden podręcznik ekonomii, w tym także szkolne, nie może się obejść; są one również włączane do słowników terminologicznych. to od razu pozwala wysunąć przypuszczenie, że użycie tego słowa nie jest przypadkowym naruszeniem skodyfikowanej normy, lecz sprzecznością w zakresie użycia opartą na określonych argumentach. Na to, że ekonomiści i językoznawcy nie są zgodni w kwestii terminu kaštai, zwróciła uwagę Zofija Babickienė (2012), jednak szerzej nie analizowała rozbieżności między normą a uzusem. Kwestia kaštai jako terminu ekonomicznego została poruszona podczas trzeciej konferencji1 zorganizowanej 7 czerwca 2013 r. przez forum terminologiczne Unii Europejskiej oraz instytucji i urzędów litewskich, jednak jedna popołudniowa dyskusja to zbyt krótki czas na szczegółową analizę tego zjawiska. To właśnie ta dyskusja skłoniła autorkę artykułu do dokładniejszego zbadania tego wyjątkowego przypadku niezgodności normy z uzusem. Zjawisko jest rzeczywiście fenomenalne – słowo, którego poprawianie rozpoczęto niemal czterdzieści lat temu, nie znika z uzusu, a zatem mogą istnieć istotne czynniki, które o tym decydują. Analizując uzus w dziedzinie ekonomii, dąży się do ich ustalenia, a przynajmniej do uchwycenia ich w takim zakresie, na jaki pozwalają kompetencje językoznawcy. Podejmuje się przecież próbę zbadania złożonej dziedziny – teorii ekonomii, nauki. Językoznawcy, którzy nie ukończyli tej 1 o konferencji i dyskusjach dotyczących kwestii kaštai pisze się na stronie internetowej forum, dostęp przez internet <http://ec.europa.eu/translation/lithuanian/ltf/index_lt.htm>. R. Vaskelaitė. Koszty – niepożądany zapożyczony wyraz czy nieunikniony element teorii ekonomii? Studia w 267 dziedzinach nie dają takich możliwości, jakie mają teoretycy ekonomii, a zatem niektóre czynniki mogą pozostać niezauważone. Z drugiej strony przedstawiciele nauk ekonomicznych, którzy zazwyczaj nie studiowali językoznawstwa, nie mają możliwości zgłębienia wszystkich subtelności systemu językowego, jego funkcjonowania i normy. Ten obustronny brak możliwości jest najprawdopodobniej przyczyną tego, że do tej pory nie odważono się badać językowych aspektów problemu kaštai, a brak bardziej szczegółowej analizy z kolei mógł być przyczyną powstania rozbieżności między normą skodyfikowaną a uzusem, a przynajmniej utrwalenia się kłopotliwej relacji. To, na ile sprzeczność z normą skodyfikowaną jest uzasadniona, bardzo dogodnie można wyjaśnić na podstawie tekstów tego rodzaju, jak podręczniki i słowniki. Przecież w nich terminy są nie tylko używane, lecz także objaśniane, a oznaczane przez nie pojęcia są definiowane, co oznacza, że ujawniają się wszystkie semantyczne aspekty interesującego nas słowa. Ponieważ przedstawiany jest całokształt terminów, wyjaśniają się również relacje między terminami. Ale co najważniejsze, podręczniki i słowniki nie znajdują się poza obrębem ani na obrzeżach języka ogólnego. Są to dziedzina użycia języka ogólnego o wyjątkowym znaczeniu, wywierająca ogromny wpływ na użycie całej tej dziedziny, a nie tylko jej2. Rozprzestrzeniania się i niejasności istniejących norm pisanych Oceny rzeczownika kaštas należy przede wszystkim szukać w publikacjach podających normę leksyki języka litewskiego. Takich publikacji są trzy, z pewnymi zastrzeżeniami – cztery. Są to Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (dalej – DŽ), kP41 i kP42, natomiast Lietuvių kalbos žodynas (dalej – lkŽ) można zaliczyć do tej grupy tylko z zastrzeżeniami, ponieważ normalizacja języka nie jest jego głównym celem. W elektronicznych DŽe i lkŽe udostępnianych w internecie ocena słowa kaštas jest taka sama jak w wydaniach drukowanych3. We wszystkich publikacjach ocena omawianego rzeczownika różni się. W lkŽ wobec kštas nie stosuje się żadnego stopnia oceny negatywnej, podaje się jedynie hasło 2 gdy artykuł ten został już oddany do druku, przystąpiono do praktycznego rozwiązania problemu – termin rozpatrzono w Vlkk i, opierając się na argumentach specjalistów z dziedziny ekonomii i rachunkowości, postanowiono zalecić jego używanie w określonych znaczeniach jako terminu z zakresu ekonomii oraz rachunkowości zarządczej. A zatem rozbieżność między normą a użyciem została zmniejszona, jednak, jak wynika z usankcjonowanych definicji (zob. http://www.vlkk.lt/lit/104940), pozostały nierozstrzygnięte kwestie. Niniejszy artykuł mógłby przyczynić się do dalszego zmniejszania dystansu. 3 dalej korzysta się z dostępnych w internecie lkŽe i DŽe, dlatego numer strony nie jest podawany. Jeśli między wydaniem internetowym a drukowanym występują jakiekolwiek różnice, wymienia się wydanie drukowane. 268 kalBos kultūRa | 86 źródłem pochodzenia jest polski rzeczownik koszt – i wymienia się miejscowości, w których zapożyczenie zostało odnotowane. Już one ujawniają rozległą geografię, obejmującą wszystkie regiony Litwy: léipalingis, seirjai, sinas, liškiavà, Rozalmas, Dùsetos, Jonišklis, Pasvalỹs, skisnemunė, Viekšnia, Mažekiai, Plùngė. Przykłady użycia pochodzą z miejscowości taurãgnai, Daukšiai, Bagótosios (Bagótšilis), alytaũs, Geistãrai (Didvyžiai), Veivržėnai, alsdžiai, Rietãvas, kùk tiš kių. O tym, że kaštas był używany również w języku pisanym, świadczą wskazywane przez lkŽe Słownik języka litewskiego–niemieckiego i niemiecko–litewskiego Filipa Ruigysa z 1747 r. (materiał do niego zbierano również z książek litewskich) oraz jego Badanie języka litewskiego, a także wydane nieco później pis ma Jur gia Pa brė ža (1771–1849), Słownik języka litewskiego–łotewskiego–polskiego–rosyjskiego (1894) i Gra ma tyka języka litewskiego (1886) Mykolasa Mie ži nisa oraz przykłady ze Słow ni ka języka litewskiego (1897–1922) Antanasa Juškevičiusa (Juški). Uwzględniono również przykłady użycia w języku pisanym z pi sm Sim ona Daukantasa (1793–1864), b. Z mniej znanych źródeł pisanych wschodnich Prus i regionu Kłajpedy. Chociaż lkŽe ukazuje szeroki obszar występowania słowa i jego dawną używalność, nie byłby to jeszcze argument za jego stosowaniem we współczesnym języku ogólnym. Struktura lkŽe wskazuje, że wyliczenie miejsc, w których słowo zostało odnotowane, jest raczej oznaką jego zabarwienia dialektalnego, a w dawnych pismach nie uniknięto obcego słownictwa. Z drugiej strony, normalizacja nie jest głównym celem lkŽe. Słownik ten jest przede wszystkim objaśniający i naukowy. Niemniej jednak występują w nim aspekty normatywne: wyrazy obce oznacza się w słowniku znakiem ×, a zapożyczenia — bezpośrednio po haśle, w nawiasie, podając odpowiednik w języku, z którego dane słowo się dostało. Przy kašto podaje się polski odpowiednik, ale nie ma znaku ×, co oznacza, że w lkŽe jest ono oceniane wyłącznie jako zapożyczenie. kwalifikator stylistyczny psn. (przestarzały), który w tym słowniku również nie występuje do oznaczania słów rzadko używanych. wprawdzie znak × stawiany jest przy niektórych wyrazach pochodnych od rdzenia kašt (kaštaunas, kaštaunus, kaštaunai, kaštaunumas itp.), ale oczywiste jest, że oznacza się je ze względu na nieakceptowalne dla języka litewskiego właściwości słowotwórcze. Czasownik kaštuoti, podobnie jak wyraz podstawowy, w lkŽ pozostawiono bez znaku oznaczającego status obcego wyrazu, wskazując jedynie na jego polskie pochodzenie (od kosztować). Takiego znaku nie ma również przy derywatach kaštavimas, kaštytis (i įsikaštyti, išsikaštyti), kaštuodintis (įsikaštuodinti, išsikaštuodinti), natomiast znak ten oraz wskazana prawidłowa forma kaštuoti przy czasowniku kaštavoti wskazywałyby, że taki wyraz jest nieakceptowalny z powodu nielitewskiej końcówki. Ocenę kaštą pod względem aktualności użycia nieuchronnie trzeba przeprowadzić na podstawie DŽ, ponieważ we wstępie zaznaczono, że jest to R. Vaskelaitė. Koszty – godny unikania obcy wyraz czy nieuniknioność teorii ekonomii? W 269. wydaniu, opublikowanym w 1972 r., aż do ostatniego4 zarówno kaštas, jak i kaštuoti oznaczano odsyłaczem zob. (= zobacz). Znaczenie tego odsyłacza nie jest całkowicie jasne. W wydaniu z 1972 r. stwierdza się, że „kieruje on czytelnika od słowa, którego nie uważa się za błąd językowy, do słowa częstszego, bardziej zwyczajnego” (DŽ 1972: iii), natomiast w nowszych wydaniach – że za jego pomocą „kieruje się słowa lub warianty słowotwórcze używane w węższym zakresie, dialektalne, przestarzałe, zapożyczone i inne podobne do słów szerzej używanych w języku ogólnym” (DŽ 2000: Xii). Wynika z tego, że tym odsyłaczem może być oznaczane nie tylko rzadsze użycie, lecz także status wyrazu jako zapożyczenia. Jeśli wskazuje on wyłącznie na to drugie, wynikałoby z tego, że kaštas nie jest w DŽ poprawiany, tym bardziej że we wstępie napisano, iż do słownika włączane są te dawne zapożyczenia, które zadomowiły się w języku ogólnym lub nie mają utrwalonych litewskich odpowiedników (DŽ 2000: Vii). Prawdą jest, że do DŽ włączono również obce wyrazy niezalecane w języku ogólnym, jednak status obcego wyrazu wskazuje skrót ntk. i znak równości (neteikti na=). Niezależnie od tego, z jakiego powodu kaštas byłby oznaczany odsyłaczem zob. – z powodu węższego użycia, dialektalności, statusu zapożyczenia lub kilku przyczyn – najprawdopodobniej nie jest on uważany za słowo szeroko rozpowszechnione we współczesnym języku ogólnym. również słownik normatywny. Od drugiego rozwiązania, polegającego na skierowaniu kaštą do słów używanych szerzej, można by oczekiwać pozostawienia użytkownikom możliwości samodzielnego rozstrzygnięcia, na ile potrzebne jest im to słowo. jednak taką swobodę wyboru znacznie ogranicza inna publikacja przedstawiająca normę zapożyczeń – wspomniana broszura kP4. Tutaj kaštai (podawana jest nie forma liczby pojedynczej, lecz mnogiej) określa się jako niepożądany wyraz obcy: svet. vngt. (kP41 2005: 64). Za godne unikania uważa się tu takie zjawiska oceniane, które nie zostały usankcjonowane jako norma języka ogólnego: są już nienormatywne i pozbawione perspektyw albo jeszcze nienormatywne, niedostatecznie zbadane itp. (kP41 2005: 11). Jasne, że kaštai uważa się za wyraz już nienormatywny i pozbawiony perspektyw, ale podstawa takiej decyzji nie jest jasna. W przedmowie do publikacji napisano, że