„Kaštai“ – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė?

RAMUNĖ VASKELAITĖ Bank Litwy KOSZTY – NIEPOŻĄDANA OBCA FORMA CZY NIEUCHRONNOŚĆ TEORII EKONOMII? SŁOWA KLUCZOWE: zapożyczenie, niepożądana obca forma, znaczenie wyrazu, norma, użycie, termin, pojęcie. WPROWADZENIE Okoliczności, w jakich język litewski musi funkcjonować w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci, stanowią przyczynę, dla której uwaga kodyfikatorów języka skupia się głównie na jednej warstwie słownictwa zapożyczonego, mianowicie na nowych wyrazach obcych. Okoliczności te są dobrze znane i zrozumiałe: rozszerzone powiązania kraju posługującego się tym językiem w sferze polityki, gospodarki, kultury i niemal wszystkich innych dziedzin, podtrzymywanie ich przede wszystkim w języku angielskim, członkostwo w grupie państw, w której również dominuje angielski, a także procesy integracji, konwergencji, globalizacji i in., które jeszcze bardziej podnoszą rangę tego języka. Skupiając większość uwagi na nowych wyrazach obcych i zasadach ich normowania, nieco na uboczu pozostają wyrazy, które wcześniej weszły do języka litewskiego lub próbowały do niego wejść. Oczywiście są one mniej problematyczne z punktu widzenia normy. Wyrazy te przez dość długi czas podlegają weryfikacji w użyciu, a te, które okazują się w nim niezbędne, zwykle zostają usankcjonowane jako norma. Odwrotnie, obce formy nieaktualne w użyciu, łatwe do zastąpienia rodzimymi odpowiednikami, najczęściej pozostają poza granicami normy skodyfikowanej. Diachroniczne kryterium aktualności w użyciu, uwarunkowane upływem czasu między wejściem obcego wyrazu do języka a teraźniejszością, znacznie upraszcza rozgraniczenie między normą a nienormatywnością dawnych zapożyczeń. Ufa się mu nie tylko w pracach normatywnych, lecz także leksykologicznych. W tych ostatnich wyrazy, które weszły do języka litewskiego we wcześniejszych okresach, dzieli się na zapożyczenia zadomowione w języku ogólnym i wyrazy nieaktualne w użyciu (Jakaitienė 2010: 233). W publikacjach normatywnych lub związanych z normowaniem pierwsze określa się zwykle jako zapożyczenia albo zapożyczenia właściwe, drugie zaś, podkreślając ich niepoprawność R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 265 w języku ogólnym – jako formy obce (niepoprawne, niepożądane), wskazując ponadto różnicę w stosunku do niepoprawnych wyrazów, które napływają do języka w obecnym okresie – jako dawne formy obce (KPP1 1976; KPP2 1985; Girčienė 2004; KP4 2005, 2013; Vaicekauskienė 2007). Najczęściej nieaktualne w użyciu są te zapożyczenia, dla których istnieją odpowiednie litewskie zamienniki w pełni oddające znaczenie obcego wyrazu. Diachroniczne kryterium aktualności w użyciu powinno chyba zakładać całkowitą zgodność użycia z normą, ale czy zawsze można ją stwierdzić? Stosunek użycia do normy przynajmniej jednego rzeczownika zaliczanego do obcego słownictwa – kaštas – nie świadczy o takiej zgodności. W wydanym w 1976 r. podręczniku Kalbos praktikos patarimų (dalej – KPP1) wyraz ten określono jako niepoprawną formę obcą (KPP1 1976: 122); w broszurze Kalbos patarimų (dalej – KP4), zawierającej współczesną normę dotyczącą zapożyczeń, również oceniono go dość surowo – jako formę obcą, której stosowania należy unikać (KP41 2005: 64); ten sam stopień oceny zachowano w właśnie wydanym nowym nakładzie broszury (KP42 2013: 37), a jednak w tak ważnej dziedzinie użycia języka ogólnego, jak teoria ekonomii, kaštai są powszechnie stosowane. Bez tego wyrazu i całej grupy utworzonych z nim terminów nie sposób się obejść w niemal żadnym podręczniku ekonomii, również szkolnym; trafiają one także do słowników terminologicznych. Pozwala to od razu wysunąć przypuszczenie, że użycie tego wyrazu nie jest przypadkowym naruszeniem normy skodyfikowanej, lecz sprzeciwem w użyciu opartym na określonych argumentach. Na to, że ekonomiści i językoznawcy nie są zgodni co do kaštų, zwróciła uwagę Zofija Babickienė (2012), nie analizowała jednak szerzej rozbieżności między normą a użyciem. Kwestia kaštų jako terminu ekonomicznego została podniesiona podczas trzeciej konferencji zorganizowanej 7 czerwca 2013 r. przez forum terminologiczne instytucji i urzędów Unii Europejskiej i Litwy1, lecz jedna popołudniowa dyskusja to zbyt mało czasu na przeprowadzenie szczegółowej analizy zjawiska. To właśnie ta dyskusja skłoniła autorkę artykułu do dokładniejszego zbadania tego wyjątkowego przypadku rozbieżności między normą a użyciem. Zjawisko jest rzeczywiście fenomenalne – wyraz, którego poprawianie rozpoczęto niemal czterdzieści lat temu, nie znika z użycia, a zatem mogą istnieć istotne czynniki, które to warunkują. Analizując użycie w dziedzinie ekonomii, autorka stara się je rozpoznać, a przynajmniej uchwycić w takim zakresie, na jaki pozwalają kompetencje językoznawcy. Podejmuje się bowiem badania złożonej dziedziny – teorii ekonomii, nauki. Językoznawcy, którzy nie ukończyli studiów w tej dziedzinie, nie są w stanie zgłębić jej niuansów. 1 Informacje o konferencji i dyskusjach dotyczących kwestii kaštų zamieszczono na stronie internetowej forum, dostęp przez internet <http://ec.europa.eu/translation/lithuanian/ltf/index_lt.htm>. 266 KALBOS KULTŪRA | 86 Osoby kształcące się w danej dziedzinie nie mają takich możliwości jak teoretycy ekonomii, toteż pewne czynniki mogą pozostać niezauważone. Z drugiej strony przedstawiciele nauk ekonomicznych, którzy zazwyczaj nie studiowali językoznawstwa, nie są w stanie zgłębić wszystkich subtelności systemu językowego, jego funkcjonowania i normy. Ten wzajemny brak możliwości jest zapewne przyczyną, dla której dotąd nie podejmowano się analizowania językowych aspektów problemu kaštų, a brak dokładniejszej analizy mógł z kolei doprowadzić do powstania rozbieżności między skodyfikowaną normą a uzusem, a przynajmniej do utrwalenia się ich kłopotliwej relacji. To, na ile uzasadniony jest sprzeciw wobec skodyfikowanej normy, najłatwiej ustalić na podstawie tekstów tego rodzaju, jak podręczniki i słowniki. Terminy są w nich bowiem nie tylko używane, lecz także objaśniane, a oznaczane nimi pojęcia definiowane, co pozwala ukazać wszystkie aspekty semantyczne interesującego nas słowa. Ponieważ przedstawia się cały zbiór terminów, ujawniają się również relacje między nimi. Najważniejsze jednak, że podręczniki i słowniki nie znajdują się poza obrębem ani na peryferiach języka ogólnego. Są obszarem jego użycia o szczególnym znaczeniu, wywierającym ogromny wpływ na uzus w tej dziedzinie, a także poza nią2. ROZPOWSZECHNIENIE I NIEJASNOŚCI OBECNEJ NORMY PISOWNI Oceny rzeczownika kaštas należy przede wszystkim szukać w publikacjach podających normę leksykalną języka litewskiego. Są trzy takie publikacje, a przy pewnych zastrzeżeniach — cztery. Są to Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (dalej — DŽ), KP41 i KP42, natomiast Lietuvių kalbos žodynas (dalej — LKŽ) można zaliczyć do tej grupy jedynie z zastrzeżeniami, ponieważ normowanie języka nie jest jego głównym celem. Ocena słowa kaštas w udostępnianych w Internecie elektronicznych wersjach DŽe i LKŽe jest taka sama jak w wydaniach drukowanych3. We wszystkich publikacjach ocena omawianego rzeczownika jest odmienna. W LKŽkaštui nie przypisuje się żadnego stopnia negatywnej oceny; podaje się jedynie znaczenie słowa 2 Gdy artykuł był już oddany do druku, podjęto praktyczne działania w celu rozwiązania problemu — termin rozpatrzyła VLKK i, opierając się na argumentach specjalistów z dziedziny ekonomii oraz rachunkowości, postanowiła dopuścić jego używanie w określonych znaczeniach jako terminu z zakresu ekonomii i rachunkowości zarządczej. W ten sposób zmniejszono rozbieżność między normą a uzusem, jednak, jak wynika z zatwierdzonych definicji (zob. http://www.vlkk.lt/lit/104940),), pozostały nierozstrzygnięte kwestie. Niniejszy artykuł może przyczynić się do dalszego zmniejszenia tej rozbieżności. 3 Poniżej korzysta się z udostępnianych w Internecie LKŽe i DŽe, dlatego nie podaje się numerów stron. Jeśli występują jakiekolwiek różnice między wydaniem internetowym a drukowanym, przywołuje się wydanie drukowane. R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 267 źródłem pochodzenia jest polski rzeczownik koszt, a także wymienia się miejscowości, w których odnotowano zapożyczenie. Już same te dane wskazują na szeroki zasięg geograficzny, obejmujący wszystkie regiony Litwy: Léipalingis, Seirijai, Sìmnas, Liškiavà, Rozalìmas, Dùsetos, Joniškėlis, Pasvalỹs, Skìršnemunė, Viekšniai, Mažeikiai, Plùngė. Przykłady użycia pochodzą z Taurágnų, Daukšių, Bagótsilio, Alytaus, Geistarų (Didvyžių), Veiviržėnų, Alsėdžių, Rietavo, Kùktiškių. O tym, że kaštas było używane również w języku pisanym, świadczą wymienione w LKŽe słownik języka litewsko-niemieckiego i niemiecko-litewskiego Philipa Ruhiga z 1747 r. Lietuvių–vokiečių ir vokiečių–lietuvių kalbų žodynas (materiał do niego zbierano także z książek litewskich) oraz jego Lietuvių kalbos tyrinėjimas, nieco późniejsze pisma Jurgisa Pabrėžy (1771–1849), Lietuviškai–latviškai–lenkiškai–rusiškas žodynas Mykolasa Miežinisa (1894) oraz Lietuviška gramatika (1886), a także przykłady ze Lietuvių kalbos žodyno Antanasa Juškevičiusa (Juški) (1897–1922). Uwzględniono również przykłady użycia w piśmie z tekstów Simona Daukantasa (1793–1864), z dawnych źródeł pisanych Prus Wschodnich i regionu Kłajpedy, które są mniej znane. Chociaż LKŽe ukazuje szeroki obszar występowania słowa i jego dawne użycie, nie stanowi to jeszcze argumentu za stosowaniem go we współczesnym języku ogólnym. Struktura LKŽe wskazuje, że wymienianie miejsc, w których odnotowano słowo, jest raczej oznaką jego regionalnego zabarwienia, a w dawnych tekstach nie unikano obcego słownictwa. Z drugiej strony normowanie nie jest głównym celem LKŽe. Słownik ten ma przede wszystkim charakter objaśniający i naukowy. Zawiera jednak również elementy normatywne: wyrazy obce oznacza się znakiem ×, a zapożyczenia — podając bezpośrednio po haśle w nawiasie odpowiednik w języku, z którego dane słowo zostało zapożyczone. Przy kašto podano polski odpowiednik, ale nie ma znaku ×, co oznacza, że LKŽe ocenia je jedynie jako zapożyczenie. Brak również oznaczenia stylistycznego psn. (przestarzały), stosowanego w tym słowniku rzadko wobec wyrazów wychodzących z użycia. Co prawda znak × pojawia się przy niektórych wyrazach z rdzeniem kašt- (kaštaunas, kaštaunus, kaštaunai, kaštaunumas ir kt.), lecz widać, że oznaczono je ze względu na nieakceptowate w języku litewskim cechy słowotwórcze. Czasownik kaštuoti, podobnie jak wyraz podstawowy, pozostawiono w LKŽ bez znaku wskazującego na status wyrazu obcego, podając jedynie jego polskie pochodzenie (od kosztować). Takiego znaku nie ma również przy derywatach kaštavimas, kaštytis (oraz įsikaštyti, išsikaštyti), kaštuodintis (įsikaštuodinti, išsikaštuodinti); natomiast znak ten oraz podana