przy włączaniu zapożyczeń do wykazu uwzględnia się dwojakie źródła: wcześniejsze lub obecne korekty pisemne (wydania kPP z 1976 i 1985 r., zatwierdzony przez Vlkk „Wykaz wielkich błędów językowych”, korekty opublikowane przez Pranasa Skardžiusa i Juozasa Vaišnysa, internetowe bazy konsultacji językowych itd.) oraz publiczne użycie języka mówionego (kP41 2005: 5–6). O tym, że opierano się na tym drugim źródle, skłaniałoby wątpić oznaczenie fin., wskazujące, że odpowiednik sąnaudos podaje się w tekstach finansowych. „Wydania 4 słownika języka: i – 1954 r., ii – 1972, iii – 1993, iV – 2000, V – 2003, Vi – 2006, Vii – 2012. W internecie udostępniono wydanie z 2006 r. 270 kalBos kultūRa | w wykazie 86 błędów (lkk 1998: 127–177) nie ma ani rzeczownika kaštai, ani czasownika kaštuoti. Słowa te poprawiano tylko w wydaniu kPP1 z 1976 r., prawdopodobnie również na nim się oparto, ponieważ w drugim wydaniu – kPP2, które ukazało się w 1985 r., słowo kaštai nie zostało uwzględnione. W przedmowie do DŽe nie jest wspominany, ale gdyby się na nim opierano, nie przedstawiano by stosunkowo surowej oceny tego słowa. Ponadto w kP41 podaje się również inny niż w DŽ zamiennik – sąnaudos. To, że za obcyzm, którego należy unikać, uznaje się rzeczownik użyty w liczbie mnogiej i poprawia się go jako termin z dziedziny finansów, pozwala przypuszczać, że słowo jest oceniane jako zleksykalizowane, tj. że w terminologii zyskało inne znaczenie. Jednak wiarygodność tego przypuszczenia zmniejsza kP42. W przedstawionym tu wykazie zapożyczeń leksykalnych kaštai również oceniane jest jako obcyzm z dziedziny finansów, którego należy unikać (kP42 2013: 37), ale podano trzy zamienniki, z których dwa – išlaidos, lėšos – pokrywają się z tymi wskazanymi przede wszystkim na podstawie użycia ogólnego w DŽe i lkŽe. Rodzí to pytanie, czy przy ocenie terminu dostatecznie uwzględnia się różnice między dziedzinami użycia. Podawanie trzech zamienników również jest bardziej charakterystyczne dla użycia ogólnego niż dla dziedziny terminologii. Istnieją różne poglądy na synonimię terminów, ale zazwyczaj uważa się ją za przejaw początkowego kształtowania się terminologii (Zemlevičiūtė 2001; Umbrasas 2004; Stunžinas 2005; Rimkutė 2007). Jeżeli trzy wyrazy podaje się jako różne zamienniki, również wskazywałoby to na problematyczność oceny (lub ocenianego zjawiska) – najprawdopodobniej znaczenie poprawianego wyrazu nie jest właściwie przekazywane. Przegląd skodyfikowanej normy wskazywałby, że norma ta jest bardzo niejednolita i niejasna: w LKŽe wyraz uznaje się za zapożyczenie, najprawdopodobniej również za dialektyzm, lecz nie podlega on poprawie, natomiast w KP41 i KP4 – za obcy wyraz i podlega poprawie. Za co kaštas jest uznawany w DŽe, trudno ustalić na podstawie podanego odsyłacza žr., jednak oczywiste jest, że nie nadaje mu się statusu niewskazanego obcego wyrazu. Inna sprzeczność normy polega na tym, że w KP41 i KP42 termin uznaje się za obcy wyraz, którego należy unikać, podczas gdy w żadnym ze słowników nie ma oznaczeń wskazujących na posiadany przez rzeczownik kaštas status terminu. Ponieważ w nich zasadniczo nie zaprzecza się akceptowalności wyrazu w powszechnym użyciu języka ogólnego, mało prawdopodobne jest, aby wyraz, którego można używać, mógł być uznawany za termin, którego należy unikać w dziedzinie specjalistycznej. Niemniej jednak brak w słownikach oznaczeń wskazujących na status terminu nie oznacza jeszcze, że kaštas nie jest w nich uznawany za termin. Spróbujemy to wyjaśnić dalej, ale jeśli okaże się, że nie rozróżnia się rzeczownika od terminu, sprzeczność normy i tak pozostaje – w kP41 i kP42 termin ten oceniany jest znacznie surowiej. R. Vaskelaitė. Koszty – niewskazany obcy wyraz czy nieuniknioność teorii ekonomii? 271 OdpOwiedniki i ZnacZenIa W słownikach ogólnych lkŽ i DŽ nie ma zestawień terminów, jednak nie unika się w nich słów z dziedzin specjalistycznych. I tak w lkŽ jako główny zasób leksykalny wskazywane są gwary, ale za inne ważne źródło uważa się źródła pisane – od pierwszej książki litewskiej po dzień dzisiejszy. W lkŽe wskazuje się, że leksykę do słownika zbierano nie tylko z najważniejszych tekstów literatury pięknej, publicystyki i innych dziedzin, lecz także z literatury naukowej; ponadto wykorzystano wszystkie ważniejsze drukowane lub rękopiśmienne słowniki. Jako jedno ze źródeł leksyki DŽ wskazuje terminy naukowe występujące w literaturze popularnonaukowej, prasie i podręcznikach szkół ogólnokształcących (DŽ 2000: Vii). Szczególną uwagę na terminologię naukową powinno się zwrócić w DŽe, ponieważ tutaj „zarówno przy doborze słów umieszczanych w słowniku, jak i przy ich objaśnianiu korzystano ze wszystkich litewskich słowników objaśniających wydanych w XX wieku i na początku XXI wieku oraz z litewskich encyklopedii. Ważnymi źródłami przy wyszukiwaniu i doborze słów były litewskie słowniki terminologiczne, a także niektóre przekładowe słowniki ogólne. Przy opracowywaniu słownika opierano się na pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego, wydawnictwach poświęconych praktyce językowej <...>. w niezbędnych przypadkach do objaśniania niektórych terminów i innych słów sięgano do słowników objaśniających i encyklopedii w innych językach”. Taka charakterystyka doboru słów oczywiście nie pozwala ustalić, czym — ogólnym użyciem czy terminologią — kierowano się, włączając do słowników rzeczownik kaštas, ale można to wyjaśnić na podstawie przedstawionych przykładów, objaśnienia znaczeń, a wreszcie — struktury słowników. To, że w LKŽe przy słowie kaštas wymieniane są litewskie miasteczka i wsie, wskazywałoby, że głównym źródłem jest dawna mowa ludowa, a w niej słowo to nie mogło być używane jako termin specjalistycznej dziedziny. że nawet nie było [takiego użycia], wskazywałyby przykłady: Be kašto tai nieko nepadarysi (Tauragnai); Jo kaštu važiuos (Daukšiai); Jis turėjo daug kašto (Bagotoji); Ta praca jest warta dużego kosztu (Alytus); Nie mam kosztu – z czego zrobisz (Geistarai); Koszta mu przepadły, dostał tylko sumę (Geistarai); Poniosłem największy koszt, żeby tylko zaopatrzyć się w krowę (Veiviržėnai); Same koszta i koszta (Alsėdžiai); Bez kosztu nie będzie pisma (Rietavas); Ile ja kosztu w ciebie włożyłem (Kuktiškės). Podobne do użycia w języku mówionym zastosowanie ujawnia również język pisany – przykład z pism s. Daukantasa (Koszt był wielki), z b. Mniej znane piśmiennictwo Prus Wschodnich i Kraju Kłajpedzkiego (Wydali własnym kosztem trzy książeczki). jak już omówiono, w LKŽ kaštas nie jest oceniany negatywnie pod względem normy, podaje się jedynie odpowiedniki, które można uznać także za objaśnienie znaczenia. 272 KULTURA JĘZYKA | 86 Kaštas objaśnia się jako wydatki, środki, a różnicę między wydatkami a środkami określa się, definiując środki jako zasoby pieniężne, pieniądze, kredyty, a wydatki – jako wydawane pieniądze, środki. Taki wzajemny stosunek słów ustala się również w DŽ. Słowa išlaidos i lėšos definiuje się w DŽ tak samo i, jak wspomniano, od 1972 r. kaštas odsyła się do nich. ponieważ w tym wydaniu odsyłacz žr. jest oznaką słowa rzadszego, mniej zwyczajnego, wynika z tego, że w 1972 r. uznano, iż rzeczownik kaštas wycofuje się z użycia i może być zastąpiony przez išlaidos oraz lėšos. Nie przeprowadzając badań pochodzenia, wyłącznie na podstawie tych słowników można byłoby przypuszczać, że oba odpowiedniki pojawiły się lub przynajmniej rozpowszechniły później niż kaštas. Przykłady ilustrujące rzeczownik lėšos pojawiają się dopiero począwszy od pism Jonasa Jablonskisa (Jo lėšos tiek neišneša; Jis lėšose gyvena – daug visko turi). Ponadto podaje się DŽe (Pragyvenimo lėšos; Apyvartos lėšos), a przy zdaniu Liaudies valdžia skiria didžiules lėšas darbo žmonių sveikatai apsaugoti, jiems šviesti, kultūrai vystyti umieszczony skrót (sov.) sp., wskazujący, że jest to słowo odzwierciedlające realia radzieckie, pochodzące z prasy, pozwalałby przypuszczać, że było ono popularne w okresie radzieckim. W języku ludowym podaje się jedynie przykład z lno należącego do rejonu umergės (Ne jų lėšom sūnus išmokyt), ale on również może pochodzić z późniejszego użycia. Zdanie ilustrujące išlaidos Šalies pramonės pelno augimas leis padidinti išlaidas kapitalinei statybai (sp.), podobnie jak przykłady podane w DŽe oraz wskazanie, że znaczenie tego słowa jest przeciwne do pajamos (Mieste daug išlaidų turėjau; Išlaidų derinimas su pajamomis), skłaniałyby do przypuszczenia, że išlaidos również spopularyzowało się później niż kaštas5. takie przykłady znacznie bardziej niż kaštas ilustrują oficjalny styl urzędowy, a połączenia pragyveni mo lėšos, apyvartos lėšos są terminami. ponieważ DŽ kaštas odsyła do słów ilustrowanych takimi zdaniami, natomiast lkŽ kaštas jest przez nie objaśniane, można przypuszczać, że w słownikach nie rozróżnia się kaštas jako słowa należącego do użycia ogólnego od kaštų jako terminu. Chociaż w słownikach kaštas łączy się wyłącznie z išlaidos, lėšomis, przykłady podane w lkŽe nie wskazują na taką zbieżność znaczeń. ogólnie trudno na ich podstawie ustalić znaczenie, tym bardziej że w zdaniach prawie nie ma słów pomagających je wyjaśnić. W przykładach Tas viens kaštas būtų, Jis turėjo daug kašto, Vien kašta ir kašta, Kaštas buvo didis użyty rzeczownik można wiązać zarówno z wydatkami, jak i z pewną stratą, niekoniecznie pieniężną. Być może nieco oczyw5 Oczywiście, bardziej wiarygodne wnioski na temat pojawienia się i upowszechnienia słów išlaidos i lėšos można byłoby uzyskać dopiero po zbadaniu dawniejszego użycia, jednak nie jest ono przedmiotem tego artykułu. R. Vaskelaitė. Koszty – unikać zapożyczenia czy nieuchronność teorii ekonomii? 273 desnė sąsaja su išleidžiamomis lėšomis tik sakiniuose Titis turėjo didį kaštą ant sodvos (veselijos) savo dukters, Jie išleido savo kaštais trejas knygeles. Czasownik kaštuoti, związany słowotwórczo z kaštas, rzeczywiście wskazywałby, że związku z pieniędzmi może nie być. W podanych przez lkŽe przykładach Kiek vienas virbelis kaštuoja pinigus (Žemaitė), Šita kepurė du rubliu kaštuoja (J. Jablonskis), Daug pinigo kaštuoja veseilia atkelt (leipalingis), Toks parėds ale ir kaštuojas auksinių tūkstantį (Jurkšaitis) jest on oczywisty, ale wskazują na niego nie czasownik, lecz zależne wyrazy o znaczeniu dopełnieniowym lub okolicznikowym: kaštuoja pinigus, daug pinigo kaštuoja, du rubliu kaštuoja, kaštuojas auksinių tūkstantį. o w przykładach Tos vadelės ir balnas jam gero arklio kaštavusios (a. Vienuolis), Tai man daug piningų, daug darbo kaštvo (kuršaitis) człony zależne (arklio kaštavusios, daug darbo kaštavo) pokazują, że związku z wyrażeniem pieniężnym nie ma. gdy nie jest to oznaczone członami zależnymi, jeden czasownik tego nie ukazuje, np. : Oi, dziewczyno, lilijko, ile kosztuje lawenda? (Rudamina); A ile kosztował zielony wianuszek? (Pieśni litewskie z Prus zebrane przez V. Kalwajta). wynikałoby z tego, że czasownik nie opisuje cechy na podstawie pieniężnej. Potwierdzałyby to również podawane odpowiedniki kainuoti i atsieiti. Odpowiednik kainuoti wiąże się z pieniędzmi, w LKŽe również wskazuje się, że jego podstawowe znaczenie to „mieć wartość pieniężną”. jednak inny odpowiednik – atsieiti – nie musi być wiązany z pieniędzmi. w zdaniach Brangius drabužius pirkti pigiau atsieina, kai pigius (kairiai), Asilo išlaikymas atsieina visai nebrangiai (J. BalvočiusGerutis) takie powiązanie można dostrzec, jednak i ono jest ukazane przez człony zależne. natomiast w zdaniu Nemaža jam sveikatos at siejo (K. Boruta) taki człon pokazuje, że powiązania nie ma. a zatem znaczenia czasowników kainuoti i atsieiti można rozróżniać na podstawie pieniężnej, jednak w przypadku słowa kaštas słowniki nie przewidują takiej możliwości – jego znaczenie wiąże się wyłącznie z wydatkami, środkami, innymi słowy, pieniędzmi. jednak dalsza analiza relacji słowotwórczych skłania w ogóle do zakwestionowania, czy relacja słowotwórcza łącząca słowa kaštas i kaštuoti jest adekwatnie oddawana w objaśnieniach znaczeń. Przecież jeden z podawanych odpowiedników kaštuoti – kainuoti – wiąże on z ceną, między tymi słowami powinny zatem występować także relacje semantyczne. i rzeczywiście w obu słownikach kainuoti definiuje się jako „mieć wartość pieniężną”, a kaina – jako „wartość pieniężną”. Jeśli odpowiednikiem kaštuoti jest kainuoti, to również kaštas powinien być związany z kaina, a ponieważ kaina jest wartością pieniężną, to najprawdopodobniej także z wartością. Jedno ze znaczeń wartości podawanych przez lkŽ – „ilość czegoś, za którą jedna rzecz jest wymieniana na inną” – oznaczałoby, że rzeczowniki cena i wartość, 280 kalBos kultūRa | 86 wskazuje na następujące grupowanie terminologii: dla terminów zawierających człon cost odpowiedniki dobierane są głównie z terminem kaštai, natomiast angielskim odpowiednikiem wyrazu išlaidos jest najczęściej expenses (administracinės i. – office e., iš anksto apmokėto sios i. – prepaid e., kanceliarinės i. – office e., komandiruotės i. – travelling e. itd.), ponadto pojawiają się charges (grįžtamosios i. – back c., pervedimo i. – remit tance c. itd.), spending (visuminės i. – agregate s., deficitinės i. – deficit s.), expenditures (nebalansinės biudžeto i. – e. below line). terminów, w których skład wchodzi sąnaudos, podano zaledwie cztery: iš anksto apmokėtosios s. (prepaid ex penses), kapitalo s. (capital expenditures), laiko s. (time costs) i s. padengimas (cost recovery), natomiast samo słowo sąnaudos powiązano z input i expenditure(s). w wydanym w tym samym roku pierwszym tłumaczeniu Słownika terminów ekonomicznych (dalej – etŽ1) w ogóle nie ma sąnaudos, jest to jednak pierwszy słownik, w którym całkowicie brak również kaštai. Prawie wszystkie terminy angielskie, w których skład wchodzi cost, przetłumaczono tu na terminy litewskie mające odpowiednik išlaidos. W ten sposób bendrieji k. (total c.) stają się bendrosios i., ribiniai k. (marginal c.) – ribinėmis i., gamybos k. (production c., factor c.) – gamybos i., kaštai (costs) – išlaidomis; pojawiają się i. funkcija (c. function), išlaidų ir pelno analizė (c.bene fit analysis), i. mažinimas (c. minimization), sandorių i. (transaction c.), visuo meninės i. (social c.), sandorių i. (transaction c.), ekonominės i. (economic c.) itd. Niekiedy cost tłumaczy się jako kaina (c. of capital – kapitalo k.), gamyba (c. price – g. kaina, average c. price – vidutinė g. kaina) itd. ponieważ w słownikach wydanych w 1991 i 1994 r. nie widać żadnych tendencji do zmniejszania aktualności terminu kaštai, przeciwnie, wskazują one, że termin ten się rozpowszechniał, decyzji etŽ1 o rezygnacji z kaštai nie można by wyjaśniać nieaktualnością tego terminu. Mogłaby ją wyjaśniać co najwyżej chęć zlituanizowania zapożyczenia lub ujednolicenia różniących się pojęć kaštai i išlaidos. jak uzasadnione jest drugie założenie, trudno ustalić, ale dążenie do unikania terminów międzynarodowych i anglicyzmów rzeczywiście jest wskazywane (etŽ1 1994: 5). Niemniej jednak słowo kaštai nie mogło zostać uznane za anglicyzm i wówczas raczej nie mogło być uważane za słowo międzynarodowe. Nie mogły się przyjąć nieprecyzyjnie przetłumaczone litewskie odpowiedniki. Na przykład w użyciu opportunity cost (economic cost) nie mogło się rozpowszechnić jako najbardziej odpowiednie tłumaczenie išlaidos. Propozycja etŽ1, aby we wszystkich przypadkach tłumaczyć cost jako išlaidos, również została dość szybko odrzucona – po trzech latach (w 1997 r.), przy ponownym wydaniu słownika. W nowym wydaniu – etŽ2 wszędzie zamiast išlaidos pojawiło się sąnaudos: bendrosios s., ribinės s., gamybos s., alternatyviosios s., visuomeninės s., s. funkcija, s. efek tyvumas, s. maksimizavimas, sandorių s., implicitinės (netiesioginės) s., eks plicitinės (tiesioginės) s., pridėtinės s. itd., sądząc wyłącznie po rozwoju słowników, R. Vaskelaitė. Kaštai – niepożądana obcość czy nieuchronność teorii ekonomii? 281 odpowiednik sąnaudos można by uznać za rozwiązanie terminologii ekonomicznej, znalezione po podjęciu decyzji o wyeliminowaniu kaštos. W etŽ2 przy terminie kaštai nie ma odsyłacza zwrotnego. Widocznie wpływ miała korekta słowa w 1995 r. w czasopiśmie Gimtoji kalba oraz, w związku ze wspomnianą sprzecznością, opublikowana pod listem czytelnika propozycja redakcji, aby nie trzymać się kurczowo kaštai, skoro już zrezygnowano z czasownika kaštuoti. jednak dalszy rozwój słowników wskazywałby, że sąnaudos nie były wystarczającym zamiennikiem kaštai. Terminy w wydanym w 1997 r. słowniku terminów bankowości i handlu Antanasa Buračasa (dalej – Bkt) również zrewidował K. Gaivenis. Autor jako podstawę słownika wymienia zagraniczne słowniki wielojęzyczne, klasyfikatory i międzynarodowe komputerowe bazy danych (Bkt 1997: V–VII), a zatem terminologia zagraniczna musiała wywrzeć znaczny wpływ na terminy Bkt. Być może to spowodowało, że kaštai ponownie włączono, lecz za pomocą odsyłacza žr. powiązano je z išlaidos. Niemniej autorowi Bkt nie mógł być nieznany etŽ1, w którym proponowano išlaidos, oraz etŽ2, w którym išlaidos poprawiono na sąnaudos. Należało również uwzględnić ówczesne użycie. prawdopodobnie z powodu tych czynników obok terminów utworzonych z terminem kaštai podano także po jednym synonimie: išlaidos (apy vartos k./inės i., atsitiktiniai k./ės i., cirkuliacijos k./ i., faktiniai k./i., išo riniai k./ės i., kintamieji k./osios i., sandorių k./i. i in.), sąnaudos (atidė tieji k./osios s., bendrieji k./ osios s., fiksuotieji k./osios s., grynieji k./osios s., įsigijimo k./s., išoriniai k./s., normatyviniai k/ės s., ribiniai k./s., vidiniai k./s. i in.) lub nawet po dwa synonimy (netiesioginiai k./ės s./i., papildomieji k./osios s./ i., pastovieji k./osios s./i., pradiniai k./ės s./i. i in.). Głównym członem niemal wszystkich angielskich odpowiedników jest costs. Ogółem podano 53 synonimiczne terminy ze słowem kaštai. Taka synonimia i różnorodność nie pomagają zdecydować, którego terminu używać, jednak ten słownik nie jest ani standaryzacyjny, ani normatywny. Jest on jedynie odzwierciedleniem użycia i pokazuje, że samych išlaidos jej nie wystarczyło, ale nie wystarczyło jej również sąnaudų. Używać również kaštai. Jedną z możliwych przyczyn niewystarczalności sąnaudų ujawniają wskazane przez Bkt znaczenia pojęcia kaštai: 1) išlaidos; 2) pieniężna wycena sąnaudų (Bkt 1997: 165–166). koszty nie są po prostu nakładami – to pieniężna wycena nakładów. Drugiemu znaczeniu kosztów wskazanemu przez Bkt można by nadać również słowu nakłady, gdyby już od dawna, począwszy od wydanego w 1991 r. Šet, nakłady nie były definiowane jako zasoby wykorzystywane w procesie produkcji: „nakłady (input) – zasoby ekonomiczne wykorzystywane w procesie produkcji (siła robocza, materiały i surowce, urządzenia, kapitał itp.).” (Šet 1991: 190). Nawiasem mówiąc, taka definicja pokrywa się z definicją podawaną w słownikach języka litewskiego, co oznacza, że w tej kwestii użytkowy język ogólny 282 KULtURA JĘZYKA | 86 i słowniki specjalistyczne są zgodne. jako zasoby wykorzystywane przez przedsiębiorstwa do wytwarzania towarów lub świadczenia usług nakłady definiowane są również w wydanym w 1999 r. słowniku Terminy i pojęcia ekonomiczne (ets 1999: 148), natomiast do określenia pieniężnej sumy zasobów zużytych do produkcji wyrobów przedsiębiorstwa stosuje się słowo koszty (ets 1999: 77). Nakłady wyłącznie jako wykorzystywane zasoby definiowane są również w wydanym w 2000 r. Objaśniającym słowniku terminów zarządzania przedsiębiorstwem (dalej – aĮV). W słowniku tym nie ma ani słowa przekazującego inne znaczenie nakładów, ani terminu koszty, który mógłby je przekazywać (aĮV 2000: 157). Mimo to słownik ten dotyczy nie ekonomii, lecz zarządzania przedsiębiorstwem. Pojęcie kosztów jako terminu teorii ekonomii nie jest tu potrzebne, zapewne dlatego problem terminologiczny się nie pojawia. Pojawia się on w jednej z najnowszych prac leksykograficznych z dziedziny ekonomii – wydanym w 2005 r. Słowniku terminów ekonomicznych Rūty Vainienė. W nim próbuje się rozwiązać ten problem, podając kilka odpowiedników. Przy haśle kaštai (cost), oznaczonym ntk. (=niewłaściwe), jako odpowiedniki podaje się išlaidos, sąnaudos, kaina, natomiast angielski odpowiednik słowa savikaina wskazuje, że ono