poprawna forma kaštuoti przy czasowniku kaštavoti wskazywałyby, że wyraz ten jest nieakceptowalny ze względu na obcy przyrostek. Pod kątem aktualności w uzusie ocenę kaštas musi zawierać DŽ, ponieważ we wstępie wskazano, że jest to również słownik normatywny. Od drugiego 268 KALBOS KULTŪRA | 86 Od wydania opublikowanego w 1972 r. aż po ostatniego 4zarówno kaštas, jak i kaštuoti opatrywane są odsyłaczem žr. (=žiūrėk). Znaczenie tego odsyłacza nie jest całkiem jasne. W wydaniu z 1972 r. stwierdza się, że „kieruje on czytelnika od wyrazu, który nie jest uznawany za błąd językowy, do wyrazu częstszego, bardziej zwyczajnego” (DŽ 1972: III), natomiast w nowszych wydaniach — że „odsyła wyrazy rzadziej używane, gwarowe, przestarzałe, zapożyczone i inne podobne wyrazy lub warianty słowotwórcze do wyrazów szerzej stosowanych w języku ogólnym” (DŽ 2000: XII). A zatem odsyłacz ten może oznaczać nie tylko rzadsze użycie, lecz także status wyrazu jako zapożyczenia. Jeśli wskazuje jedynie ten ostatni, wynikałoby z tego, że w DŽ kaštas nie jest korygowany, tym bardziej że we wstępie napisano, iż do słownika włącza się dawne zapożyczenia, które utrwaliły się w języku ogólnym albo nie mają przyjętych litewskich odpowiedników (DŽ 2000: VII). Wprawdzie w DŽ umieszczono również zapożyczenia niezalecane w języku ogólnym, ale ich obcy status wskazują skrót ntk. i znak równości (neteiktina=). Bez względu na to, z jakiego powodu kaštas opatruje się odsyłaczem žr. — ze względu na węższy zakres użycia, gwarowość, status zapożyczenia czy kilka przyczyn naraz — najprawdopodobniej nie jest on uznawany za wyraz szeroko rozpowszechniony we współczesnym języku ogólnym. Można by uznać, że decyzja odesłania kaštą do wyrazów używanych szerzej pozostawia użytkownikom języka możliwość samodzielnego rozstrzygnięcia, na ile wyraz ten jest im potrzebny. Swobodę wyboru znacznie ogranicza jednak inna publikacja normatywna dotycząca zapożyczeń — wspomniana broszura KP4. Wymienione tu kaštai (podano formę liczby mnogiej, a nie pojedynczej) określa się jako niezalecany wyraz obcy: svet. vngt. (KP41 2005: 64). Za niezalecane uznaje się tu takie zjawiska językowe podlegające ocenie, które nie zostały uznane za normę języka ogólnego: są już niezgodne z normą i nie mają perspektyw na przyszłość albo jeszcze nie są zgodne z normą, nie zostały dostatecznie zbadane itp. (KP41 2005: 11). Jasne jest, że kaštai uznaje się za wyraz już niezgodny z normą i niemający perspektyw, jednak podstawa tej decyzji nie jest jasna. We wstępie do publikacji napisano, że przy włączaniu zapożyczeń do wykazu bierze się pod uwagę dwa rodzaje źródeł: wcześniejsze lub współczesne pisemne korekty (wydania KPP z 1976 i 1985 r., zatwierdzony przez VLKK „Wykaz rażących błędów językowych”, korekty publikowane przez Pranasa Skardžiusa i Juozasa Vaišnysa, internetowe bazy porad językowych itp.) oraz publiczny uzus języka mówionego (KP41 2005: 5–6). Wątpliwości co do tego, czy uwzględniono ten drugi rodzaj źródeł, budzi odsyłacz fin., wskazujący, że odpowiednik sąnaudos zaleca się w tekstach finansowych. „Wykaz rażących błędów językowych 4 Wydania DŽ: I — 1954 r., II — 1972, III — 1993, IV — 2000, V — 2003, VI — 2006, VII — 2012. W Internecie udostępniono wydanie z 2006 r. R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 269 klaidų sąraše“ (LKK 1998: 127–177) nei daiktavardžio kaštai, nei veiksmažodžio kaštuoti nėra. Šie žodžiai taisyti tik 1976 m. KPP1 leidime, tikriausiai ir pasiremta juo, nes į antrąjį leidimą – KPP2, išėjusį 1985 m., žodis kaštai neįtrauktas. DŽe pratarmėje neminimas, bet jei būtų remtasi juo, nebūtų pateikiamas palyginti griežtas žodžio vertinimas. Be to, KP41 teikiamas ir kitoks nei DŽ pakaitas – sąnaudos. Tai, kad vengtina svetimybe laikomas daugiskaita pavartotas daiktavardis ir jis taisomas kaip finansų srities terminas, leistų daryti prielaidą, kad žodis vertinamas kaip leksikalizavęsis, t. y. terminijoje įgijęs kitą reikšmę. Jednak wiarygodność takiego założenia osłabia KP42. W zamieszczonym tu wykazie zapożyczeń leksykalnych kaštai również ocenia się jako niezalecany wyraz obcy z dziedziny finansów (KP42 2013: 37), ale podano trzy zamienniki, z których dwa — išlaidos, lėšos — pokrywają się z tymi wskazanymi w DŽe i LKŽe, opracowanych przede wszystkim na podstawie uzusu ogólnego. Rodzi to pytanie, czy przy ocenie terminu dostatecznie uwzględnia się różnice między zakresami użycia. Podawanie trzech zamienników również jest bardziej typowe dla uzusu ogólnego niż dla terminologii. Istnieją różne poglądy na synonimię terminów, lecz zazwyczaj uważa się ją za cechę początkowego etapu kształtowania się terminologii (Zemlevičiūtė 2001; Umbrasas 2004; Stunžinas 2005; Rimkutė 2007). Jeśli trzy wyrazy podaje się jako różne zamienniki, wskazywałoby to również na problematyczność oceny (lub ocenianego zjawiska) — najpewniej znaczenie poprawianego wyrazu nie jest właściwie oddawane. Przegląd skodyfikowanej normy wskazuje, że jest ona znacznie niejednolita i niejasna: w LKŽe wyraz uznaje się za zapożyczenie, prawdopodobnie także za regionalizm, ale nie podlega on korekcie; w KP41 i KP4 — za wyraz obcy i podlegający korekcie. Trudno ustalić, za co uznaje się kaštas w DŽe na podstawie podanego odsyłacza žr., jasne jest jednak, że nie przypisuje mu się statusu niedopuszczalnego wyrazu obcego. Kolejna sprzeczność normy polega na tym, że w KP41 i KP42 termin uznaje się za niezalecany wyraz obcy, a w żadnym ze słowników nie ma oznaczeń wskazujących na terminologiczny status rzeczownika kaštas. Ponieważ zasadniczo nie podważa się w nich akceptowalności tego wyrazu w powszechnym użyciu języka ogólnego, mało prawdopodobne jest, by wyraz dopuszczalny w użyciu mógł być zarazem uznany za termin niezalecany w danej dziedzinie specjalistycznej. Niemniej brak w słownikach oznaczeń wskazujących na status terminologiczny nie oznacza jeszcze, że nie uznaje się w nich kaštas za termin. Spróbujemy to wyjaśnić w dalszej części, ale jeśli okaże się, że nie odróżnia się rzeczownika od terminu, sprzeczność normy nadal pozostanie — w KP41 i KP42 termin ten ocenia się znacznie surowiej. 270 KALBOS KULTŪRA | 86 ODPOWIEDNIKI I ZNACZENIA W SŁOWNIKACH OGÓLNYCH LKŽ i DŽ nie są zbiorami terminów, nie unikają jednak wyrazów z dziedzin specjalistycznych. Na przykład w LKŽ jako podstawowy zasób leksykalny wskazuje się dialekty, lecz za inne ważne źródło uznaje się źródła pisane — od pierwszej książki litewskiej po czasy współczesne. W LKŽe podano, że leksykę do słownika zbierano nie tylko z najważniejszych tekstów literatury pięknej, publicystyki i innych dziedzin, lecz także z literatury naukowej; wykorzystano ponadto wszystkie ważniejsze słowniki drukowane i rękopiśmienne. Jako jedno ze źródeł leksyki w DŽ wymienia się terminy naukowe spotykane w literaturze popularnonaukowej, prasie i podręcznikach szkół ogólnokształcących (DŽ 2000: VII). Szczególnie należy uwzględnić terminologię naukową w DŽe, ponieważ „zarówno przy doborze wyrazów włączanych do słownika, jak i przy ich objaśnianiu korzystano ze wszystkich litewskich słowników objaśniających opublikowanych w XX i na początku XXI wieku oraz z litewskich encyklopedii. Ważnymi źródłami przy wyszukiwaniu i selekcji wyrazów były litewskie słowniki terminologiczne, a także niektóre ogólne słowniki przekładowe. Przy opracowywaniu słownika korzystano z prac naukowych dotyczących języka litewskiego oraz publikacji poświęconych praktyce językowej <...>. W razie potrzeby, by objaśnić niektóre terminy i inne wyrazy, sięgano do słowników objaśniających i encyklopedii w innych językach.” Opis takiego doboru wyrazów oczywiście nie pozwala ustalić, czy przy włączaniu rzeczownika kaštas do słowników opierano się na uzusie ogólnym czy na terminologii, można to jednak wyjaśnić na podstawie podanych przykładów, objaśnień znaczeń, a wreszcie — struktury słowników. To, że w LKŽe przy wyrazie kaštas wymienia się miasteczka i wsie na Litwie, wskazywałoby, że głównym źródłem jest dawna mowa ludowa, w której wyraz ten nie mógł być używany jako termin z dziedziny specjalistycznej. Że tak właśnie było, wskazują przykłady: Bez kašto niczego nie zrobisz (Tauragnai); Pojedzie na jego kaštas (Daukšiai); Miał dużo kašto (Bagotoji); Ta praca jest warta dużego kašto (Alytus); Nie mam kašto — z czego zrobisz (Geistarai); Kaštai mu przepadły, dostał tylko sumę (Geistarai); Poniosłem największe kaštai, żeby tylko kupić krowę (Veiviržėnai); Same kaštai i kaštai (Alsėdžiai); Bez kašto nie będzie pisma (Rietavas); Ile ja w ciebie kašto włożyłem (Kuktiškės). Podobne do użycia w mowie potocznej zastosowanie ukazuje także język pisany — przykład z pism S. Daukantasa (Kaštas był wielki), pochodzący z dawnej Prus Wschodnich i Kłajpedy, mniej znany przykład z piśmiennictwa (Wydali własnym kaštu trzy książeczki). Jak już omówiono, w LKŽe kaštas nie jest oceniany negatywnie z punktu widzenia normy; podaje się jedynie odpowiedniki, które można uznać również za objaśnienie znaczenia. R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 271 Kaštas objaśnia się jako wydatki, środki, a różnicę między wydatkami a środkami określa się, definiując środki jako zasoby pieniężne, pieniądze, kredyty, a wydatki – jako wydawane pieniądze, środki. Taka relacja między wyrazami jest ustalona także w DŽ. Wyrazy wydatki i środki są w DŽ definiowane tak samo i, jak wspomniano, od 1972 r. kaštas odsyła do tych haseł. Ponieważ w tym wydaniu odsyłacz zob. wskazuje na wyraz rzadszy, mniej zwyczajny, wynika z tego, że w 1972 r. uznano, iż rzeczownik kaštas wychodzi z użycia i może zostać zastąpiony przez wydatki oraz środki. Bez przeprowadzenia badań etymologicznych, opierając się wyłącznie na tych słownikach, można by przypuszczać, że oba odpowiedniki pojawiły się lub przynajmniej rozpowszechniły później niż koszt. W LKŽe przykłady ilustrujące rzeczownik środki podawane są dopiero począwszy od pism Jonasa Jablonskisa (Jego środki na to nie wystarczą; Żyje na własny koszt – ma wszystkiego pod dostatkiem). Wskazuje się jeszcze DŽe (Środki na utrzymanie; Środki obrotowe), a skrót (sov.) sp. podany przy zdaniu Władza ludowa przeznacza ogromne środki na ochronę zdrowia ludzi pracy, ich edukację i rozwój kultury, wskazujący, że jest to słowo prasowe odzwierciedlające realia radzieckie, pozwalałby sądzić, że było ono popularne w okresie radzieckim. W słowniku języka ludowego podano tylko przykład z Léna w rejonie wiłkomierskim (Nie z ich środków syna wykształcić), ale on również może pochodzić z późniejszego użycia. Zdanie ilustrujące wydatki — Wzrost zysków przemysłu kraju pozwoli zwiększyć wydatki na budownictwo inwestycyjne (pras.), podobnie jak przykłady podane w DŽe oraz uwaga, że znaczenie tego słowa jest przeciwne do dochodów (W mieście miałem dużo wydatków; Zestawienie wydatków z dochodami), skłaniałyby do przypuszczenia, że wydatki również upowszechniły się później niż koszt5. Takie przykłady znacznie bardziej niż te ilustrujące koszt reprezentują oficjalny styl rzeczowy, a wyrażenia środki na utrzymanie, środki obrotowe są terminami. Ponieważ w DŽ koszt odsyła do słów ilustrowanych takimi zdaniami, a w LKŽ koszt jest nimi objaśniany, można przypuszczać, że słowniki nie rozróżniają kosztu jako słowa ogólnego użycia i kosztów jako terminu. Chociaż kaštas w słownikach łączy się jedynie z wydatkami, środkami, przykłady podane w LKŽe nie wskazują na taką tożsamość znaczeń. Ogólnie trudno ustalić ich znaczenie, zwłaszcza że w zdaniach niemal nie ma wyrazów pomagających je zrozumieć. W przykładach Ten jeden kaštas by wystarczył, Miał dużo kašto, Same kaštai i kaštai, Kaštas był wielki użyty rzeczownik można wiązać zarówno z wydatkami, jak i z pewną stratą, niekoniecznie pieniężną. Nieco bardziej oczywisty... 