również oznacza cost. W słowniku tym podano takie terminy teorii ekonomii, jak analiza kosztów i korzyści (costbenefit analysis), inflacja wywołana wzrostem kosztów (costpush inflation), koszty alternatywne (opportunity costs), koszty zmienne (variable costs), a pojęcie sąnaudos definiuje się jako „wartościowe wyrażenie zasobów ekonomicznych zużytych podczas produkcji towarów i świadczenia usług” (Vainienė 2005: 242). a zatem słowu temu przypisuje się znaczenie związane z wartością zasobów. Same zasoby w definicji są określone opisowo, natomiast jako odrębny termin podaje się wyrażenie gamybos ištekliai. Tiesa, odsyłacz „zob.” kieruje do czynników produkcji, a te ostatnie definiuje się jako „ekonomiczne (ograniczone) zasoby wykorzystywane w procesie produkcji” (Vainienė 2005: 95). A zatem zapewne uważa się, że funkcję terminu sąnaudos, polegającą na nazywaniu zasobów wykorzystywanych do produkcji, może pełnić dwuwyrazowe połączenie gamybos veiksniai. Na ile taka możliwość jest realna, powinno się wyjaśnić na podstawie tekstów operujących pojęciami – w słowniku nie jest to konieczne. Natomiast ze słowników terminów ekonomicznych wynika, że termin kaštai sam z siebie nie wycofał się z użycia. Sądząc wyłącznie na ich podstawie, był używany rzadziej niż išlaidos w okresie sowieckim; w terminologii okresu przejściowego gospodarki, pozostającej pod wpływem kontaktu z zachodnią teorią ekonomii, rozpowszechniał się i zyskiwał na aktualności. Konsekwentna zamiana terminu na išlaidos w jednym ze słowników nie mogła odpowiadać terminologii z powodu niewystarczającej zgodności znaczeń, dlatego w słownikach (lub w praktyce językowej) zaczęto poszukiwać innych odpowiedników. Najprawdopodobniej w wyniku takich poszukiwań zamiast kaštai pojawiło się sąnaudos, lecz późniejszy rozwój słowników pokazuje, że samo to słowo nie wystarczało do oddania znaczenia kaštai. R. Vaskelaitė. Koszty – niepożądany zapożyczenie czy nieuniknioność teorii ekonomii? 283 Wydane w 2006 r. litewskie tłumaczenie Słownika objaśniającego angielsko-litewskiego terminów ekonomicznych Davida W. Pearce’a (dalej – aetŽ) wyróżnia się spośród słowników z tej dziedziny tym, że opracowała je grupa ekonomistów, wspomagana przez specjalistów językowych – Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego. Najwyraźniej wspólna praca, a być może także uporczywość użycia sprawiły, że po zatoczeniu sporego koła powraca się do terminu kaštai – właśnie on został wybrany jako odpowiednik angielskiego cost. Niemniej jednak w słowniku wskazuje się także inne odpowiedniki – cost tłumaczy się jako kaštai/sąnaudos/cena/wydatki (aetŽ 2006: 131–132). W samym aetŽ cost tłumaczy się wyłącznie jako kaštai: c.benefit analysis – analiza k. i korzyści, c.effec tiveness analysis – analiza k. i skuteczności, c.push inflation (c. inflation) – inflacja wywołana k., c. minimization – minimalizacja k., c. of capital – k. kapitału, marginal c. – koszty krańcowe, variable c. – koszty zmienne, fixed c. – koszty stałe, implicit c. – koszty niejawne, opportunity c. – koszty zastępcze/alternatywne/przypisane, transactions c. – koszty obsługi transakcji itd. W terminach tej grupy nie używa się sąnaudos, natomiast išlaidos wiąże się wyłącznie z expendi ture (aggregate e. – wydatki ogółem, e.switching policies – polityka reformy i., e. tax – podatek od i., e.variation controls – kontrola zmian i.) lub expence (e. preference – pierwszeństwo i.). Krótka charakterystyka terminu cost przedstawiona w aetŽ zasadniczo ujawnia zarówno przyczynę takiego wyboru, jak i, zapewne, obfitości odpowiedników. to znaczenie, które pojęciu kosztów nadają ekonomiści. jak wskazano, zwykle utożsamiają oni koszty z kosztami alternatywnymi (opportunity costs)8, te zaś określa się jako wartość wszystkiego, z czego trzeba byłoby zrezygnować, co zostałoby utracone lub co trzeba byłoby oddać, otrzymując coś innego (aetŽ 2006: 131). Definicja ta potwierdzałaby założenie poczynione przy omawianiu słowników języka litewskiego, że słowo kaštai, przynajmniej jako termin teorii ekonomii, wiąże się nie z wydatkami, lecz raczej z wartością lub ceną, a zatem wydatki nie mogą go zastąpić. W aetŽ bezpośrednio wskazuje się również różnicę między kosztami a wydatkami: koszty rozumiane w sensie ekonomicznym mogą się pokrywać, jednak nie zawsze pokrywają się z wypłatami pieniężnymi, które księgowy zaliczyłby do wydatków (aetŽ 2006: 132). Z charakterystyki pojęcia wynika także inny odcień znaczeniowy – to, co trzeba byłoby utracić, otrzymując coś innego. Słowo išlaidos również nie oddawałoby tego znaczenia. Pojęcie kosztów alternatywnych jest pojęciem gatunkowym, a zatem nawet jeśli ekonomiści utożsamiają te pojęcia, powinno istnieć również pojęcie rodzajowe. Termin kaš tai w tym słowniku nie zostaje zatem zdefiniowany, jednak niektóre oznaczane nim poję8 W tym słowniku podawane litewskie odpowiedniki opportunity costs: pakaitiniai kaštai, priskirtiniai kaštai, nie są używane w pracach z zakresu teorii ekonomii; jako termin utrwaliły się alternatyvieji kaštai (w podręcznikach z wcześniejszego okresu używano także alternatyviniai kaštai). 284 kalBos kultūRa | 86 Odcienie znaczeniowe wyrazu ujawnia objaśnienie analizy kosztów i korzyści (costbenefit analysis). Zdefiniowana jako system oceny projektów inwestycyjnych w sektorze państwowym, analiza ta jest wyjaśniana jako różniąca się od bezpośredniej oceny finansowej tym, że „uwzględnia wszystkie dochody (korzyści) i straty (koszty), niezależnie od tego, kogo dotyczą”, a korzyść wyjaśnia się jako wzrost użyteczności, zaś koszty – jako jej zmniejszenie, określane przez koszty alternatywne rozpatrywanego projektu; dodaje się również, że w większości przypadków korzyści nie oblicza się w pieniądzu, natomiast koszty ustala się jako rzeczywiste wydatki pieniężne projektu (aetŽ 2006: 132). A zatem koszty utożsamia się tutaj ze stratą wycenianą w pieniądzu. Zarówno z tego objaśnienia, jak i z definicji kosztów alternatywnych wynika, że pojęcie koszty nie wiąże się z używaniem ani zużywaniem, a więc wyraz sąnaudos przynajmniej w tym znaczeniu byłby nieodpowiedni. I rzeczywiście podręczniki ekonomii ujawniają, że termin kaštai w teorii ekonomii nie jest odpowiednikiem wyrazu sąnaudos, choć ten ostatni wyraz jest używany. sĄVokŲ sisteMa W podręcznikach Z podręczników ekonomii dla szkół wyższych niemal nie ma takich, które obywałyby się bez kosztów. Prawdą jest, że podręczniki te nie są jednakowe. Od dawna wyróżnia się dwie części nauki ekonomii – mikroekonomię i makroekonomię. Wykładając teorię makroekonomii, ukierunkowaną na gospodarkę jako całość, kosztów nie omawia się osobno, koncentrując się głównie na takich podstawowych zagadnieniach, jak bezrobocie, inflacja i wzrost gospodarczy. jednak fakt, że pojęcie nie jest omawiane, nie oznacza jeszcze, że nie jest używane. analizując różne prawa i procesy ekonomiczne, używa się go jako oczywistego i występuje ono w takich terminach złożonych, jak koszty zaciągania pożyczek, koszty utrzymywania pieniędzy, alternatywne koszty konsumpcji, koszty pracy, koszty bezrobocia, alternatywne koszty utraty pracy, koszty menu, koszty społeczne, koszty inflacji, koszty przewidywanej inflacji, inflacja kosztowa, koszty wzrostu gospodarczego, koszty zewnętrzne itp. (Wonnacott, Wonnacott 1994; Drilingas i in. 1997; Paliulytė 2005; snieška i in. 2005; skominas 2006; Čiegis 2012). pojęcie kosztów jest bezpośrednio związane z produkcją, a produkcji nie można sobie wyobrazić bez przedsiębiorstw – jednego z głównych obiektów mikroekonomii, dlatego jest ono szczegółowo omawiane we wszystkich podręcznikach mikroekonomii (Wonnacott, Wonnacott 1997; Varian 1999; snieška i in. 2000; skominas 2000; Rastenienė 2005; klimašauskienė 2006; Panovas 2011). R. Vaskelaitė. Koszty – niewskazany obcy wyraz czy nieuniknioność teorii ekonomii? 285 omawiane pojęcie zyskuje na aktualności w podręcznikach, które obejmują zarówno zagadnienia mikroekonomii, jak i makroekonomii. to podręczniki z teorii ekonomii, podstaw ekonomii lub pomoce dydaktyczne przeznaczone dla szkół wyższych. Gatunek powoduje znaczne powtarzanie się tekstów, a podręczniki mają również wiele wydań, dlatego analizując przedstawianą w nich koncepcję kosztów i implikowaną przez nią grupę terminów, nie będzie się dążyć do uwzględnienia wszystkich – wybrane zostaną typowe. dalej są one ogólnie nazywane podręcznikami ekonomii, w razie potrzeby ze wskazaniem rodzaju. Rozdział „Koszty alternatywne i koszty” dotyczący kosztów jest niezbędną częścią podręczników ekonomii ogólnej. Zwykle przedstawia się go po omówieniu mechanizmu rynkowego i teorii elastyczności, ale jedno pojęcie wyjaśnia się już na początku podręczników. Istotę pojęcia kosztów alternatywnych przedstawia się przy omawianiu podstawowego problemu ekonomii, wszędzie określanego jednakowo – jako sprzeczność między nieograniczonymi potrzebami a ograniczonymi zasobami (kerem, Randveer 1998: 16–17; skominas 2000: 36–38; Martinkus, Žilinskas 2001: 95–99; Jakutis ir kt. 2003: 14–15; lukoševičius, stankevičius 2003: 42; Buračas ir kt. 2005: 24; Rastenienė 2005: 13–16; snieška ir kt. 2005: 26; Jakutis 2006: 15–16; Davulis 2009: 19–22). Potrzeby człowieka są nieograniczone, natomiast zasoby potrzebne do ich zaspokojenia – ograniczone, dlatego każde społeczeństwo staje wobec problemu niedoboru zasobów. Problem ten skłania do wyboru sposobu ich efektywnego wykorzystania. różne systemy gospodarcze rozwiązują te zadania w różny sposób, na przykład w warunkach scentralizowanej gospodarki planowej (nakazowej) na takie pytania odpowiadają instytucje planistyczne, a w warunkach gospodarki rynkowej – sam rynek; najczęściej wspomina się również o gospodarce mieszanej (kerem, Randveer 1998: 20; Martinkus, Žilinskas 2001: 16; lukoševičius, stankevičius 2003: 42–47; Rastenienė 2005: 20; snieška i in. 2005: 25; Davulis 2009: 35–39). i sama ekonomia często określana jest jako nauka o tym, jak wybiera się jeden z możliwych wariantów wykorzystania ograniczonych zasobów w celu wytwarzania produktów (Jakutis i in. 2003: 14; Jakutis 2006: 16; Paunksnienė, liučvaitienė 2009: 7). dalej problem wyboru wiąże się z produkcją społeczną, ponieważ większa część działalności gospodarczej jest przeznaczona na produkcję towarów i usług. jeżeli zasoby są ograniczone, każdy z nich, wykorzystany w jeden sposób, nie może już zostać wykorzystany do wytwarzania innych produktów. Jeżeli społeczeństwo postanawia zwiększyć produkcję jednego produktu, ma mniej zasobów na wytwarzanie innego (Mar- 286 kalBos kultūRa | 86 tinkus, Žilinskas 2001: 96–99; Jakutis i in. 2003: 15–16; lukoševičius, stankevičius 2003: 42–47; Rastenienė 2005: 13–17). zatem wybór jest alternatywny: wybierając jedno, traci się drugie. W podręcznikach wskazuje się francuskie odpowiedniki nazywające omawiane zjawisko: alternatif (lukoševičius, stankevičius 2003: 42), alternative (Martinkus, Žilinskas 2001: 19). koszty związane z alternatywą wyboru nazywa się kosztami alternatywnymi, jednak termin ten, jak widać również na podstawie omówionych słowników terminów ekonomicznych, jest już powiązany z angielskim odpowiednikiem, tj. opportunity costs (Martinkus, Žilinskas 2001: 20, 213). Ten ostatni pozwalałby tłumaczyć to połączenie jako koszty możliwości lub alternatywy, jednak jako termin niemal bez wyjątku stosuje się połączenie z zaimkową formą przymiotnikowego członu określającego, sporadycznie używana jest forma niezaimkowa (Jakutis i in. 2003; Jakutis 2006). związane z produkcją towaru, koszty alternatywne rozumie się jako utracone towary, które mogły zostać wyprodukowane z zasobów zużytych do wytworzenia wyprodukowanego towaru: „Rzeczywiste alternatywne koszty wytworzenia dowolnego towaru można zdefiniować jako te alternatywne towary, które mogłyby zostać wyprodukowane z zasobów zużytych do wytworzenia tego towaru.“ (Martinkus, Žilinskas 2001: 206). Bardziej konkretnie określa się je jako ilość towarów lub usług – tę, z której trzeba zrezygnować, aby uzyskać określoną ilość innych towarów lub usług (Martinkus, Žilinskas 2001: 97), natomiast abstrakcyjnie – jako alternatywę wykorzystania zasobów, z której rezygnujemy, wytwarzając określony produkt (Mikučionis 2000: 46; Rastenienė 2005: 14). jednakże problem wyboru w podręcznikach wiąże się nie tylko ze społeczeństwem i systemem ekonomicznym, lecz także z każdą osobą i przedsiębiorstwem: Wszyscy stają wobec konieczności dokonywania wyboru oraz problemów kosztów alternatywnych – lekarz i prawnik, przedsiębiorca i nauczyciel, urzędnik i konsument. Młodzi lekarze muszą zdecydować, czy podjąć pracę w ramach praktyki ogólnej, czy nadal wydawać pieniądze i kształcić się, aby zostać specjalistą w wąskiej dziedzinie. Przedsiębiorcy muszą wybrać jeden z możliwych rodzajów produkcji i rozdysponować swoje pieniądze na urządzenia, materiały i pracowników tak, aby wydatki przyniosły największe dochody. Konsumenci muszą zdecydować, jak wydać swoje pieniądze, aby osiągnąć najlepsze rezultaty (korzyści): kupić ryby czy mięso, chleb czy ziemniaki, nowe ubranie czy nowe zasłony, nową książkę czy bilet na koncert, a także ile kupić tych dóbr, które muszą nabywać okresowo. (Martinkus, Žilinskas 2001: 20). tak szeroko rozumiane koszty alternatywne często nazywa się po prostu utraconą możliwością (Wonnacott, Wonnacott 1994: 32; Martinkus, Žilinskas 2001: 20; Davulis 2009: 20) lub najlepszą odrzuconą alternatywą przy dokonywaniu wybo- R. Vaskelaitė. Koszty – niepożądany zapożyczenie czy nieuniknioność teorii ekonomii? 287 wybór (Martinkus, Žilinskas 2001: 20). z wyjaśnienia pojęcia wyraźnie wynika, że słowo wydatki nie przekazywałoby tego znaczenia. W końcu w większości przypadków niczego się nie wydaje – po prostu wybierając jedno, traci się drugie. Wyjaśnienie pojęcia kosztów alternatywnych przedstawiane w podręcznikach pozwoliłoby przede wszystkim dostrzec związki znaczeniowe z podanym w słownikach ogólnego przeznaczenia pośrednim znaczeniem ceny, tj. „wartość straty”, „strata, utrata czegoś w dążeniu do czegoś”, tym bardziej że koszty te również nazywa się ceną. W jednym z podręczników znaczenie to określa się bezpośrednio: „alternatywy wykorzystania zasobów zmuszają do zrozumienia prostej prawdy, że niczego nie otrzymujemy za darmo. dlatego pojawia się pojęcie ceny wyboru lub ceny utraconych możliwości. Naukowo określa się to jako wartość alternatywną lub koszty alternatywne. Nazwa nie zmienia istoty, ponieważ chodzi o to, że każdy wybór ma swoją cenę. to uniwersalna prawda, ale najbardziej uwidacznia się w ekonomii.“ (Mikučionis 2000: 43). związek z przenośnym znaczeniem ceny wskazywałoby nazywanie kosztów alternatywnych utraconą korzyścią: „Utracona korzyść, wynikająca z porównania wybranej alternatywy wykorzystania zasobów z odrzuconą, stanowi właśnie koszty alternatywne lub możliwe“ (Martinkus, Žilinskas 2001: 213); „ogólnie rzecz biorąc, koszty alternatywne to korzyść z najlepszej alternatywy wykorzystania zasobów, z której zrezygnowano.“ (skominas 2000: 41). w innym miejscu napisano, że koszty alternatywne są „utraconą korzyścią wynikającą z najlepszej alternatywy wybranego działania“, jednak natychmiast doprecyzowano, że „w analizie praktycznej koszty alternatywne są zazwyczaj wyrażane w pieniądzach“ (kerem, Randveer 1998: 35), co pozwalałoby wiązać ten termin również z dosłownym znaczeniem ceny. i rzeczywiście utrata bywa w niektórych przypadkach wiązana z pieniędzmi, na przykład koszty alternatywne centrum muzycznego porównuje się do ceny nowego komputera (Martinkus, Žilinskas 2001: 20). Przy przedstawianiu definicji terminu koszty alternatywne tę utratę zazwyczaj określa się jako wartość: „<...> koszty alternatywne są wartością najlepszej alternatywy, z której zrezygnowano lub którą odrzucono.“ (kerem, Randveer 1998: 16); „koszty alternatywne to wartość innych dóbr, które mogłyby zostać wyprodukowane, gdyby zasoby zostały wykorzystane gdzie indziej“ (Rastenienė 2005: 14). pojęcie koszty również definiuje się jako wartość: „koszty – wartość zasobów zużytych do produkcji wyrobów przedsiębiorstwa“ (Rastenienė 2005: 72). Można je również powiązać z wyrażeniem pieniężnym: „koszty – to wartość wszystkich czynników produkcji zużytych w produkcji, tj. wartość nakładów według cen faktycznych.“ (skominas 2000: 142). gdy koszty definiuje się jako wartość (zużytych zasobów), a koszty alternatywne – jako wartość alternatywy, wydawałoby się, że znaczenie straty, nieuzyskanej korzyści 288 KULtUra języka | 86 znaczenie terminowi dwuwyrazowemu nadaje człon zależny, natomiast człon główny wiąże się z wartością lub ceną. Niemniej jednak relacja między pojęciami koszty i koszty alternatywne nie jest tak jednoznaczna i jasna. Z jednej strony pojęcia te, jak już wspomniano przy omawianiu aetŽ, mogą być utożsamiane. Wskazują na to również podręczniki ekonomii: „ekonomiści traktują wszystkie koszty jako utracone możliwości, dlatego słowa koszty i koszty alternatyywne oznaczają to samo. Jednak chcąc przypomnieć, że przy dokonywaniu wyboru poświęcane są realnie istniejące możliwości, ekonomiści dodają słowo alternatywne.” (Martinkus, Žilinskas 2001: 20). Przyjmując takie utożsamienie, można pomyśleć, że koszty wystarczy zdefiniować jako utraconą możliwość (korzyść), wartość lub cenę straty i określenie alternatywne nie byłoby już potrzebne. Jednakże człon zależny wskazuje na charakter gatunkowy, a zatem powinny istnieć również koszty niealternatywne lub inne koncepcje kosztów. Uwidacznia się ona po przejściu na poziom mikroekonomii, a dokładniej – do przedsiębiorstw prowadzących proces produkcyjny. Ta koncepcja zostanie omówiona dalej, natomiast z przedstawionego w podręcznikach ekonomii wyjaśnienia kosztów alternatywnych można wyciągnąć wniosek, że pojęcie to jest używane również w znaczeniu bardziej abstrakcyjnym, tj. jako pewna strata, oraz bardziej konkretnie – jako strata wyrażona ilością towarów, usług lub pieniędzmi. Straty określane są w języku litewskim słowami: nuostolis, netektis, pra radimas, netekimas, nustojimas, žala. jednakże koncepcja kosztów alternatywnych wskazywałaby, że omawiane zjawisko to nie po prostu strata, szkoda materialna. jest to utracona możliwość, nieuzyskana korzyść wynikająca z wyboru lub uzyskania czegoś innego, a do oddania takiego odcienia znaczeniowego brakuje litewskiego słowa. W języku ogólnym tę lukę semantyczną mogłoby wypełnić słowo kaina używane w znaczeniu przenośnym (np. cena życia, cena miłości), jednak w teorii ekonomii słowo to używane jest w znaczeniu dosłownym i jako termin. Koszty i nakłady Chociaż, jak widać, koszty w podręcznikach ekonomii wiązane są z każdym wyborem, to jednak przede wszystkim z produkcją. Najczęściej w osobnym rozdziale omawia się właśnie koszty produkcji (kerem, Randveer 1991: 35–40; Martinkus, Žilinskas 2001: 191–222; Žutautienė 2007: 43–46; Davulis 2009: 49–71). podobnie jak alternatywne, również nazywane są po prostu kosztami, również definiowane są jako wartość lub cena, jednak przynajmniej w definicjach nie są wiązane ze stratą. W wydanych w 1933 r. „Podstawach ekonomiki” Petra Šalčiusa do określenia kosztów stosuje się pojęcie dobra – koszty definiuje się jako [koszty] nabycia dobra, ponieważ w produkcji wykorzystywane są zasoby, a ponadto tworzą R. Vaskelaitė. Koszty – niepożądana kalka językowa czy nieuniknione pojęcie teorii ekonomii? 