5 Oczywiście, bardziej wiarygodne wnioski na temat pojawienia się i utrwalenia wyrazów išlaidos i lėšos można by wyciągnąć dopiero po zbadaniu ich wcześniejszego użycia, jednak nie jest ono przedmiotem tego artykułu. 272 KALBOS KULTŪRA | 86 niejszy związek z wydawanymi środkami występuje jedynie w zdaniach Titis poniósł wielki kaštas na wesele swojej córki, Wydali własnym kosztem trzy książeczki. Z kaštu słowotwórczo związany czasownik kaštuoti rzeczywiście wskazywałby, że związek z pieniędzmi może nie zachodzić. W przykładach podanych w LKŽe związek ten jest wyraźny w zdaniach Każdy kołek kosztuje pieniądze (Žemaitė), Ta czapka kosztuje dwa ruble (J. Jablonskis), Wesele dużo pieniędzy kosztuje urządzić (Leipalingis), Taki strój kosztuje aż tysiąc złotych (Jurkšaitis), ale pokazują ją nie czasownik, lecz określenia o znaczeniu dopełnieniowym lub okolicznikowym: kosztuje pieniądze, wesele dużo pieniędzy kosztuje, kosztuje dwa ruble, kosztuje tysiąc złotych. Natomiast w przykładach Te lejce i siodło kosztowały go dobrego konia (A. Vienuolis), To mnie kosztowało dużo pieniędzy, dużo pracy (Kursaitis) określenia zależne (kosztowały konia, kosztowało dużo pracy) pokazują, że nie ma związku z wyrażeniem pieniężnym. Jeśli nie wskazują na to określenia zależne, sam czasownik go nie ujawnia, np.: Ach, dziewczyno, lilijko, ile kosztuje gałązka lawendy? (Rudamina); A ile kosztował zielony wianek? (Prūsijos lietuvių dainos zebrane przez V. Kalvaitisa). Wynikałoby z tego, że czasownik nie określa tej właściwości w kategoriach pieniężnych. Potwierdzałyby to również podane odpowiedniki kosztować i wynieść. Odpowiednik kosztować można wiązać z pieniędzmi; w LKŽe również podano, że jego główne znaczenie to „mieć wartość wyrażoną w pieniądzach”. Jednak drugi odpowiednik – wynieść – może nie mieć związku z pieniędzmi. W zdaniach Droższe ubrania taniej jest kupować, gdy jest tanio (Kairiai), Utrzymanie osła nie wynosi zbyt drogo (J. Balvočius–Gerutis) można dostrzec taki związek, ale i tu wskazują na niego określenia zależne. Natomiast w zdaniu Kosztowało go to niemało zdrowia (K. Boruta) takie określenie pokazuje, że związku tego nie ma. A zatem znaczenia czasowników kosztować i wynieść można rozróżniać na podstawie ich związku z pieniędzmi, jednak słowniki nie przewidują takiej możliwości w odniesieniu do wyrazu kaštas – jego znaczenie wiąże się wyłącznie z wydatkami, środkami, innymi słowy, z pieniędzmi. Dalsza analiza związków słowotwórczych skłania jednak do zakwestionowania, czy relacja słowotwórcza łącząca wyrazy kaštas i kaštuoti jest adekwatnie oddana w objaśnieniach znaczeń. Przecież jeden z podawanych odpowiedników kaštuoti – kosztować – łączy ten czasownik z ceną, zatem między tymi wyrazami powinny zachodzić również relacje semantyczne. I rzeczywiście w obu słownikach kosztować definiuje się jako „mieć wartość wyrażoną w pieniądzach”, a cena – jako „wartość wyrażoną w pieniądzach”. Jeśli odpowiednikiem kaštuoti jest kosztować, to również kaštas powinien być związany z ceną, a ponieważ cena jest wartością wyrażoną w pieniądzach, to zapewne także z wartością. Jedno ze znaczeń wyrazu vertė podanych w LKŽe – „ilość czegoś, za którą jedną rzecz wymienia się na inną” – oznaczałoby, że rzeczowniki cena i wartość, R. VASKELAITĖ. Kaštai – veng tina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 273 podobnie jak czasowniki kainuoti i atsieiti, różnicują obiekt pod względem pieniężnym – wartość różni się od ceny tym, że nie jest wyrażona w pieniądzu. Jednak po takim wyjaśnieniu znaczenia dodaje się jeszcze „cena, siła nabywcza (pieniądza)”, co wskazuje już, że znaczenia mogą być utożsamiane. Potwierdzałoby to także objaśnienie jednego ze znaczeń eDŽvertės: „pieniężne wyrażenie rzeczy, cena”. Uwzględniając słowotwórczy związek między kaštuoti a kašto, można przypuszczać, że kaštas może mieć znaczenia wyrazów kaina, vertė. Rzeczywiście, dostrzegano związki z verte, ale dopiero po wydaniu tomu LKŽ (1959), do którego włączono kaštas. Pranas Skardžius, omawiając w 1962 r. w Gimtojoje kalboje rzeczownik mitas użyty przy koszt w polsko-łacińsko-litewskim słowniku Konstantinasa Sirvydasa Dictionarium trium linguarum, twierdził, że kaštas jest przede wszystkim zapożyczeniem z polskiego koszt, które przez czeskie košt pochodzi od niemieckiego Kosten (Skardžius 1998: 292). Dodaje się również, że Niemcy przejęli swoje Kosten „wydatki, koszty” za pośrednictwem języków romańskich od łacińskiego costus (costa) „wydatki, koszt”; wskazuje się zarówno staro-wysoko-niemieckie słowo kosta, jak i średnio-wysoko-niemieckie koste, kost „wydatki, cena, wartość”. Wspomniano tu także o słowniku Viktora Gailiusa, w którym niemieckie Anschaffungskosten tłumaczy się jako įsigijimo išlaidomis, Auslage – jako kaštu, a Kosten – jako išlaidomis, iškaščiais, kaštais, co również wskazywałoby, że kaštas nie był utożsamiany wyłącznie z wydatkami. Skoro na podstawie LKŽe dostrzeżono również związki kašto z kaina, verte, nasuwa się pytanie, dlaczego w obu słownikach, a później także w KP4, słowo to wiązane jest z išlaidomis, lėšomis. Przecież związek słowotwórczy łączy išlaidas z išleisti. W poszukiwaniu odpowiedzi na to pytanie pomocna jest również analiza derywatów. Niektóre wyrazy z rdzeniem kašt- są w LKŽ bezpośrednio wiązane z wydatkami. Na przykład przy objaśnianiu czasownika kaštuotis podaje się znaczenie „ponosić wydatki”, a przytoczone przykłady Kvailas daiktas te[p] kaštuotis dėl mirusio (Skirsnemunė), Todėl tėvai daug dėl to kaštuovos (K. Donelaitis) wskazują, że lepiej opisać je jako derywat od słowa išlaidos, czyli išlaidauti. Znaczenie czasownika z przedrostkiem įsikaštuoti (Nepirk, tik be reikalo įsikaštuosi (Vilkaviškis); Jis gerokai įsikaštavo (Skirsnemunė)) podaje się jako „narobić sobie wydatków”, išsikaštuoti – jako „mieć wydatki” (Su tais svečiais kiek anas išsikaštāvo (Kuktiškės); Kiek išsikaštāvo! (Rumšiškės); Tiek an jo tėvai išsikaštavo (Seinai)), czasownika kaštuodintis – jako „ponosić wydatki, kaštuotis” (Jis, šitą česnį keldams, daug kaštuodinos (Kuršaitis); Vienok gal nenorėsi kaštuodinties?! („Aušra“); Kiti taip daug nenorėjo kaštuodytis (K. Donelaitis)); kaštytis – jako „ponosić wydatki, koszty, kaštuotis” (Be reikalo, Petrai, kaštijys (Žygaičiai); Nekaštykis daug ant iškilmės sodvos, t. y. neišleisk 274 KALBOS KULTŪRA | 86 daug pinigų ir zoposto valgių (A. Juškos žodynas))6. Jak widać, znaczenie związane z wydatkami mają tylko czasowniki zwrotne. Wynikałoby z tego, że LKŽe wskazuje związki semantyczne wyłącznie między słowem kaštas a czasownikami zwrotnymi, natomiast znaczenie kašto jako podstawowego słowa dla kaštuoti pozostało niewyrażone. Być może w dawnej polszczyźnie litewskiej, tj. w dialektach i dawnych tekstach, kaštas występował wyłącznie w znaczeniu podanym w LKŽe. Trudno ustalić je na podstawie przykładów zamieszczonych w słowniku. Związek słowotwórczy z kaštu ma jednak wyraźnie również czasownik niezwrotny kaštuoti, zatem kaštas powinien mieć z nim także związki semantyczne. Łącząc koszt z niewymienionymi w słownikach odpowiednikami cena, wartość, można dalej przypuszczać, że słowo to może być wieloznaczne, ponieważ zarówno cena, jak i wartość mają kilka znaczeń. Oprócz znaczenia dosłownego, określanego jako wartość wyrażona w pieniądzu, DŽe podaje również przenośne znaczenie ceny — „strata, utrata czegoś w dążeniu do celu” (Wroga należało zatrzymać za wszelką cenę). LKŽe określa ją jako „wartość poniesionej straty; wydatki ponoszone przy uporczywym dążeniu do czegoś” i ilustruje przykładami z przekładów oraz innych tekstów: Wroga trzeba zatrzymać za wszelką cenę! Zwycięstwa w wojnie osiągnięto jedynie za cenę wielkich strat. LKŽe podaje ponadto znaczenie ceny „korzyść, zysk”. W słownikach wymienia się również kilka znaczeń rzeczownika wartość, z których jedno jest charakterystyczne dla dziedziny ekonomii. W DŽe określa się je jako „ekon. dobroć, kosztowność przedmiotu”, w LKŽe — „ekon. właściwość przedmiotu, która czyni go użytecznym, użyteczność, przydatność, dobroć”7. W szerokim użyciu języka ogólnego, w jego swobodnych stylach, wieloznaczność jest akceptowalna, podobnie jak synonimia. Skoro kaštą można oddać słowami kaina lub vertė, być może także lėšos, išlaidos; czasownik kaštuoti – kainuoti, atsieiti; a czasowniki zwrotne kaštytis, kaštuotis – prisidaryti išlaidų lub išsileisti, išlaidauti, to można się w nim obyć bez wyrazów z rdzeniem kašt-. Jeśli ogólne użycie języka dobrze odzwierciedla Korpus współczesnego języka litewskiego udostępniany przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego, można stwierdzić, że rzeczownik kaštas w liczbie pojedynczej jest niemal nieużywany. Liczby mnogiej nie odnotowano w języku mówionym, niewiele przykładów zanotowano w literaturze pięknej, natomiast w literaturze faktu i publicystyce występuje ona, na przykład mianownik odnotowano 738 razy wśród źródeł literatury faktu liczących 397 377 słów, a 402 razy wśród 763 798 słów tekstów publicystycznych, 6 Nawiasem mówiąc, czasownik kaštytis w LKŽe opatrzono oznaczeniem sl., wskazującym, że jest to zapożyczenie z języka słowiańskiego, nie ustalono jednak, z którego. 7 LKŽe podaje ponadto „ilość, pojemność, objętość” oraz znaczenia, w których vertė jest używane jako termin fizyczny (fiz. „wyrażenie liczbowe”) lub lingwistyczny (lingv. „znaczący charakter”). R. VASKE-LAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 275 Dopełniacz — odpowiednio 582 (360 525 wyrazów) i 549 (775 994 wyrazów); podobna jest także częstotliwość użycia innych przypadków (VDU 2013). Częstsze użycie w literaturze niebeletrystycznej i publicystyce, a także liczba mnoga wskazywałyby, że większość odnotowanych przypadków może mieć charakter terminologiczny. Czasownik kaštuoja wystąpił w tekstach administracyjnych tylko raz na 19 496 wyrazów (kaštavo nie odnotowano), w literaturze niebeletrystycznej — trzy razy na 92 134 wyrazy (kaštavo nie odnotowano), a w języku mówionym nie odnotowano ani jednego przypadku jego użycia (kaštavo wystąpiło tylko raz wśród 962 wyrazów). Rozbieżność między częstotliwością użycia derywatu i wyrazu podstawowego również potwierdzałaby, że wyraz podstawowy jest aktualny jedynie jako termin. Użycie ogólne należałoby jednak zbadać osobno, ponieważ publicystyka stanowi 63,8 proc. całego materiału korpusowego, a język mówiony — zaledwie 0,3 proc. Znacznie bardziej kłopotliwe są synonimia i wieloznaczność w specjalistycznych odmianach języka ogólnego — stylu naukowym i administracyjnym. W tych odmianach wiele wyrazów pełni funkcję terminów, a zatem musi być używanych w ściśle określonym znaczeniu. Możliwość używania synonimów w terminologii nie powinna więc stanowić rozwiązania; rozwiązaniem nie może być również przypisywanie kilku znaczeń wyrazom išlaidos, lėšos, które, jak widać, nie oddają adekwatnie znaczenia wyrazu kašto. W KP4 pojawił się wyraz sąnaudos. W LKŽe wyjaśnia się go jako środki, siłę roboczą, materiały itp. zużyte na jakiś cel, a jego użycie ilustruje przykładami z prasy (Koszty pracy zmniejszyły się kilkakrotnie, a ile zaoszczędzono czasu! Koszty czasu pracy) oraz ze słowników specjalistycznych wydanych w 1971 r. (Nakłady materiałowe, nakłady na paszę). Odpowiedź P. Skardžiusa z 1962 r., opublikowana w Gimtojoje kalboje, na pytanie, czy odpowiednie są używane na Litwie neologizmy prievaisa i sąnauda, wskazywałaby, że wyraz ten pojawił się w języku litewskim pod wpływem terminologii rosyjskiej. Twierdzi się, że wyrazem sąnauda, utworzonym od sunaudoti, które z kolei pochodzi od naudo (stąd znaczenie sąnaudos powinno brzmieć „zużycie, to, co zużyto, tj. przekształcono w korzyść”), tłumaczy się rosyjski wyraz zatrata, używany obok zatratit’. Znaczenie czasownika to „wydać (pieniądze), przewidując określone rezultaty”, a w znaczeniu przenośnym — „włożyć pracę, wysiłek, przewidując określone rezultaty, izraschodovat’, upotrebít’ trud, usilija.” Zdaniem P. Skardžiusa tłumaczenie tego ostatniego znaczenia jako sunaudoti mogło doprowadzić do powstania wyrazu sąnauda (Skardžius 1998: 450). KP4 wskazuje jednak, że wyraz sąnaudų nie wystarcza do oddania znaczenia zapożyczenia kaštai; podaje się ponadto wyrazy lėšos, išlaidos. Znaczenie kaštų jako terminu oraz jego relację do proponowanych odpowiedników lepiej ukazałaby analiza słowników terminologicznych. 276 KALBOS KULTŪRA | 86 ROZWÓJ TERMINU I JEGO ZNACZENIE W SŁOWNIKACH TERMINÓW EKONOMICZNYCH Termin kaštai od dawna jest uwzględniany w słownikach terminów ekonomicznych. W wydanym w 1966 r. Rusiškai lietuviškame ekonomikos terminų žodyne (dalej — RLŽ) jako odpowiednik rosyjskiego издержки podano wyraz kaštai oraz 24 terminy złożone: koszty wojskowe, degresywne k., dodatkowe k., zależne k., niezależne k., bezpośrednie k., pośrednie k., produktywne k., nieproduktywne k., k. obiegu, ogólne k., k. przechowywania towarów, dodatkowego przetwarzania, przewozu, pakowania, k. produkcji, społeczne k. produkcji, kapitalistyczne k. produkcji, k. handlu, k. transportu, k. czyste i in. (RLŽ 1966: 64). Wyrazem Išlaidomis konsekwentnie tłumaczy się w tym słowniku rosyjskie расходы, a terminów zawierających ten wyraz jest 100 (RLŽ 1966: 187–189). Widać, że terminy złożone z wyrazem išlaidomis oznaczają bardziej szczegółowe pojęcia rodzajowe (i. na przygotowanie i opanowanie nowych rodzajów produkcji, i. na opracowanie i wdrożenie nowej techniki, i. sprzedaży gotowej produkcji, i. utrzymania i eksploatacji urządzeń, i. obsługi i zarządzania produkcją, i. magazynowania, celne i., i. zaopatrzenia, pocztowe i telegraficzne i., kasowe i., komunalne i., pracownicze i., podróży, reklamy, towarów, organizacyjne i. i in.), choć występują też terminy o bardziej ogólnym charakterze (przyszłe i., rzeczywiste i., nadzwyczajne i., czasowe i., stałe i., zmienne i., proporcjonalne i., nieproporcjonalne i., obrotowe i. i in.). Widoczne jest także pewne dublowanie: podano nie tylko nieproduktywne k., produktywne k., lecz również nieproduktywne i., produktywne i.; takie przypadki dublowania dotyczą wojskowych i., degresywnych i., pośrednich i., bezpośrednich i., ogólnych i., handlowych i., transportowych i., produkcyjnych i. Wraz z tymi określeniami zależnymi podano również kilka terminów, których członem głównym jest wyraz sąnaudos (ros. затраты): pośrednie s., bezpośrednie s., produktywne s., nieproduktywne s., pracownicze s., rzeczywiste s., s. na produkcję, czasowe s. (RLŽ 1966: 60–61). Ponieważ RLŽ nie jest słownikiem objaśniającym, nie da się na jego podstawie ustalić znaczeń. Można jedynie przypuszczać, że termin kaštai jest używany od dawna, że w terminologii ekonomicznej okresu sowieckiego rozpowszechniony był wyraz išlaidos, że wyraz sąnaudos dopiero się pojawiał lub był używany rzadziej, a rosyjski wyraz издержки nie jest fonetycznie podobny do wyrazu kaštas. W terminologii rosyjskiej, która niewątpliwie oddziaływała na ówczesną terminologię litewską, używano wyrazów издержки, расходы ir затраты, natomiast nie przejęto z niej zapożyczenia z języka polskiego (koszt). W okresie wydawania RLŽ nie prowadzono prac normalizacyjnych, w których kaštai byłyby rygorystycznie korygowane. W 1935 r. w Gimtojoje kalboje jako obce… R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 277 mybė įvardytas tik veiksmažodis kaštuoti (Skardžius 1998: 42–43). 1962 m. P. Skardžius teigė, kad mitas to meto žmonių kalboje visiškai nežinomas ir jau nuo pradžios neturėjo didesnio pasisekimo kaip terminas, vietoj jo vartotas kaštas. Kartu atkreiptas dėmesys, kad vietoj kaštuoti vartojami savi pakaitai apsieiti, atsieiti, mokėti, bet kaštui neturima vieno pakaito, tinkančio visais atvejais, tik tam tikrais atvejais tinka lėšos, išlaidos. Taigi, primygtinai nebuvo siūlyta kaštą keisti (Skardžius 1998: 293). Ponadto RLŽ został zrecenzowany przez Komisję Terminologiczną Instytutu Języka i Literatury Litewskiej ówczesnej Akademii Nauk Litewskiej SRR, a zatem terminolodzy zaakceptowali wyraz kaštams. Słownik ten przez długi czas był jedyną podręczną książką ekonomistów i redaktorów, a więc długo oddziaływał na uzus. Od wydania RKŽ do publikacji KPP1, w którym kaštas uznano za niezalecane zapożyczenie obce w języku ogólnym (KPP1 1976: 122), upłynęło całe dziesięciolecie. Ze słownika korzystano także po wydaniu KPP1, zwłaszcza że w KPP2 nie uwzględniono wyrazu kaštas. Do unikania zapożyczenia zaczęto zachęcać dopiero niemal 30 lat po wydaniu RLŽ — w 1995 r., w 6. numerze czasopisma Gimtosios kalbos. Stwierdzono tam, że w ówczesnym języku czasownika kaštuoti prawie się nie używa, nie ma więc potrzeby zachowywania również rzeczownika kaštas, zwłaszcza że istnieją odpowiednie zamienniki (Pupkis 1995). Wyraz Išlaidos wskazano jako najogólniejszy odpowiednik, wymieniono też lėšos ir sąnaudos; dodano ponadto, że w prasie wyraz kaštas bywa używany w rzadszych znaczeniach — „wartość” lub „cena”. Długa tradycja użycia była jednym z powodów sprzeciwu wobec propozycji zastąpienia tego wyrazu. W 10. numerze czasopisma z tego samego roku opublikowano list czytelnika, w którym napisano, że kaštai to termin ekonomiczny o długiej tradycji użycia, zapomniany jedynie w okresie sowieckim, a ponadto nazwano go wyrazem międzynarodowym. Powołując się na ówczesne prace ekonomiczne — podręcznik VDU Mikroekonomika oraz dwa słowniki wydane w 1994 r. — twierdzono, że pojęcie kaštai dzieli się z kolei na specjalistyczne poddziedziny, a wymienione synonimy są zbyt ogólne (Banaitis 1995: 26). Włączanie terminu kaštai do wydawanych w tym okresie słowników terminów ekonomicznych rzeczywiście miało miejsce, co wskazywałoby na wzrost aktualności tego terminu. Słowniki te ukazywały się w okresie przemian systemu gospodarczego, gdy rozwijana dotąd na Litwie nauka ekonomiczna zwróciła się ku Zachodowi, a zatem pojawiało się wiele nowych pojęć. Dawne pojęcia musiały zostać wyparte z uzusu lub na nowo pogrupowane. Fakt, że przybywało terminów utworzonych z wyrazem kaštais, wskazywałby, że wspierała je również nowa teoria ekonomiczna i jej układ terminologiczny. Wydany w 1991 r. Šiuolaikinių ekonomikos terminų enciklopedinis žodynas lietuvių, anglų, vokiečių, rusų kalbomis (dalej — ŠET) to prawdopodobnie pierwszy, który… 278 KALBOS KULTŪRA | 86 … ukazuje kontakt litewskiej terminologii ekonomicznej z rozwojem światowej nauki ekonomii. Jak napisano w „Przedmowie”, większość terminów „została przejęta z anglojęzycznej literatury ekonomicznej, która od długiego czasu dostarcza większości neologizmów” (ŠET 1991: 9). Sam słownik jest czterojęzyczny, a zatem terminy nieuchronnie trzeba było porównywać także z ich niemieckimi i rosyjskimi odpowiednikami; mogło się wtedy okazać, że słowo kaštai jest bardzo podobne fonetycznie nie tylko do polskiego koszt, lecz także do angielskiego cost i niemieckiego Kosten. Takie podobieństwo, zwłaszcza w oczach osób niebędących językoznawcami, mogło zostać uznane za oznakę internacjonalizmu, a fakt, że termin jest używany w wielu językach, silnie przemawia na jego korzyść. ŠET podaje całą grupę pojęć ekonomicznych z poziomu teoretycznego, których nie było w RLŽ, a wszystkie angielskie odpowiedniki terminów zawierających element kaštai zawierają element cost, zaś niemieckie – Kosten: analiza kosztów i korzyści (ang. cost–benefit analysis, niem. Kosten-Nutzen-Analyse), deflacja kosztowa (ang. cost-pull deflation, niem. Kosten deflation), inflacja kosztowa (ang. cost-push inflation, niem. Kosten inflation), funkcja kosztów (ang. cost function, niem. Kosten funktion), kontrola kosztów (ang. cost control, niem. Kosten kontrolle), nieefektywność kosztowa (ang. cost inefficiency, niem. Ineffektivität der Kosten) itd. W trakcie tłumaczenia słowników musiało się także okazać, że w takich terminach złożonych, w których używano zamiennie kaštai, išlaidos i sąnaudos, w języku angielskim używa się wyłącznie cost. Zapewne taki system również sprawił, że zakres litewskiego terminu kaštai się rozszerzał, a zakres išlaidos – zawężał. Definicja podana w ŠET (1991: 90) wskazuje, że wydatki to jedynie środki pieniężne wydawane na zakup (towarów, usług), płacenie podatków itp. Kaštų jako terminu wskazywałaby na jego rosnącą popularność również inny leksykograficzny dorobek okresu transformacji gospodarczej – wydany w 1994 r. Biznio, bankų, biržos terminų žodynas (dalej – BBB). Został on również oceniony przez terminologów – terminy przejrzał Kazimieras Gaivenis. Termin eksploatacinės išlaidos obecny w RLŽ występuje tu już jako eksploatacijos/naudojimo kaštai (operating/running costs), normatyvinės i. – jako normatyviniai k. (standard c.), pastovios i. – jako pastovieji k. (fixed c.), kintamosios i. – jako kintamieji k. (variable c.); spośród zduplikowanych w RLŽ terminów gamybos kaštai, gamybos išlaidos ir sąnaudos gamybai pozostały tylko gamybos kaštai; spośród terminów bendrieji kaštai i bendrosios išlaidos – tylko bendrieji kaštai (total c.), faktinės išlaidos