289 ilość innych wytwarzanych i konsumowanych dóbr (Šalčius 1991: 60), jednakże w podręcznikach ekonomii z ostatnich dwóch dziesięcioleci koszty produkcji definiuje się zwykle, stosując pojęcie zasobów wykorzystywanych do produkcji. zasoby te są zazwyczaj omawiane na początku podręczników i określane jako wszystko to, co wykorzystuje się do wytwarzania towarów i usług, tj. dóbr (Skominas 2000: 37; Lukoševičius, Stankevičius 2003: 37). Za zasoby uważa się ziemię, pracę i kapitał, osobno wymienia się przedsiębiorczość i informację (Martinkus, Žilinskas 2001: 14; lukoševičius, stankevičius 2003: 37–38; Rastenienė 2005: 11–12). Chociaż terminy zasoby (zasoby ekonomiczne) i czynniki produkcji często bywają używane synonimicznie (np.: „zasoby – wszystko to, co jest wykorzystywane w produkcji dóbr i usług, dlatego zasoby często nazywa się czynnikami produkcji” (lukoševičius, stankevičius 2003: 37), w niektórych przypadkach podkreśla się różnicę między tymi terminami: „zasoby ekonomiczne to to, co ma potencjalną możliwość uczestniczenia w procesie produkcji dóbr i usług, co jest ograniczone i czego zwiększanie ilości pozytywnie wpływa na wyniki działalności gospodarczej społeczeństwa. Ze względu na te właściwości zyskują one wartość ekonomiczną, tj. mają cenę. Czynniki produkcji stanowią tylko tę część zasobów ekonomicznych, która jest wykorzystywana w procesie produkcji.” (skominas 2000: 235). Koszty produkcji definiuje się jako wartość zasobów zużywanych na produkcję. Tak zdefiniowane pojęcie pozornie nie ma tego odcienia znaczeniowego, który uwidocznił się przy omawianiu pojęcia kosztów alternatywnych. Jednakże podobieństwa znaczeniowego mogą nie wskazywać jedynie definicje. Przecież w tych samych podręcznikach produkcję wyjaśnia się jako celową działalność, której celem jest zaspokajanie potrzeb człowieka, wytwarzanie dobra zaspokajającego te potrzeby, np.: „Produkcja – to tworzenie dóbr i usług w celu zaspokajania potrzeb człowieka z wykorzystaniem zasobów ekonomicznych.” (Rastenienė 2005: 13). w ten sposób można by dostrzec podobieństwo semantyczne: słowem kaštai w tym przypadku również niejako nazywa się to, co musi zostać utracone, aby uzyskać coś innego, tj. wytwarzając dobro, przyjmując miarę przedsiębiorstwa, którego cechą charakterystyczną w teorii ekonomii jest dążenie do zysku – uzyskując zysk. jednak bezpośrednio ten odcień znaczeniowy pojęcia gamybos kaštai nie jest podkreślany w podręcznikach. one użyteczność9, dlatego właściwym określeniem byłoby dla nich słowo „nakłady”. W 1962 r. P. Skardžius 9 Por.: „innymi słowy, produkcja jest takim procesem, w którym zasoby ekonomiczne społeczeństwa są wykorzystywane do tworzenia użyteczności, niezależnie od tego, jakie formy przybierałaby ta użyteczność. „zatem produkcja, zaspokajając nasze potrzeby, tworzy również użyteczność”. (Martinkus, Žilinskas 2001: 162). 296 kalBos kultūRa | 86 są nawet definiowane jako wydatki, na przykład koszty stałe określa się jako „wydatki, które nie zmieniają się wraz ze zmianą (wzrostem lub spadkiem) ilości wytwarzanej produkcji (usługi)”, natomiast koszty zmienne – jako „wydatki, które zmieniają się w zależności od ilości wytwarzanej produkcji (usługi)” (Martinkus, Žilinskas 2001: 190). W szkolnym podręczniku ekonomii definicje są łączone, na przykład koszty produkcji definiuje się zarówno jako wartość wszystkich zużytych w produkcji czynników produkcji, jak i jako wydatki niezbędne do opłacenia wszystkich czynników produkcji (Makutėnas, Makutėnienė 2004: 94), koszty całkowite – jako sumę kosztów stałych i zmiennych w określonym okresie, a zarazem jako wszystkie wydatki pieniężne przeznaczone na wytworzenie produkcji lub świadczenie usług (Makutėnas, Makutėnienė 2004: 95). W Ekonomikos teorija Gediminasa Davulisa przy użyciu terminu gamybos kaštai w nawiasie zwykle podaje się wydatek (Davulis 2009: 56). jednak jako termin i pojęcie klasyfikacyjne w podręcznikach ekonomii, inaczej niż w większości prac z zakresu rachunkowości zarządczej, wybiera się kaštai. rozróżnia się koszty przedsiębiorstwa w krótkim i długim okresie, koszty stałe i zmienne, koszty całkowite, koszty przeciętne, koszty krańcowe (kerem, Randveer 1998: 38–40; Varian 1999: 347–366; Bhaskar 2000: 122–135; skominas 2000: 149–156; Martinkus, Žilinskas 2001: 193–208; Jakutis i kt. 2003: 44–52; lukoševičius, stankevičius 2003: 76–78; VDu 2005: 80; Davulis 2009: 49–55; Panovas 2013: 123–129). i definicje rodzajów kosztów przedsiębiorstwa mimo wszystko dąży się do formułowania, przyjmując za punkt wyjścia pojęcie kosztów. Koszty stałe określa się jako koszty, które nie zmieniają się, gdy przedsiębiorstwo zmienia wielkość produkcji, zmienne – jako koszty, które zmieniają się, gdy przedsiębiorstwo zmienia wielkość produkcji, kosztami całkowitymi nazywa się sumę kosztów stałych i zmiennych, przeciętnymi – koszty całkowite podzielone przez ilość wyprodukowanego produktu (kerem, Randveer 1998: 38; lukoševičius, stankevičius 2003: 76–77; skominas 2000: 149–150; Davulis 2009: 51). Przyczyn skłonności teorii ekonomii do wyboru nie wydatków, lecz kosztów należy przede wszystkim prawdopodobnie szukać w przedstawianych definicjach kosztów produkcji. Koszty produ kcji, choć wyjaśniane jako wydatki przedsiębiorstwa, w teorii ekonomii, która nierzadko definiowana jest jako nauka o wykorzystaniu ograniczonych zasobów, wiązane są z wykorzystaniem zasobów i definiowane jako wartość zasobów zużywanych na produkcję lub cena nakładów, nakłady wyrażone w pieniądzu. a zatem słowo koszty rozumiane jest w innym znaczeniu niż „wydane środki” Nie wiąże się on z wydatkami, lecz raczej z ceną, a cena ta jest kosztem, tj. tym, co zostaje zużyte w celu uzyskania korzyści, osiągnięcia celu. Koszty produkcji przedsiębiorstwa zasadniczo pokrywają się z jego wy- R. Vaskelaitė. Koszty – obcy element, którego należy unikać, czy nieuchronność teorii ekonomii? 297 dozwolonymi środkami. zatem różnice terminologiczne prawdopodobnie wynikają z oceny zjawiska z różnych perspektyw. Ekonomię interesują koszty nie jako chronologiczne zapisy wydanych środków, lecz jako pojęcie teoretyczne. wskazywałaby na to również cała grupa takich pojęć pochodnych, jak funkcja kosztów, funkcja kosztów krótkookresowych, funkcja kosztów długookresowych, minimalizacja kosztów, krzywa kosztów, inflacja kosztowa itp. Wspomniane funkcje, oddające zależności ekonomiczne, również potwierdziłyby, że termin išlaidos nie jest odpowiedni do należytego oddania tych zależności: po pomnożeniu ilości nakładów przez cenę otrzymaną wielkość trudno nazwać wydatkami. jednak prawdopodobnie przede wszystkim skłonność do nazywania nakładów i kosztów produkcji, w praktyce działalności przedsiębiorstw utożsamianych z wydatkami, terminem kaštai wynika z uwidaczniającego się w podręcznikach ekonomii dążenia do włączenia ich do wspólnego schematu klasyfikacji kosztów. Ogólna klasyfikacja kosztów i relacje między pojęciami ujawniałyby na podstawie definicji przedstawianych w podręcznikach ekonomii nie całkiem jednakowe znaczenie słowa kaštai: w połączeniu alternatyvieji kaštai oznacza ono stratę ponoszoną wskutek wyboru czegoś innego, utraconą korzyść lub koszt możliwości, natomiast w połączeniu gamybos kaštai – wartość zasobów wykorzystywanych do produkcji, najczęściej pieniężną, a dokładniej – cenę nakładów. Jeśli tym słowem oddawane są różne znaczenia lub przynajmniej ich odcienie, wynikałoby z tego, że wspólnego pojęcia kaštai w ogóle nie można zdefiniować. Rzeczywiście, unika się jego definiowania zarówno w podręcznikach ekonomii, jak i w słownikach terminów, a jeśli jest ono definiowane, to jako skrót połączenia gamybos kaštai. Niemniej jednak w jednym podręczniku przeznaczonym dla szkoły średniej podano taką definicję i na jej podstawie przyjmuje się, że pojęcia alternatyvieji kaštai i gamybos kaštai może łączyć jedynie znaczenie związane ze stratą ponoszoną przy nabywaniu czegoś: „kaštai – to, co tracimy, decydując się coś zrobić lub nabyć.” (Makutėnas, Makutėnienė 2004: 192). byłoby to niejako powiązanie między połączeniami alternatyvieji kaštai i gamybos kaštai, a zarazem wyjaśnienie znaczenia słowa kaštai oraz argument, dlaczego w teorii ekonomii utrwaliła się pożyczka językowa – do oddania takiego znaczenia brakuje litewskiego słowa. użycie tego pojęcia w podręcznikach do makroekonomii potwierdziłoby, że słowu przypisuje się podobne znaczenie. oto indywidualne koszty wzrostu gospodarczego – bardziej napięte, „wzbogacone” o emocje, stres, konflikty i zwiększoną niepewność co do przyszłości życie – określa się jako koszty, „które człowiek i rodzina muszą 298 kalBos kultūRa | 86 jeśli kosztami nazywa się określoną stratę ponoszoną w celu uzyskania czegoś innego, dokładniej – cenę dobrobytu materialnego. w innych miejscach koszty bezrobocia są również bezpośrednio określane jako cena, przy czym słowo to jest używane w znaczeniu przenośnym: „Bezrobocie ma niemałe koszty ekonomiczne (economic costs). Podstawową ekonomiczną ceną bezrobocia jest nieuzyskana (niewyprodukowana) produkcja.” (Čiegis 2012: 125). jednak niektóre sformułowania wskazywałyby, że znaczenie słowa koszty całkowicie zbliża się do znaczeń słów strata, skutek, konsekwencja. Na przykład w podrozdziale „Koszty bezrobocia” wymienia się zmniejszenie wielkości produkcji lub produktu krajowego brutto, utratę dochodów osobistych, kwalifikacji itp. (kerem, Randveer 1998: 104), a to można by nazwać również negatywnymi konsekwencjami bezrobocia. redystrybucję majątku, mniejszą konkurencyjność kraju na rynku eksportowym, uważane za koszty inflacji (kerem, Randveer 1998: 105–106), można nazwać skutkami inflacji. społeczne koszty wzrostu gospodarczego, takie jak urbanizacja towarzysząca rozwojowi przemysłu, intensywna eksploatacja przyrody, zasadnicza zmiana stylu życia ludzi (Buračas i in. 2005: 255), stosowniej byłoby nazywać stratami ponoszonymi w wyniku wzrostu gospodarczego lub skutkami wzrostu gospodarczego. Mimo to zjawiska te można rozumieć również jako cenę, którą trzeba zapłacić z powodu bezrobocia, inflacji lub wzrostu gospodarczego. ponieważ granica semantyczna nie jest wyraźna, w innych miejscach, omawiając te zjawiska, używa się słów padarinys, pasekmė, nuostolis (snieška i in. 2005: 403–406; 448–454) albo słowa te i kaštai stosuje się 104, 106–107; Čiegis 2012: 128). ponieść, uzyskując wyższy poziom dobrobytu materialnego zapewniany przez wzrost gospodarczy” (Buračas i in. 2005: 255), co pokazuje, że niezależnie od tego, jakie znaczenie przypisuje się słowu koszty, z definicji wynika, iż w połączeniu koszty alternatywne jest ono raczej związane ze stratą ponoszoną w wyniku dokonania innego wyboru, czyli z przenośnym znaczeniem słowa cena, natomiast w połączeniu koszty produkcji – z nakładami wyrażonymi w pieniądzu, ceną nakładów, czyli z dosłownym znaczeniem słowa cena. wskazywałoby to, że wspólną podstawę klasyfikacji kosztów jako pojęcia nadrzędnego powinno być trudno znaleźć. i rzeczywiście, w niemal wszystkich podręcznikach dla szkół wyższych do klasyfikacji kosztów i definicji ich rodzajów przechodzi się bez zdefiniowania pojęcia nadrzędnego. Większość wyodrębnianych jednostek klasyfikacji stanowią wspomniane rodzaje kosztów produkcji przedsiębiorstwa, lecz do ogólnego schematu włącza się także koszty alternatywne, koszty księgowe i ekonomiczne, koszty implicitne i eksplicitne, wyodrębnione na nieco innej podstawie. w niektórych przypadkach wymienia się jeszcze koszty indywidualne i społeczne (Jakutis 2006: 58; Davulis 2009: 56). próbuje się powiązać pojęcia kosztów alternatywnych i kosztów produkcji, definiując zarówno jedne, jak i drugie jako wartość, jednak wartość nie jest podstawą, która pozwalałaby różnicować te pojęcia za pomocą różnych określeń zależnych. Va- R. Vaskelaitė. Kaštai – niezalecany wyraz obcy czy nieuniknione pojęcie teorii ekonomii? Omówienie kaštai w podręcznikach wskazuje, że koszty alternatywne nie są rodzajem kosztów produkcji, tak jak wyróżnia się inne ich rodzaje (koszty zmienne, stałe, średnie itd.). A zatem nie można zróżnicować wszystkich pojęć według jednej podstawy. z drugiej strony koszty alternatywne i koszty produkcji nie są pojęciami niepowiązanymi. jak już się okazało, w podręcznikach koszty alternatywne można uznać za pewną miarę oceny kosztów produkcji. innymi słowy, koszty produkcji można ocenić jako korzyść utraconą wskutek dokonanego wyboru: w odniesieniu do produkcji społecznej – jako utraconą korzyść z wykorzystania zasobów w jeden sposób, wyrażoną nieprodukowanymi dobrami lub usługami przy takim wykorzystaniu zasobów itp., a w odniesieniu do wykorzystania własnych zasobów w przedsiębiorstwie – jako nieuzyskane dochody. tylko takie powiązanie pojęć uzasadniałoby użycie członu przymiotnikowego. natomiast pojęcie omawiane na początku podręczników ekonomii i stosowane do każdego wyboru należałoby raczej określać jako koszty alternatywy, tj. koszty wynikające z alternatywy, albo, jak określa się je w podręcznikach, cena alternatywy, wartość alternatywy, koszt możliwości, utracona możliwość itp. Szeroko rozumiane koszty alternatywy oraz koszty jako pojęcie mikroekonomiczne próbowano zróżnicować za pomocą wyrazu podstawowego bodaj w jedynym podręczniku ekonomii – używa się tu pojęć koszty alternatywne i koszty produkcji (Maldeikienė 2003). jednak gdy nie wspomina się o innych kosztach, pojawia się pytanie, czyją alternatywę stanowią koszty alternatywne. z drugiej strony, jak wynika z przeprowadzonej analizy, zamiennik koszty produkcji nie oddaje należycie pojęcia kosztów produkcji. Mówiony podręcznik jest przeznaczony dla klas 9–10; nie przedstawiono w nim ani funkcji produkcji, ani funkcji kosztów, nie ma potrzeby rozróżniania wielkości ilościowych i wartościowych związanych z produkcją, dlatego problem terminologiczny nie powstaje. Podane wyjaśnienie pojęcia nakłady również może być wystarczające jedynie dla uczniów: „a zatem, dążąc do celu, producent jest zmuszony ponosić wydatki.” Takie wydatki zwykle nazywa się nakładami. Zatem nakłady to przede wszystkim wydatki pieniężne przedsiębiorstwa.” (Maldeikienė 2003: 58). Nie spotyka się więcej prób różnicowania pojęć za pomocą innego nadrzędnego członu. Poszukiwania różnych zamienników prawdopodobnie hamuje również to, że w tworzonej w języku angielskim teorii ekonomii zarówno utratę korzyści związaną z alternatywą wyboru, jak i koszty produkcji przedsiębiorstwa wyrażone w pieniądzu określa się słowem cost. Jeśli decyduje się na unikanie zapożyczenia, we wszystkich przypadkach również wybiera się jeden odpowiednik: nakłady (Jakutis i in. 2007) albo wydatki (Paunksnienė, liučvaitienė 2009). jako synonimy (kerem, Randveer 1998: chcąc uniknąć zapożyczenia, można by być może poszukać różnych odpowiedników do przekazania tych pojęć, jednak pojawia się pytanie, czy nadal trzeba ich szukać. Przecież słowo 300 Kultura języka | 86 słowo „kaštai” w terminologii ekonomicznej ma już długą tradycję użycia – wystarczającą, aby zostało uznane za termin i aby stary zapożyczony wyraz był nadal aktualny w użyciu. W terminologii gospodarki dominującej w okresie sowieckim słowo to było być może nieco mniej aktualne, jednak dla gospodarki rynkowej cena, wyrażenie pieniężne – to kwestie o wyjątkowym znaczeniu. a koszty produkcji, jak widać, również wiążą się z ceną nakładów. Z drugiej strony nie ma litewskiego słowa przekazującego znaczenie „to, co zostaje utracone przy nabywaniu czegoś innego”, które nadawałoby się jako termin z dziedziny ekonomii. Zapewne te czynniki semantyczne w największym stopniu decydują o tym, że używa się zapożyczenia „kaštai”. PRZYCZYNY ROZBIEŻNOŚCI MIĘDZY NORMĄ A UŻYCIEM Analiza normy dotyczącej rzeczownika „kaštai” i jego użycia w podręcznikach ekonomii ujawnia, że przyczyn powstałej rozbieżności jest więcej niż jedna i że są one dość złożone. Jednak, jak wynika z przeprowadzonej analizy, bodaj najważniejsze są niewystarczające uwzględnienie semantyki tego słowa oraz specyfiki dziedziny jego użycia. Definiując rzeczownik kaštas w słownikach języka litewskiego wyłącznie jako „wydatki, środki finansowe”, ujawnia się tylko jeden odcień znaczeniowy tego słowa. jako termin teorii ekonomii słowo to jest właśnie związane ze znaczeniami kaštas nienotowanymi w słownikach, tj. „cena”, „wartość”. jednocześnie w teorii ekonomii zapożyczenie jest używane w znaczeniu, którego nie można oddać za pomocą litewskiego słowa. jest to strata wynikająca z wyboru, otrzymywania lub nabywania czegoś. Nie jest ona po prostu stratą, dlatego słowa nuostolis, žala, netektis, netekimas, praradimas nie oddają właściwie tego znaczenia. to znaczenie w języku ogólnym w przybliżeniu oddawałoby słowo kaina używane w znaczeniu przenośnym, jednak w dziedzinie ekonomii powodowałoby ono problemy wieloznaczności. jednak skodyfikowana norma nie proponuje nawet zamienników kaina, vertė. W normatywnych opracowaniach leksykalnych oraz w litewskich słownikach objaśniających znaczenia jako zamienniki zapożyczenia kaštai wskazuje się wyrazy išlaidos, lėšos i sąnaudos. Analiza rzeczywistego użycia, oparta na tekstach teorii ekonomii, ujawnia, że nie ma skłonności do używania tych zamienników, a przedstawione w tekstach definicje pojęć wskazują, że nie mogłyby one być używane. Zamiennik koszty, jak proponuje się w jednym ze słowników, w tej samej dziedzinie jest używany w innym znaczeniu – jako R. Vaskelaitė. Kaštai – niepożądana obcość językowa czy nieuchronność teorii ekonomii? 301 powodów: zjawisko w tej dziedzinie jest rozumiane jako wartość zużywanych zasobów, cena, a nie jako środki wydawane przez przedsiębiorstwo na nabycie tych zasobów. Po zamiennik lėšos w podręcznikach ekonomii nawet nie próbowano sięgać, ponieważ jego znaczenie zupełnie nie nadaje się do określenia rozpatrywanego zjawiska. Zamienniki sąnaudos i išlaidos zupełnie nie oddawałyby istoty pojęcia alternatyvieji kaštai, ponieważ wiąże się ono z określoną stratą przy wyborze alternatywy, natomiast w podręcznikach ekonomii, przekazujących głównie teorię ekonomii tworzoną w języku angielskim, pojęcia alternatyvieji kaštai i gamybos kaštai mają tendencję do łączenia się przy wyborze tego samego podstawowego członu. Wpływu języka angielskiego nie można całkowicie wykluczyć, ponieważ zarówno na Litwie, jak i w innych krajach Unii Europejskiej dominuje teoria ekonomii tworzona w języku angielskim, a podczas wykładania jej po litewsku przestrzega się systemu pojęć. Wpływ ten widoczny jest również w słownikach terminów ekonomicznych: gdy nauka ekonomii zwróciła się ku Zachodowi, znacznie przybyło w nich terminów zawierających słowo kaštai. Pojawiło się wiele pojęć na poziomie teoretycznym zawierających słowo cost; za pomocą tego słowa zaczęto podawać również terminy złożone, których głównym członem we wcześniejszych słownikach było słowo išlaidos. Z drugiej strony normowanie słowa kaštai nie jest konsekwentne. Skodyfikowana norma nie jest jednolita – ani synchronicznie, ani diachronicznie. Nawet obecnie słowo to uznaje się zarówno za słowo używane w węższym zakresie w języku ogólnym lub po prostu za zapożyczenie (DŽ), jak i za zapożyczenie o zabarwieniu gwarowym (lkŽ), a także za niepożądany wyraz obcy (kP4). Jako niepożądany wyraz obcy termin kaštai oceniono dopiero po upływie ponad 30 lat od pierwszej negatywnej oceny (ntk.), zamieszczonej w kPP1 (1976 r.). Do tego czasu użycie terminu zdążyło się już utrwalić. To, że koszty nie zostały uwzględnione w wydanym w 1985 r. kPP2, również wskazywałoby na wahania normy. Wskazuje na nie także ocena tego słowa w prasie periodycznej. W 1962 r., gdy P. Skardžius zaproponował zamienniki išlaidos, lėšos, zwrócono uwagę, że pasują one tylko w niektórych przypadkach. W 1995 r. również zauważono, że w publicystyce słowo kaštai jest używane także jako słowo oznaczające cenę, wartość, jednak jako zamienniki proponowano lėšos, sąnaudos, išlaidos (Pupkis 1995: 14). Ponadto, mówiąc o słowie kaštai, nie uwzględniono jeszcze jednego odcienia znaczeniowego, mianowicie związku z utratą ponoszoną przy uzyskiwaniu czegoś innego, z wartością straty. Poprawiany rzeczownik wiązano z czasownikiem kaštuoti i opierano się na wycofywaniu się tego ostatniego z użycia. Przeanalizowane teksty ekonomiczne pokazują, że obecnie czasownik kaštuoti w ogóle nie jest używany, natomiast rzeczownik jest aktualny dla teorii ekonomii jako termin. termin określający zasoby zużywane do produkcji lub ich ilość. Wydatki również nie przyjmują się w teorii ekonomii, najprawdopodobniej dlatego, że semantyczne kalki języka angielskiego, który dominuje w tworzeniu teorii ekonomii, nie tylko skłaniają do respektowania odpowiedniości pojęć, lecz także wskazują na angielskie cost i litewskie kaštai fo- 302 kalBos kultūRa | 86 nietinį sąskambį. jak już wspomniano, podobna jest również fonetyczna budowa niemieckiego Kosten. Współczesny kontakt także z innymi językami świata ujawnia, że słowo o tym samym rdzeniu jest używane również w wielu innych językach: hiszpańskim costo (coste), włoskim costo, portugalskim custo, niderlandzkim kosten, francuskim coȗt, norweskim kostnad, białoruskim