i faktinės sąnaudos – tylko faktiniai kaštai (real c.), cirkuliacijos kaštai i cirkuliacijos išlaidos – tylko cirkuliacijos kaštai itd. (BBB 1994: 105–107). Liczba terminów, których głównym członem są išlaidos, w porównaniu z RLŽ zmniejszyła się o połowę – do 48, wliczając również połączenia czasownikowe z tym słowem. BBB R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 279 pokazuje następujące grupowanie terminologii: dla terminów zawierających element cost odpowiedniki dobierane są przeważnie z użyciem terminu kaštai, natomiast angielskiemu išlaidų odpowiada najczęściej expenses (administracinės i. – office e., iš anksto apmokėtos i. – prepaid e., kanceliarinės i. – office e., komandiruotės i. – travelling e. ir kt.), dar pasitaiko charges (grįžtamosios i. – back c., pervedimo i. – remittance c. ir kt.), spending (visuminės i. – agregate s., deficitinės i. – deficit s.), expenditures (nebalansinės biudžeto i. – e. below line). Terminów zawierających sąnaudos podano zaledwie cztery: iš anksto apmokėtosios s. (prepaid expenses), kapitalo s. (capital expenditures), laiko s. (time costs) ir s. padengimas (cost recovery), samo słowo sąnaudos powiązano z input i expenditure(s). W wydanym w tym samym roku pierwszym przekładzie Ekonomikos terminų žodyne (dalej – ETŽ1) w ogóle nie ma sąnaudų, jednak jest to pierwszy słownik, w którym całkowicie brak także kaštų. Niemal wszystkie angielskie terminy zawierające cost przełożono tu na litewskie terminy odpowiadające išlaidos. I tak bendrieji k. (total c.) staje się bendrosiomis i., ribiniai k. (marginal c.) – ribinėmis i., gamybos k. (production c., factor c.) – gamybos i., kaštai (costs) – išlaidomis; pojawiają się terminy i. funkcija (c. function), išlaidų ir pelno analizė (c.-benefit analysis), i. mažinimas (c. minimization), sandorių i. (transaction c.), visuomeninės i. (social c.), sandorių i. (transaction c.), ekonominės i. (economic c.) itd. Od czasu do czasu cost tłumaczy się jako kaina (c. of capital – kapitalo k.), gamyba (c. price – g. kaina, average c. price – vidutinė g. kaina) itd. Ponieważ słowniki wydane w 1991 i 1994 r. nie wskazują na żadne tendencje spadkowe w aktualności terminu kaštai, przeciwnie – pokazują, że termin się upowszechniał, decyzji ETŽ1 o rezygnacji z terminu kaštų nie można wyjaśnić jego nieaktualnością. Można ją wyjaśnić co najwyżej dążeniem do zastąpienia zapożyczenia rodzimym wyrazem lub ujednolicenia różnych pojęć kaštai i išlaidos. Trudno ustalić, na ile uzasadnione jest to drugie przypuszczenie, lecz dążenie do unikania terminów międzynarodowych i anglicyzmów zostało rzeczywiście wyrażone (ETŽ1 1994: 5). Mimo to słowa kaštai nie można było uznać za anglicyzm, a w tamtym czasie raczej nie mogło być ono także uważane za wyraz międzynarodowy. Nie mogły się przyjąć nieprecyzyjnie przetłumaczone litewskie propozycje terminologiczne. Na przykład koszt alternatywny (koszt ekonomiczny) nie mógł się rozpowszechnić w użyciu jako najbardziej odpowiednie wydatki. Propozycja ETŽ1, by we wszystkich przypadkach tłumaczyć koszt jako wydatki, również dość szybko odrzucono – przy wznowieniu słownika po trzech latach (w 1997 r.). W nowym wydaniu – ETŽ2 – wszędzie zamiast wydatków pojawiły się koszty: koszty całkowite, koszty krańcowe, koszty produkcji, koszty alternatywne, koszty społeczne, funkcja kosztów, efektywność kosztowa, maksymalizacja kosztów, koszty transakcyjne, koszty implicitne (pośrednie), koszty eksplicytne (bezpośrednie), koszty dodatkowe itp. Sądząc wyłącznie po rozwoju słowników, 280 KALBOS KULTŪRA | 86 odpowiednikiem koszty można by uznać za wyjście z terminologii ekonomicznej, gdyby nie znaleziono go po podjęciu decyzji o wyeliminowaniu z niej kaštus. ETŽ2 nie wraca do terminu kaštai. Najwyraźniej wpływ miała korekta tego słowa w 1995 r. w Gimtojoje kalboje, a po wspomnianym sprzeciwie — opublikowana pod listem czytelnika sugestia redakcji, by nie upierać się przy kaštų, skoro zrezygnowano już z kaštuoti. Jednak późniejszy rozwój słowników wskazywałby, że sąnaudos nie stanowiły wystarczającego zamiennika kaštų. Terminy w wydanym w 1997 r. przez Antanasa Buračasa Bankininkystės ir komercijos terminų žodyno (dalej – BKT) również przejrzał K. Gaivenis. Jako podstawę słownika jego autor wymienia zagraniczne słowniki wielojęzyczne, klasyfikatory i międzynarodowe komputerowe bazy danych (BKT 1997: V–VII), a zatem na terminologię BKT musiała mieć znaczny wpływ terminologia obca. Być może właśnie ona sprawiła, że kaštai ponownie włączono, ale z odsyłaczem žr. powiązano je z išlaidomis. Autor BKT nie mógł jednak nie znać ETŽ1, w którym proponowano išlaidos, ani ETŽ2, w którym išlaidos skorygowano na sąnaudas. Należało też uwzględnić ówczesne użycie. Zapewne z tych względów obok terminów utworzonych z terminem kaštai podano również po jednym synonimie: išlaidos (apyvartos k./-inės i., atsitiktiniai k./-ės i., cirkuliacijos k./ i., faktiniai k./i., išoriniai k./-ės i., kintamieji k./-osios i., sandorių k./i. i in.), sąnaudos (atiddėtieji k./-osios s., bendrieji k./-osios s., fiksuotieji k./-osios s., grynieji k./-osios s., įsigijimo k./s., išoriniai k./s., normatyviniai k/-ės s., ribiniai k./s., vidiniai k./s. i in.) albo nawet po dwa synonimy (netiesioginiai k./-ės s./i., papildomieji k./-osios s./ i., pastovieji k./-osios s./i., pradiniai k./-ės s./i. i in.). Głównym członem niemal wszystkich angielskich odpowiedników jest costs. Łącznie podano 53 terminy synonimiczne zawierające słowo kaštai. Taka synonimia i różnorodność nie ułatwiają wyboru terminu, ale słownik ten nie ma charakteru ani normalizującego, ani normatywnego. Jest jedynie odzwierciedleniem użycia i pokazuje, że samo išlaidų nie wystarczyło, ale nie wystarczyło również sąnaudų. Używa się też kaštai. Jedną z możliwych przyczyn niewystarczalności sąnaudų ujawniają podane w BKT znaczenia pojęcia kaštai: 1) wydatki; 2) pieniężna wycena kosztów (BKT 1997: 165–166). Kaštai to nie po prostu koszty — to pieniężna wycena kosztów. Drugie znaczenie terminu kaštų podane w BKT można by przypisać również słowu sąnaudos, gdyby już od dawna, począwszy od wydanego w 1991 r. ŠET, sąnaudos nie były definiowane jako zasoby wykorzystywane w procesie produkcji: „Sąnaudos (input) – zasoby ekonomiczne wykorzystywane w procesie produkcji (siła robocza, materiały i surowce, urządzenia, kapitał itd.).” (ŠET 1991: 190). Nawiasem mówiąc, taka definicja pokrywa się z definicją podawaną w słownikach języka litewskiego, a zatem w tej kwestii słowniki ogólne R. VASKĖLAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 281 i specjalistyczne są zgodne. sąnaudos definiuje się jako zasoby wykorzystywane przez przedsiębiorstwa do produkcji towarów lub świadczenia usług także w wydanym w 1999 r. słowniku Ekonomikos terminai ir sąvokos (ETS 1999: 148), natomiast na określenie pieniężnej wartości zasobów zużytych do wytworzenia produkcji przedsiębiorstwa stosuje się kaštai (ETS 1999: 77). Sąnaudos definiuje się wyłącznie jako wykorzystywane zasoby również w wydanym w 2000 r. Aiškinamajame įmonės vadybos terminų žodyne (dalej – AĮV). W słowniku tym nie ma ani słowa oddającego inne znaczenie sąnaudų, ani terminu kaštai, który mógłby je oddać (AĮV 2000: 157). Jest to jednak słownik nie ekonomii, lecz zarządzania przedsiębiorstwem. Pojęcie kaštų jako terminu teorii ekonomii nie jest tu potrzebne, zapewne dlatego problem terminologiczny się nie pojawia. Pojawia się on w jednej z najnowszych prac leksykograficznych z zakresu ekonomii — wydanym w 2005 r. Ekonomikos terminų žodyne Rūty Vainienė. Problem próbuje się w nim rozwiązać, podając kilka odpowiedników. Przy kaštų (cost) zamieszczono oznaczenie ntk. (=neteiktina), po czym podano odpowiedniki: išlaidos, sąnaudos, kaina, a savikainos; angielski odpowiednik savikaina wskazuje, że to również cost. Słownik ten podaje takie terminy z zakresu teorii ekonomii jak sąnaudų ir naudos analizė (cost-benefit analysis), sąnaudų sukelta infliacija (cost-push inflation), alternatyviosios sąnaudos (opportunity costs), kintamosios sąnaudos (variable costs), a pojęcie sąnaudos definiuje jako „wartościowe ujęcie zasobów ekonomicznych zużytych podczas produkcji towarów i świadczenia usług” (Vainienė 2005: 242). A zatem słowu przypisuje się znaczenie związane z wartością zasobów. Same zasoby określa się w definicji opisowo, natomiast jako odrębny termin podaje się gamybos ištekliai. Warto jednak zauważyć, że odsyłaczem žr. kieruje ono do gamybos veiksnius, a te ostatnie definiuje się jako „zasoby ekonomiczne (ograniczone), wykorzystywane w procesie produkcji” (Vainienė 2005: 95). A zatem zapewne uznaje się, że funkcję terminu sąnaudos, polegającą na nazywaniu zasobów używanych do produkcji, może pełnić dwuwyrazowe połączenie gamybos veiksniai. Na ile jest to realne, powinny pokazać teksty posługujące się tymi pojęciami — w słowniku nie jest to potrzebne. Ze słowników terminów ekonomicznych wynika natomiast, że termin kaštai sam z siebie nie wycofał się z użycia. Sądząc wyłącznie na ich podstawie, w okresie sowieckim używano go rzadziej niż išlaidos, natomiast w terminologii okresu transformacji gospodarczej, poddanej wpływom kontaktu z zachodnią teorią ekonomii, rozpowszechniał się i zyskiwał na znaczeniu. Konsekwentne zastępowanie tego terminu przez išlaidomis nie mogło się sprawdzić w terminologii jednego ze słowników z powodu niewystarczającej zgodności znaczeń, toteż w słownikach (lub w użyciu) zaczęto szukać innych odpowiedników. Najprawdopodobniej w wyniku tych poszukiwań zamiast kaštų pojawiło się sąnaudos, lecz późniejszy rozwój słowników pokazuje, że samo to słowo nie wystarczyło, by oddać znaczenie kaštų. 282 KALBOS KULTŪRA | 86 Wydany w 2006 r. litewski przekład Aiškinamojo ekonomikos anglų–lietuvių kalbų žodyno Davida W. Pearce’a wyróżnia się na tle słowników z tej dziedziny tym, że opracował go zespół ekonomistów przy wsparciu specjalistów językowych — Centrum Terminologicznego Instytutu Języka Litewskiego. Najwyraźniej wspólna praca, a może uporczywość użycia sprawiły, że po długim okrężnym biegu powraca termin kaštai — właśnie jego wybrano jako odpowiednik angielskiego cost. Słownik podaje jednak także inne odpowiedniki: cost tłumaczy się jako kaštai/sąnaudos/kaina/išlaidos (AETŽ 2006: 131–132). W samym AETŽ cost tłumaczy się wyłącznie jako kaštai: c.-benefit analysis – k. ir naudos analizė, c.-effectiveness analysis – k. ir veiksmingumo analizė, c.-push inflation (c. inflation) – k. skatinama infliacija, c. minimization – k. minimizavimas, c. of capital – kapitalo k., marginal c. – ribiniai k., variable c. – kintamieji k., fixed c. – pastovieji k., implicit c. – neišreikštiniai k., opportunity c. – pakaitiniai/alternatyvieji/priskirtiniai k., transactions c. – sandorių tvarkymo k. i in. W terminach tej grupy nie używa się sąnaudos, natomiast išlaidos wiąże się wyłącznie z expenditure (aggregate e. – bendrosios i., e.