кошт, duńskim omkostning, fińskim kustannus itd. W artykule Z. Babickienė potwierdzone zostają spostrzeżenia etymologiczne P. Skardžiusa: termin kaštai ma pochodzenie indoeuropejskie. Zdaniem autorki artykułu trafił on do średnioangielskiego ze starofrancuskiego: cocter, to cost – łac. cōnstāre, „to be fixed“, const (Babickienė 2012: 57). Takie pochodzenie zmienia jego status jako zapożyczenia i jest kolejnym czynnikiem podtrzymującym jego użycie. Niezależnie jednak od pochodzenia słowo to całkowicie zaadaptowało się fonetycznie i morfologicznie oraz nie różni się od takich słów nieuznawanych za zapożyczenia jak paštas, raštas itp. Jak widać, czynniki podtrzymujące słowo kaštai w terminologii ekonomicznej są silne, a problem jest wielowarstwowy i wieloaspektowy, obejmujący nie tylko jedną dziedzinę. Więcej czynników rozbieżności między użyciem a normą wyjaśniłoby szersze zbadanie innych obszarów użycia, przede wszystkim dziedziny rachunkowości. Przedstawioną analizę znacznie uzupełniłoby również badanie rozpowszechnienia tego słowa w szerokim użyciu, zwłaszcza w naukowych artykułach ekonomicznych lub z zakresu rachunkowości, a także bardziej szczegółowa analiza rozwoju terminu. a zatem kierunków badań jest jeszcze wiele, a niniejszy artykuł jest raczej wstępną próbą przeanalizowania relacji między użyciem a skodyfikowaną normą oraz czynników jej niespójności. WNIOSKI 1. W najnowszych opracowaniach dotyczących skodyfikowanej normy (kP41 i kP42) słowo kaštai pod względem normatywnym oceniane jest negatywnie, tj. uznawane za obcy wyraz, którego należy unikać, jednak w tekstach z zakresu teorii ekonomii, a mianowicie w podręcznikach ekonomii dla szkół wyższych, jest ono szeroko stosowane. Relację tę można oceniać jako rozdźwięk między normą a użyciem. 2. Jedną z przyczyn tego rozdźwięku jest niejednolitość samej normy – zarówno obecnej, jak i wcześniejszej. W LKŽE słowo kaštas uznawane jest jedynie za zapożyczenie rozpowszechnione w gwarach (z języka polskiego), w DŽE podane hasło „žr.” jest jedynie propozycją zastąpienia tego słowa częściej używanymi wyrazami rodzimego, litewskiego pochodzenia: išlaidos, lėšos, natomiast w KP4 słowo to uznawane jest za obcy wyraz z dziedziny finansów, którego należy unikać. Rygorystycznie kaštai oceniono w KKP1 – jako niedopuszczalny wyraz obcy, jednak do KKP2 nie włączono go- R. Vaskelaitė. Koszty – niepożądana obcość czy nieuniknioność teorii ekonomii? 303 tak więc od 1976 r. do 2005 r. upłynął dość długi okres normatywnej pracy językowej. 3. poprawiając rzeczownik w publikacjach dotyczących praktyki językowej, zwykle opiera się na samoistnym wycofywaniu się derywatu kaštuoti z użycia. Derywat ten nie występuje w tekstach teorii ekonomii, jednak rzeczownik kaštai ugruntował się jako termin. Analiza użycia ujawnia, że w teorii ekonomii ten zapożyczony wyraz przekazuje specjalne znaczenie „utrata przy nabywaniu czegoś”, którego określenia brakuje w języku litewskim. Wyrazami nuostolis, netektis, praradimas, žala nie da się go wystarczająco oddać. W języku ogólnym to znaczenie mniej więcej oddawałoby słowo kaina w znaczeniu przenośnym, jednak dla teorii ekonomii wyraz ten nie jest odpowiedni ze względu na wieloznaczność. jako termin oznaczający koszty produkcji i ich rodzaje słowo kaštai zwykle wiąże się z pieniężnym wyrazem wartości – ceną, a więc bardziej z dosłownym znaczeniem ceny. 4. W publikacjach normalizacyjnych z zakresu języka proponowane zamienniki lėšos, išlaidos, sąnaudos nie oddają w wystarczającym stopniu znaczenia tego pojęcia, ponadto w tej samej dziedzinie są używane w innych znaczeniach. Termin išlaidos rozgranicza ponadto dziedziny teorii ekonomii i rachunkowości. 5. Jednym z czynników przemawiających za używaniem słowa kaštai w teorii ekonomii jest dążenie do przedstawienia ogólnego schematu klasyfikacji kosztów, na które wpływ ma tworzona w języku angielskim teoria ekonomii oraz układ pojęć w języku angielskim. Potwierdzają to słowniki terminów ekonomicznych tłumaczone z języka angielskiego lub opracowywane z uwzględnieniem angielskiej terminologii z dziedziny ekonomii. 6. Używanie terminu kaštai w dziedzinie ekonomii ma dość długą tradycję. Był on używany także w słowniku terminów ekonomicznych z okresu sowieckiego (1966 r.), natomiast słowniki opracowane w okresie przechodzenia do gospodarki rynkowej i nauki ekonomii formułującej jej zasady pokazują, że termin ten zyskał jeszcze większą aktualność. 7. Termin ten jest również podtrzymywany w terminologii ekonomicznej przez podobieństwo fonetyczne do analogicznych terminów używanych w innych językach. Słowo to ma pochodzenie nie polskie, lecz indoeuropejskie, a ponadto uległo w języku litewskim adaptacji fonetycznej i morfologicznej. 8. Czynniki wspierające kaštus jako termin ekonomiczny są dość istotne, natomiast proponowane dotychczas zamienniki – nieadekwatne do przekazania jego znaczenia. a zatem dalsze stosowanie tego terminu w specjalistycznej dziedzinie powinno rozstrzygnąć, czy szukać nowych zamienników, czy też, kierując się zasadą stałości, nadal używać terminu kaštai. Niemniej jednak, zważywszy na to, że w teorii ekonomii odcienie znaczeniowe słowa kaštai różnią się – określa ono zarówno wartość (cenę) straty wynikającej z konieczności wyboru, jak i wartość (cenę) nakładów – warto rozważyć, czy dla terminologii ekonomicznej nie jest mylące, że w obu przypadkach używa się jednego słowa. 304 kalBos kultūRa | 86 ŹRÓDŁA aĮV 2000: Martinkus B., Neverauskas B., sakalas a., Venskus R., Žilinskas V. Objaśniający słownik terminów zarządzania przedsiębiorstwem, kaunas: technologija. BBB 1994: Buračas a., svecevičius B. Słownik terminów biznesu, bankowości i giełdy, Vilnius: Žodynas. B h a s k a r J. D. 2000: Ekonomia menedżerska, kaunas: technologija. Bkt 1997: Buračas a. Słownik terminów bankowości i handlu. Część I: Objaśniający słownik terminów bankowości i handlu, Vilnius, kaunas: Uniwersytet Wileński, Wydział Humanistyczny w Kownie. Buračas A., Jakutis A., Petraškevičius V., Stepanovas A., Šečkutė L., Zaicev V. S. 2003: Teoria ekonomii. Wydanie 5, Wilno: Eugrimas. Č i e g i s T. 2012: Makroekonomia. Podręcznik Uniwersytetu Wileńskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. D avu l i s G. 2009: Teoria ekonomii. Podręcznik dla studentów szkół wyższych. Drugie wydanie uzupełnione i poprawione, Wilno: Uniwersytet Michała Römera. Drilingas B., Čiburienė J., Snieška V. 1997: Podstawy makroekonomii, Kaunas: Technologija. ETS 1999: Terminy i pojęcia ekonomiczne. Słownik dydaktyczny, Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. ETŻ1: Pass Ch., Lowes B., Davies L. 1994: Słownik terminów ekonomicznych. Redaktor A. Pupkis, konsultant redaktor terminologii ekonomicznej St. Vaitkevičius, Wilno: Baltijos biznis. ETŻ2: Pass Ch., Lowes B., Davies L. 1997: Słownik terminów ekonomicznych. Drugie uzupełnione i poprawione wydanie. Z języka angielskiego przełożyły Z. Bareikytė, L. B. Žemaitytė, K. Francūzevičienė. Zredagowali i uściślili: a. V. Rutkauskas, st. Vaitkevičius, Wilno: Baltijos biznis. Jakutis a. 2006: Podstawy teorii ekonomii. Podręcznik. 6. poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Wileński Uniwersytet Techniczny im. Giedymina. Jakutis a., Petraškevičius V., stepanovas a., Šečkutė l., Zaic e vas s. 2003: Podstawy teorii ekonomii. czwarte poprawione wydanie, Kowno: smaltija. Jakutis a., Petraškevičius V., stepanovas a., Šečkutė l., Zaic e v s. 2007: Teoria ekonomii. Szóste poprawione wydanie, Kowno: eug rimas. k a l č i n s k a s G. 2007: Podstawy rachunkowości. Wydanie szóste, Wilno: Pačiolis. kalčinskas G., Černius G. 1997: Rachunkowość finansowa i zarządcza 1: Podstawy rachunkowości przedsiębiorstw, Wilno: Pačiolis. R. Vaskelaitė. Koszty – termin obcy, którego należy unikać, czy nieuniknione pojęcie teorii ekonomii? 305 ke r e m k., R a n dve e r M. 1998: Podstawy ekonomii. Wprowadzenie do studiów w państwach bałtyckich, Wilno: uaB „Jonas ir partneriai“. Klimašauskienė Z. 2006: Analiza mikroekonomiczna. Książka dydaktyczna, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego VŠĮ. Lakis V., Mackevičius J., Gaižauskas L. 2010: Teoria i praktyka rachunkowości zarządczej. Podręcznik, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Lukoševičius V., Stankevičius P. 2003: Ekonomia teoretyczna. Metodyczna pomoc dydaktyczna. Część I, Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. Mackevičius J. 2003: Rachunkowość zarządcza: koncepcja, metodyka, polityka, Wilno: teV. Mackevičius J., Poškaitė D. 2003: Analiza finansowa, Wilno: katalikų pasaulis. Makutėnas V. Makutėnienė D. 2004: Ekonomia. Podręcznik dla klasy XI–XII. Pierwsza księga, Kowno: Šviesa. M a l d e i k i e n ė a. 2003: Ekonomia. Podręcznik dla klas 9–10, Wilno: tyto alba. M a r t i n k u s B., Ž i l i n s k a s V. 2001: Podstawy ekonomii. drugie poprawione i uzupełnione wydanie, Kowno: technologija. Mikučionis P. 2000: Podstawy teorii ekonomii. Książka dydaktyczna, Wilno: Uniwersytet Wileński. Pa l i u l y t ė R. 2005: Makroekonomia: cykl wykładów, Wilno: Wyższa Szkoła Zarządzania w Wilnie. Pa n ovas i. 2013: Mikroekonomia: podręcznik, Wilno: Uniwersytet Michała Römera. Pa u n k s i e n ė J., l i u č va i t i e n ė a. 2009: Mikroekonomia: książ ka dydaktyczna, Wilno: technika. R a s t e n i e n ė a. 2005: Mikroekonomia. Cykl wykładów. drugie wydanie uzupełnione i poprawione, Wilno: Akademia Zarządzania w Wilnie. RlŽ 1966: Rosyjsko-litewski słownik terminów ekonomicznych. Kolegium redakcyjne: k. Meškauskas (red. odp.), a. Poviliūnas, V. Puronas, a. skupeika, Wilno: Mintis. s ko m i n a s V. (red. odp.) 2000: Mikroekonomia, Wilno: encyklopedia. s ko m i n a s V. (oprac.) 2006: Makroekonomia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. s n i e š k a V., a m b r a s i e n ė i., B e r n a t o n y t ė D., D a p k u s M. i in. 2000: Mikroekonomia. drugie poprawione i uzupełnione wydanie, Kowno: Technologija. s n i e š k a V., B a u m i l i e n ė V., B e r n a t o ny t ė D. i in. 2005: Makroeko nomika. Podręcznik. trzecie poprawione i uzupełnione wydanie, Kowno: Technologija.