-switching policies – i. pertvarkos politika, e. tax – i. mokestis, e.-variation controls – i. pokyčių kontrolė) lub expence (e. preference – i. pirmumas). Krótki opis terminu cost zamieszczony w AETŽ zasadniczo wyjaśnia zarówno taki wybór, jak i — prawdopodobnie — mnogość odpowiedników. Chodzi o znaczenie, jakie ekonomiści przypisują pojęciu kaštai. Jak podano, zwykle utożsamiają oni kaštus z pakaitiniai kaštai (opportunity costs)8, które określa się jako wartość wszystkiego, z czego trzeba by zrezygnować, co zostałoby utracone lub co należałoby oddać, aby uzyskać coś innego (AETŽ 2006: 131). Definicja ta potwierdzałaby przypuszczenie sformułowane przy omawianiu słowników języka litewskiego, że słowo kaštai, przynajmniej jako termin teorii ekonomii, wiąże się nie z wydatkami, lecz raczej z wartością lub ceną, a zatem nie można go zastąpić przez išlaidos. AETŽ wskazuje też bezpośrednio na różnicę między kaštai a wydatkami: kaštai rozumiane w sensie ekonomicznym mogą się pokrywać z wydatkami pieniężnymi, które księgowy zaliczyłby do wydatków, ale nie zawsze tak jest (AETŽ 2006: 132). Z opisu pojęcia wynika również inny odcień znaczeniowy — to, co trzeba by utracić, aby uzyskać coś innego. Słowo išlaidos również go nie oddaje. Pojęcie pakaitiniai kaštai jest podrzędne, a zatem nawet jeśli ekonomiści utożsamiają te pojęcia, powinno istnieć także pojęcie nadrzędne. Termin kaštai nie zostaje w tym słowniku zdefiniowany, jednak niektóre oznaczane nim poję- 8 W tym słowniku proponowane litewskie odpowiedniki opportunity costs — pakaitiniai kaštai, priskirtiniai kaštai — nie są używane w pracach z zakresu teorii ekonomii; jako termin utrwaliło się alternatyvieji kaštai (w podręcznikach z wcześniejszego okresu używano również alternatyviniai kaštai). R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 283 Odcienie znaczeniowe tego terminu ukazuje omówienie analizy kosztów i korzyści (cost-benefit analysis). Zdefiniowana jako system oceny projektów inwestycyjnych w sektorze publicznym, analiza ta jest przedstawiana jako różniąca się od bezpośredniej oceny finansowej tym, że „uwzględnia wszystkie dochody (korzyści) i straty (koszty), niezależnie od tego, na kogo przypadają”, a korzyść wyjaśnia się jako wzrost użyteczności, zaś koszty jako jej zmniejszenie, określane przez koszty alternatywne analizowanego projektu; dodaje się też, że w wielu przypadkach korzyści nie są wyrażane w pieniądzu, natomiast koszty określa się jako faktyczne wydatki pieniężne na projekt (AETŽ 2006: 132). Zatem koszty są tu utożsamiane ze stratą wycenianą w pieniądzu. Zarówno z tego omówienia, jak i z definicji kosztów alternatywnych wynika, że pojęcie kosztów nie wiąże się z użyciem ani zużyciem, a zatem słowo nakłady przynajmniej w tym znaczeniu byłoby nieodpowiednie. I rzeczywiście, podręczniki ekonomii pokazują, że termin koszty nie jest w teorii ekonomii zastępowany przez nakłady, choć to ostatnie słowo również jest używane. SYSTEM POJĘĆ W PODRĘCZNIKACH Wśród podręczników ekonomii dla szkół wyższych niemal nie ma takich, które obywałyby się bez kosztów. Trzeba jednak przyznać, że podręczniki te nie są jednakowe. Od dawna wyróżnia się dwie dziedziny nauk ekonomicznych – mikroekonomię i makroekonomię. Wykładając teorię makroekonomii, skupioną na gospodarce jako całości, nie omawia się osobno kosztów; koncentruje się głównie na takich podstawowych zagadnieniach, jak bezrobocie, inflacja i wzrost gospodarczy. To, że dane pojęcie nie jest omawiane, nie oznacza jednak, że się go nie używa. Analizując różne prawa i procesy gospodarcze, stosuje się je jako oczywiste i przedstawia w takich terminach złożonych, jak koszty zaciągania pożyczek, koszty utrzymywania pieniądza, alternatywne koszty konsumpcji, koszty pracy, koszty bezrobocia, alternatywne koszty utraty pracy, koszty menu, koszty społeczne, koszty inflacji, koszty przewidywanej inflacji, inflacja kosztowa, koszty wzrostu gospodarczego, koszty zewnętrzne itp. (Wonnacott, Wonnacott 1994; Drilingas ir kt. 1997; Paliulytė 2005; Snieška ir kt. 2005; Skominas 2006; Čiegis 2012). Pojęcie kosztów jest bezpośrednio związane z produkcją, a produkcji nie można sobie wyobrazić bez przedsiębiorstw – jednego z głównych przedmiotów badań mikroekonomii; dlatego zagadnienie to jest szczegółowo omawiane we wszystkich podręcznikach mikroekonomii (Wonnacott, Wonnacott 1997; Varian 1999; Snieška ir kt. 2000; Skominas 2000; Rastenienė 2005; Klimašauskienė 2006; Panovas 2011). 284 KALBOS KULTŪRA | 86 Omawiane pojęcie staje się istotne w podręcznikach obejmujących zarówno zagadnienia mikroekonomii, jak i makroekonomii. Są to podręczniki teorii ekonomii i podstaw ekonomii albo materiały dydaktyczne przeznaczone dla szkół wyższych. Gatunek ten wiąże się ze znacznym powielaniem treści, a podręczniki mają też wiele wydań, dlatego w analizie przedstawianego w nich rozumienia kosztów i zakładanej przez nie grupy terminów nie będzie się dążyć do uwzględnienia wszystkich publikacji – wybrane zostaną typowe. Dalej będą one zbiorczo nazywane podręcznikami ekonomii, a w razie potrzeby wskazany zostanie ich rodzaj. Koszty alternatywne i koszty Rozdział poświęcony kosztom jest niezbędną częścią podręczników ekonomii ogólnej. Zwykle przedstawia się go po omówieniu mechanizmu rynkowego i teorii elastyczności, ale jedno pojęcie wyjaśnia się już na początku podręczników. Istotę pojęcia kosztów alternatywnych przedstawia się przy omawianiu podstawowego problemu ekonomii, wszędzie określanego tak samo – jako sprzeczność między nieograniczonymi potrzebami a ograniczonymi zasobami (Kerem, Randveer 1998: 16–17; Skominas 2000: 36–38; Martinkus, Žilinskas 2001: 95–99; Jakutis ir kt. 2003: 14–15; Lukoševičius, Stankevičius 2003: 42; Buračas ir kt. 2005: 24; Rastenienė 2005: 13–16; Snieška ir kt. 2005: 26; Jakutis 2006: 15–16; Davulis 2009: 19–22). Potrzeby człowieka są nieograniczone, natomiast zasoby potrzebne do ich zaspokojenia są ograniczone, dlatego każde społeczeństwo mierzy się z problemem niedoboru zasobów. Problem ten skłania do wyboru sposobu ich efektywnego wykorzystania. Różne systemy gospodarcze rozwiązują te zadania w odmienny sposób; na przykład w gospodarce centralnie planowanej (nakazowo-rozdzielczej) na takie pytania odpowiadają instytucje planistyczne, a w gospodarce rynkowej – sam rynek; najczęściej wspomina się również o gospodarce mieszanej (Kerem, Randveer 1998: 20; Martinkus, Žilinskas 2001: 16; Lukoševičius, Stankevičius 2003: 42–47; Rastenienė 2005: 20; Snieška ir kt. 2005: 25; Davulis 2009: 35–39). Sama ekonomia jest też często określana jako nauka o tym, jak wybiera się jeden z możliwych sposobów wykorzystania ograniczonych zasobów w celu wytwarzania produktów (Jakutis ir kt. 2003: 14; Jakutis 2006: 16; Paunksnienė, Liučvaitienė 2009: 7). Dalej problem wyboru wiąże się z produkcją społeczną, ponieważ większość działalności gospodarczej służy wytwarzaniu towarów i świadczeniu usług. Przy ograniczonych zasobach każdy z nich, wykorzystany w jeden sposób, nie może już zostać użyty do wytwarzania innych produktów. Jeśli społeczeństwo postanawia zwiększyć produkcję jednego produktu, ma mniej zasobów na wytwarzanie innego (Martinkus R. VASKE-LAITĖ. Kaštai – veng­tina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 285 tinkus, Žilinskas 2001: 96–99; Jakutis ir kt. 2003: 15–16; Lukoševičius, Stankevičius 2003: 42–47; Rastenienė 2005: 13–17). Taigi, pasirinkimas alternatyvus: pasirinkus vieną, prarandama kita. Vadovėliuose nurodomi prancūziški aptariamą reiškinį įvardijantys atitikmenys: alternatif (Lukoševičius, Stankevičius 2003: 42), alternative (Martinkus, Žilinskas 2001: 19). Su pasirinkimo alternatyva susiję kaštai ir pavadinami alternatyviaisiais kaštais, tik šis terminas, kaip matyti ir iš aptartų ekonomikos terminų žodynų, jau siejamas su anglišku atitikmeniu, t. y. opportunity costs (Martinkus, Žilinskas 2001: 20, 213). Pastarasis junginį leistų versti kaip galimybės ar alternatyvos kaštai, bet kaip terminas beveik be išimties vartojamas junginys su būdvardinio dėmens įvardžiuotine forma, retkarčiais pavartojama neįvardžiuotinė (Jakutis ir kt. 2003; Jakutis 2006). Związane z produkcją towaru koszty alternatywne rozumiane są jako utracone dobra, które mogłyby zostać wytworzone z zasobów zużytych do produkcji danego dobra: „Rzeczywiste alternatywne koszty wytworzenia dowolnego dobra można zdefiniować jako te dobra alternatywne, które mogłyby zostać wytworzone z zasobów zużytych do produkcji tego dobra” (Martinkus, Žilinskas 2001: 206). Jeszcze konkretniej określa się je jako ilość dóbr lub usług — tę, z której trzeba zrezygnować, aby uzyskać określoną ilość innych dóbr lub usług (Martinkus, Žilinskas 2001: 97), a abstrakcyjnie — jako alternatywę wykorzystania zasobów, z której rezygnujemy, produkując określony produkt (Mikučionis 2000: 46; Rastenienė 2005: 14). W podręcznikach problem wyboru wiąże się nie tylko ze społeczeństwem i systemem gospodarczym, lecz także z każdą osobą i przedsiębiorstwem: Każdy staje wobec konieczności dokonywania wyboru oraz problemów kosztów alternatywnych — lekarz i prawnik, przedsiębiorca i nauczyciel, urzędnik i konsument. Młodzi lekarze muszą zdecydować, czy podjąć pracę w ramach praktyki ogólnej, czy też nadal wydawać pieniądze na dalszą naukę i zostać specjalistą w wąskiej dziedzinie. Przedsiębiorcy muszą wybrać jeden z możliwych rodzajów produkcji i rozdzielić środki na urządzenia, materiały i pracowników tak, aby wydatki przyniosły największe dochody. Konsumenci muszą zdecydować, jak wydać swoje pieniądze, by osiągnąć najlepsze rezultaty (korzyści): kupić ryby czy mięso, chleb czy ziemniaki, nową odzież czy nowe zasłony, nową książkę czy bilet na koncert, a także ile kupić tych dóbr, które muszą nabywać regularnie. (Martinkus, Žilinskas 2001: 20). Tak szeroko rozumiane koszty alternatywne często określa się po prostu jako utraconą możliwość (Wonnacott, Wonnacott 1994: 32; Martinkus, Žilinskas 2001: 20; Davulis 2009: 20) lub najlepszą odrzuconą alternatywę przy dokonywaniu wyboru- 286 KALBOS KULTŪRA | 86 rinkimą (Martinkus, Žilinskas 2001: 20). Iš sąvokos aiškinimo akivaizdžiai matyti, kad žodis išlaidos šios reikšmės neperteiktų. Juk dauguma atvejų nieko neišleidžiama – tiesiog renkantis viena prarandama kita. Objaśnienie pojęcia kosztów alternatywnych podawane w podręcznikach pozwala przede wszystkim dostrzec związki znaczeniowe z pośrednim znaczeniem słowa cena, podawanym w słownikach ogólnych, tj. „wartość straty”; „strata, utrata czegoś w dążeniu do czegoś”, tym bardziej że owe koszty nazywane są również ceną. W jednym podręczniku znaczenie to określono wprost: „Alternatywy wykorzystania zasobów pozwalają zrozumieć prostą prawdę, że niczego nie otrzymujemy za darmo. Dlatego pojawia się pojęcie ceny wyboru lub ceny utraconych możliwości. Naukowo określa się ją jako wartość alternatywną lub koszty alternatywne. Nazwa nie zmienia istoty, ponieważ chodzi o to, że każdy wybór ma swoją cenę. To prawda uniwersalna, ale najwyraźniej ujawnia się w ekonomii”. (Mikučionis 2000: 43). Związek z przenośnym znaczeniem słowa cena wskazywałoby określanie kosztów alternatywnych jako utraconej korzyści: „Utracona korzyść, wynikająca z porównania wybranej alternatywy wykorzystania zasobów z alternatywą odrzuconą, stanowi koszty alternatywne lub możliwe” (Martinkus, Žilinskas 2001: 213); „Ogólnie rzecz biorąc, koszty alternatywne to korzyść z najlepszej alternatywy wykorzystania zasobów, z której zrezygnowano”. (Skominas 2000: 41). Gdzie indziej napisano, że koszty alternatywne to „utracona korzyść z najlepszej alternatywy wybranej działalności”, po czym od razu doprecyzowano, że „w analizie praktycznej koszty alternatywne wyraża się zazwyczaj w pieniądzu” (Kerem, Randveer 1998: 35), co pozwala wiązać ten termin również z dosłownym znaczeniem słowa cena. I rzeczywiście, utratę w niektórych przypadkach wiąże się z pieniędzmi, na przykład koszty alternatywne zakupu zestawu muzycznego zrównuje się z ceną nowego komputera (Martinkus, Žilinskas 2001: 20). Przy definiowaniu terminu koszty alternatywne tę utratę zazwyczaj określa się jako wartość: „<...> koszty alternatywne są wartością najlepszej alternatywy, z której zrezygnowano lub którą odrzucono”. (Kerem, Randveer 1998: 16); „Koszty alternatywne to wartość innych dóbr, które mogłyby zostać wyprodukowane, gdyby zasoby wykorzystano gdzie indziej” (Rastenienė 2005: 14). Pojęcie kosztów również definiuje się jako wartość: „koszty — wartość zasobów zużytych do produkcji wyrobów przedsiębiorstwa” (Rastenienė 2005: 72). Można ją również powiązać z wyrażeniem pieniężnym: „Koszty to wartość wszystkich czynników produkcji zużytych w procesie produkcji, tj. wartość nakładów według cen rzeczywistych”. (Skominas 2000: 142). Gdy koszty definiuje się jako wartość (zużytych zasobów), a koszty alternatywne — jako wartość alternatywy, mogłoby się wydawać, że strata, nieuzyskana korzyść R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 287 znaczenie dwuwyrazowemu terminowi nadaje człon określający, zaś człon główny wiąże się z wartością lub ceną. Mimo to relacja między pojęciami koszty i koszty alternatywne nie jest tak jednoznaczna i oczywista. Z jednej strony, pojęcia te, jak już wspomniano przy omawianiu AETŽ, mogą być utożsamiane. Wskazują na to również podręczniki ekonomii: „Ekonomiści traktują wszystkie koszty jako utracone możliwości, dlatego słowa koszty i koszty alternatywne oznaczają to samo. Jednak, chcąc przypomnieć, że dokonując wyboru, poświęca się rzeczywiście istniejące możliwości, ekonomiści dodają słowo alternatywne”. (Martinkus, Žilinskas 2001: 20). Przyjmując takie utożsamienie, można sądzić, że wystarczy zdefiniować koszty jako utraconą możliwość (korzyść), wartość lub cenę straty i że doprecyzowanie alternatywne nie byłoby już potrzebne. Jednak człon określający wskazuje na charakter gatunkowy, a zatem powinny istnieć również koszty niealternatywne lub inne ujęcie kosztów. Ujawnia się ono na poziomie mikroekonomii, a ściślej — w przedsiębiorstwach prowadzących proces produkcji. To ujęcie będzie omawiane dalej, a na podstawie objaśnień kosztów alternatywnych zawartych w podręcznikach ekonomii można wywnioskować, że pojęcie to jest stosowane zarówno w znaczeniu bardziej abstrakcyjnym, czyli jako pewna strata, jak i w znaczeniu bardziej konkretnym — jako strata wyrażona ilością dóbr, usług lub pieniędzmi. W języku litewskim istnieją następujące słowa określające stratę: nuostolis, netektis, praradimas, netekimas, nustojimas, žala. Jednak pojęcie kosztów alternatywnych wskazuje, że omawiane zjawisko to nie po prostu strata czy szkoda materialna. Jest to utrata, nieuzyskana korzyść wynikająca z wyboru lub uzyskania czegoś innego, a w języku litewskim brakuje słowa oddającego taki odcień znaczeniowy. W użyciu ogólnym tę lukę semantyczną mogłoby wypełnić słowo kaina używane w znaczeniu przenośnym (np. gyvybės kaina, meilės kaina), ale w teorii ekonomii słowo to używane jest w znaczeniu dosłownym i jako termin. Koszty i nakłady Choć, jak widać, koszty w podręcznikach ekonomii wiąże się z dowolnym wyborem, to jednak przede wszystkim — z produkcją. Najczęściej w osobnym rozdziale omawia się właśnie koszty produkcji (Kerem, Randveer 1991: 35–40; Martinkus, Žilinskas 2001: 191–222; Žutautienė 2007: 43–46; Davulis 2009: 49–71). Podobnie jak koszty alternatywne, również one bywają nazywane po prostu kosztami i definiowane jako wartość lub cena, jednak przynajmniej w definicjach nie wiąże się ich ze stratą. W wydanych w 1933 r. Podstawach ekonomii Petra Šalčiusa do zdefiniowania kosztów używa się pojęcia dobra – koszty definiuje się jako [wartość] potrzebną do nabycia dobra 288 KALBOS KULTŪRA | 86 išleistų kitų gaminamų ir vartojamų gėrybių kiekis (Šalčius 1991: 60), tačiau pastarųjų dviejų dešimtmečių ekonomikos vadovėliuose gamybos kaštus linkstama apibrėžti vartojant gamybai naudojamų išteklių sąvoką. Tie ištekliai paprastai aptariami vadovėlių pradžioje ir nusakomi kaip visa tai, kas naudojama prekėms ir paslaugoms, t. y. gėrybėms, gaminti (Skominas 2000: 37; Lukoševičius, Stankevičius 2003: 37). Ištekliais laikoma žemė, darbas ir kapitalas, atskirai paminimas verslumas, informacija (Martinkus, Žilinskas 2001: 14; Lukoševičius, Stankevičius 2003: 37–38; Rastenienė 2005: 11–12). Nors neretai terminai ištekliai (ekonominiai ištekliai) ir gamybos veiksniai pavartojami sinonimiškai (pvz.: „Ištekliai – visa tai, kas naudojama prekių ir paslaugų gamyboje, dėl to ištekliai dažnai vadinami gamybos veiksniais“ (Lukoševičius, Stankevičius 2003: 37), kai kur pabrėžiamas terminų skirtumas: „Ekonominiai ištekliai yra tai, kas turi potencinę galimybę dalyvauti prekių ir paslaugų gamybos procese, kas yra riboti, ir kurių apimties didinimas teigiamai veikia visuomenės ūkinės veiklos rezultatus. Dėl šių savybių jie įgyja ekonominį vertingumą, t. y. turi kainą. Gamybos veiksniai yra tik ta ekonominių išteklių dalis, kuri naudojama gamybos procese.“ (Skominas 2000: 235). Koszty produkcji definiuje się jako wartość zasobów zużywanych w produkcji. Tak zdefiniowane pojęcie na pozór nie ma tego odcienia znaczeniowego, który ujawnił się przy omawianiu pojęcia kosztów alternatywnych. Podobieństwa znaczeń mogą jednak nie ukazywać same definicje. Przecież w tych samych podręcznikach produkcję objaśnia się jako celową działalność, której celem jest zaspokajanie ludzkich potrzeb oraz wytwarzanie dobra, które je zaspokaja, np.: „Produkcja to tworzenie towarów i usług w celu zaspokojenia potrzeb człowieka przy wykorzystaniu zasobów ekonomicznych.” (Rastenienė 2005: 13). Można by zatem dostrzec podobieństwo semantyczne: słowo koszty również zdaje się tu nazywać to, co trzeba utracić, uzyskując coś innego, czyli wytwarzając dobro, w ujęciu przedsiębiorstwa — którego cechą wyróżniającą, uznawaną w teorii ekonomii, jest dążenie do zysku — osiągając zysk. Podręczniki nie podkreślają jednak bezpośrednio tego odcienia znaczeniowego pojęcia kosztów produkcji. Ponieważ zasoby są wykorzystywane w produkcji, a ponadto tworzy się za ich pomocą użyteczność9, właściwym słowem na ich określenie byłoby nakłady. W 1962 r. P. Skardžius 9 Por.: „Innymi słowy, produkcja jest procesem, w którym zasoby ekonomiczne społeczeństwa wykorzystuje się do tworzenia użyteczności, niezależnie od tego, jaką formę ta użyteczność przybiera. A zatem produkcja, zaspokajając nasze potrzeby, tworzy również użyteczność.” (Martinkus, Žilinskas 2001: 162). R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 289 choć uznawane za neologizm, zadomowiło się we współczesnej terminologii ekonomicznej. Dostrzegane przez P. Skardžiusa związki wskazywałyby, że znaczenie tego słowa pod pewnym względem wręcz powtarzałoby znaczenie słowa koszty: nakłady to to, co się zużywa, dążąc do osiągnięcia rezultatu, koszty zaś to to, co się traci, uzyskując określony rezultat. W podręcznikach ekonomii słowa nakłady i koszty nie są jednak używane zamiennie. Słowo nakłady występuje w podręcznikach zarówno w znaczeniu bardziej abstrakcyjnym, jak i bardziej konkretnym. W znaczeniu abstrakcyjnym utożsamia się je z zasobami wykorzystywanymi w produkcji, czyli czynnikami produkcji: „Nakłady to zasoby ekonomiczne wykorzystywane w procesie produkcji (siła robocza, materiały i surowce, urządzenia, kapitał itp.).” (Martinkus, Žilinskas 2001: 14); „Funkcja produkcji określa maksymalną wielkość produkcji (uzysk), jaką można wytworzyć przy określonej kombinacji zasobów (nakładów).” (Bhaskar 2000: 97). Konkretne znaczenie słowa nakłady — „ilość zużytych zasobów” — ujawnia się w funkcjach przedstawiających zależności ekonomiczne, przede wszystkim w funkcji produkcji. Funkcję produkcji, która ukazuje zależność między dowolną kombinacją czynników produkcji a maksymalnym możliwym wynikiem, zapisuje się jako Q = f(L, K), gdzie Q oznacza maksymalną wielkość produkcji, jaką można osiągnąć przy określonym poziomie technologii, natomiast L i K oznaczają nakłady mierzone w jednostkach fizycznych, odpowiednio pracy i kapitału (Davulis 2009: 189). Funkcja produkcji wyrażona w jednostkach fizycznych jest jednak jedynie założeniem analizy ekonomicznej, która posługuje się innymi wielkościami — wartościowymi lub pieniężnymi. W tej ostatniej istotny jest pieniężny wyraz nakładów, czyli cena, określany słowem koszty. Wielkość tę oblicza się, mnożąc ilość przez cenę, np.: „Najprostsze w swej postaci koszty całkowite zmienne to koszty związane z nakładami zmiennego czynnika w procesie produkcji. Koszty zmienne oblicza się, mnożąc ilość nakładów zmiennego czynnika przez ich cenę.” (Jakutis 2006: 6); „Jeżeli przyjmiemy założenie, że nakłady jednego czynnika produkcji (pracy) są zmienne, a drugiego (kapitału) — stałe, całkowite koszty zmienne są równe iloczynowi ceny jednostkowej nakładu zmiennego czynnika i liczby jednostek tych nakładów: BKK = WL; tutaj L to liczba jednostek nakładów pracy, a W — cena jednostki nakładu pracy.” (Jakutis 2006: 63). Spośród wyróżnianych różnych rodzajów kosztów przedsiębiorstwa niektóre również definiuje się jako cenę nakładów: „Koszty całkowite BK to cena nakładów zasobów produkcyjnych wykorzystanych do wytworzenia i sprzedaży całej produkcji.” (Davulis 2003: 17). A zatem słowa nakłady i koszty oznaczają różne wielkości: nakładami określa się ilość zasobów wykorzystywanych w produkcji, a kosztami — pieniężny wyraz nakładów, czyli ich cenę. 290 KALBOS KULTŪRA | 86 Nie da się też nazywać uzyskiwanej wielkości kosztami nakładów — prowadziłoby to do nieporozumień. W podręczniku ekonomii, w którym próbowano uniknąć zapożyczenia kaštai, kierując się normą językową10, pojawiają się problemy związane z wieloznacznością słowa, na przykład: „Koszty ogólne obejmują wszystkie koszty związane z kosztami produkcji produktu” (Jakutis i in. 2007: 66). Co prawda, w podręczniku tym, gdy słowo sąnaudos jest używane w znaczeniu pieniężnego wyrażenia kosztów nakładów, unika się określania tą samą nazwą ilości zużywanych zasobów — stosuje się terminy zasoby (ilość zasobów), czynniki produkcji (ilość czynników produkcji). Byłoby to jednak przegrupowanie systemu pojęć, który od dawna kształtuje się w litewskiej teorii ekonomii. Wielkość występującą w konkretnej funkcji lub równaniu można by nazwać ceną zużywanych zasobów, ceną nakładów produkcyjnych, nakładami w ujęciu pieniężnym, jednak koszty produkcji to nie tylko ta wielkość, lecz także pojęcie teoretyczne klasyfikowane według różnych kryteriów, dlatego już same te połączenia wyrazowe byłyby niewygodne. Z drugiej strony zarówno gamybos kaštai, jak i terminy nazywające ich rodzaje definiuje się zwykle nie jako cenę, lecz jako wartość (zużytych zasobów), co wskazywałoby, że termin kaštai nabiera konkretnego znaczenia jedynie wtedy, gdy oznacza określoną wielkość. Podobnie jak słowo sąnaudos, może ono mieć znaczenie zarówno bardziej konkretne, jak i bardziej abstrakcyjne. Omawiając społeczną działalność produkcyjną, jeden z podręczników mikroekonomii podaje, że dobra i usługi wytwarza się pracą z materiałów i energii dostarczanych przez przyrodę, przy wykorzystaniu środków przyrodniczych i informacji, a następnie podsumowuje: „A zatem do ich uzyskania potrzebne są nakłady (w gospodarce rynkowej — koszty, nakłady wyrażone w pieniądzu)” (Skominas 2000: 38). Powiązanie kosztów z gospodarką rynkową częściowo wyjaśnia również omówione wcześniej wzmożone zainteresowanie terminem kaštai w słownikach ekonomicznych, zbieżne z okresem przemian gospodarki kraju i rozwijanej w nim nauki ekonomii. W tekstach niespecjalistycznych, przede wszystkim publicystycznych i internetowych, w których nie ma potrzeby rozróżniania ani oznaczania odrębnymi symbolami ilości nakładów i ich ceny, łatwiej nadać słowu sąnaudos znaczenie ceny nakładów, ich wartości pieniężnej. Co prawda, używając pojęcia analiza kosztów i korzyści (analiza kosztów–korzyści), w tekstach tych zwykle zaznacza się, że analizuje się nakłady wyrażone w pieniądzu, ale mimo to używa się słowa sąnaudos11. W tej- 10 O przestrzeganiu normy językowej świadczy fakt, że w poprzednich wydaniach tego podręcznika używano terminu kaštai. Na to wydanie zapewne wpłynęła KP₄, w której termin ten oceniono jako niezalecane zapożyczenie. 11 Zob. wyszukiwanie w „Google”. R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 291 me w tym połączeniu najpewniej podtrzymuje współbrzmienie fonetyczne. W tekstach tych pojawia się nawet termin alternatyviosios sąnaudos12, chociaż, jak wynika z objaśnienia pojęcia alternatyvieji kaštai w podręcznikach ekonomii, nie wiąże się ono z wykorzystaniem. W tekstach publicystycznych i internetowych nie ma potrzeby wykładania teorii ekonomii, definiowania pojęć, a tym bardziej przedstawiania ich całego systemu, dlatego trudniej w nich dostrzec systemowe relacje między pojęciami lub sprzeczność między pojęciem a oznaczającym je terminem. Niemniej konkordancje Narodowego Korpusu Języka Litewskiego pokazują, że również większość użyć słowa sąnaudos w publicystyce (np. mianownik pojawił się 1663 razy wśród 6 980 355 słów) można powiązać z ilościowym wyrażeniem wykorzystywanego zasobu lub z uogólnionym określeniem wykorzystywanych zasobów (VDU 2013). Koszty i wydatki. Przeciwstawienie kosztów księgowych i ekonomicznych Koszty przedsiębiorstwa prowadzącego działalność produkcyjną częściowo pokrywają się z jego wydatkami. Przedsiębiorstwo kupuje zasoby, czyli czynniki produkcji, aby wytwarzać towary lub świadczyć usługi, co stanowi jego wydatki. Po sprzedaży wyprodukowanych dóbr uzyskuje przychody. Pojęcie wydatki (pieniądze wydane na działalność produkcyjną), przeciwstawiane wpływom (pieniądzom uzyskanym ze sprzedaży lub innej działalności przedsiębiorstwa) bądź przychodom, jest szeroko stosowane w praktyce działalności przedsiębiorstw. W rachunkowości przedsiębiorstw rejestruje się, klasyfikuje, analizuje i podsumowuje operacje gospodarcze oraz fakty wyrażone w pieniądzu, a wydatki stanowią ich dużą część. Dlatego, jak wskazują podręczniki ekonomii, księgowy w pierwszej kolejności obliczałby koszty przedsiębiorstwa jako wydatki. Takie obliczenie prowadzi jednak do nieporozumień w przypadku ekonomisty przedsiębiorstwa, ponieważ dla niego kaštai oznaczają przede wszystkim utraconą alternatywę: „dla ekonomistów koszty to przede wszystkim koszty alternatywne. A zatem ekonomiści uwzględniają nie tylko jawne koszty rachunkowe, czyli księgowe, lecz także koszty domniemane, takie jak normalny zysk uzyskiwany z kapitału zainwestowanego w alternatywną działalność gospodarczą” (Martinkus, Žilinskas 2001: 214). W podręcznikach ekonomii, by ukazać te różnice w rozumieniu kaštai związanych z działalnością przedsiębiorstwa, stosuje się pojęcia kosztów księgowych i kosztów ekonomicznych, jednak z podawanych objaśnień, zwykle niejasnych i sprzecznych, wynika, że określają one nie tyle różnice w rozumieniu kosztów, ile odmienne sposoby obliczania kosztów działalności przedsiębiorstwa. 12 Pokazuje to wyszukiwarka „Google”. 292 KALBOS KULTŪRA | 86 Koszty księgowe są zwykle opisywane jako wydatki wpisywane do dokumentów księgowych: „Koszty księgowe – wydatki, które wpisuje się do ksiąg rachunkowych” (Rastenienė 2005: 72). Koszty ekonomiczne to koszty księgowe powiększone o koszty nieuwzględniane w księgach rachunkowych; składają się na nie utracone dochody (np. odsetki), które przedsiębiorca, właściciel zasobów, uzyskałby, inwestując własne zasoby w alternatywne przedsięwzięcie, wynajmując budynki i działkę innemu przedsiębiorcy itp. (Bhaskar 2000: 120–122; Martinkus, Žilinskas 2001: 214; Jakutis ir kt. 2003: 43; Rastenienė 2005: 72). Dla określenia tych kosztów proponuje się jeszcze jeden termin złożony, zawierający człon określający pochodzenia nie-litewskiego, a mianowicie koszty implicytne. Zazwyczaj wymienia się również litewskie odpowiedniki: koszty przypuszczalne (Martinkus, Žilinskas 2001: 214; Rastenienė 2005: 72), koszty domniemane (Kerem, Randveer 1998: 46; Skominas 2000: 142), koszty pośrednie (wewnętrzne) (Bhaskar 2000: 120; Davulis 2009: 55). Koszty implicytne określa się jako „utraconą korzyść, ustalaną przez porównanie wybranej alternatywy wykorzystania zasobów z odrzuconą” (Rastenienė 2005: 72), a takie ujęcie pokrywa się z omówionym pojęciem kosztów alternatywnych. Koszty te utożsamia się ze sobą: „Oprócz kosztów bezpośrednich ekonomiści, oceniając problem, uwzględniają także koszty pośrednie (czyli alternatywne).” (Bhaskar 2000: 120). A zatem koszty alternatywne, rozumiane jako strata wynikająca z wyboru alternatywnego rozwiązania, są dla właściciela przedsiębiorstwa nieuzyskaną korzyścią (dochodem), którą osiągnąłby, dokonując alternatywnej inwestycji. Kosztom implicytnym przeciwstawia się koszty eksplicytne, nazywane również bezpośrednimi (Bhaskar 2000: 119; Skominas 2000: 142), jawnymi (Kerem, Randveer 1998: 35–36; Rastenienė 2005: 72) lub zewnętrznymi (Davulis 2009: 55), utożsamiane w podręcznikach ekonomii z kosztami księgowymi; dlatego koszty ekonomiczne określa się nie tylko jako sumę kosztów implicytnych i eksplicytnych (Skominas 2000: 142), lecz także jako koszty księgowe powiększone o koszty przypuszczalne (Martinkus, Žilinskas 2001: 214). Zatem pojęcia kosztów implicytnych i eksplicytnych, kosztów ekonomicznych i księgowych pojawiają się w odniesieniu do kosztów przedsiębiorstwa i wykorzystania własnych zasobów. Z podręczników ekonomii można by wnioskować, że przeciwstawienie kosztów księgowych i ekonomicznych wynika z utożsamiania kosztów przedsiębiorstwa z wydatkami ujmowanymi w księgach rachunkowych. Potwierdza to raz jeszcze, że słowo koszty, rozumiane w sensie ekonomicznym, nie może zostać zastąpione przez słowo wydatki, choć zdaje się ono oddawać pojęcie księgowe. We współczesnej litewskiej rachunkowości powszechnie używa się terminu wydatki. Rzeczywiście, w tej rachunkowości i na Litwie od pewnego czasu wyróżnia się R. VASKELAITĖ. Kaštai – veng tina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 293 dwa rodzaje – rachunkowość finansową i zarządczą13. Wskazuje się różne różnice między nimi, najczęściej jednak opiera się je na kryterium użytkownika dostarczanych informacji: dane rachunkowości finansowej są przeznaczone dla użytkowników zewnętrznych (instytucji rządowych, akcjonariuszy, deponentów, dostawców, nabywców itp.), natomiast dane rachunkowości zarządczej – dla kierowników przedsiębiorstwa i jego jednostek organizacyjnych oraz menedżerów (Kalčinskas, Černius 1997; Mackevičius 2003; Kalčinskas 2007; Lakis i in. 2010). Jak się podaje, częścią łączącą rachunkowość zarządczą i finansową jest rachunek wydatków (Lakis i in. 2010: 16). Wydawałoby się, że jeśli księgowe i ekonomiczne pojęcie kosztów rozróżnia się za pomocą głównych członów wyrażenia (wydatki i koszty), dalsze różnicowanie za pomocą członów określających nie powinno już być potrzebne. W rzeczywistości potrzeba rozróżniania kosztów księgowych i kosztów ekonomicznych mogła się pojawić pod wpływem terminologii angielskiej, w której w obu przypadkach używa się słowa cost: odpowiednio accounting cost i economic cost. Ponieważ teoria ekonomii jest tworzona głównie w języku angielskim, a litewskie podręczniki opracowuje się na podstawie anglojęzycznych lub tłumaczy z angielskiego, takie rozróżnienie pojęć może być konsekwencją stosowania teorii ekonomii tworzonej w języku angielskim. Niemniej jednak fakt, że w języku angielskim tego samego słowa cost używa się do oddania księgowego i ekonomicznego pojęcia kosztów, zapewne nie jest przypadkowy. Świadczy o tym choćby przegląd pojęcia podstawowego w rachunkowości zarządczej, które po litewsku postanowiono określać mianem wydatków, przedstawiony w jednej z litewskich prac z zakresu rachunkowości zarządczej: Do opisu wydatków używa się rozmaitych terminów, argumentów, dowodów i przykładów. Bardzo często twierdzi się, że wydatki to wszystko to, co zmniejsza zysk lub zwiększa stratę. W tej definicji nie jest jasne, co kryje się pod pojęciem wszystko to. Sądzimy, że oznacza ono przede wszystkim zużycie lub utratę określonych zasobów. Utrata określonych zasobów bywa w literaturze objaśniana jako pewna ofiara, przy użyciu angielskiego słowa sacrifice. Jednak określenia wydatków jako ofiary, utraty czegoś nie można oceniać wyłącznie w negatywnym sensie. Przecież przedsiębiorstwo wykorzystuje zasoby, aby osiągnąć określony cel. A zatem utrata tych zasobów przynosi przedsiębiorstwu korzyść, ponieważ osiągnęło ono cel (na przykład wyprodukowało wyroby) (Mackevičius 2003: 132). Związki z omówionym znaczeniem kosztów wskazywałby nie tylko ten przegląd, lecz także przytoczona dalej definicja Roberta N. Anthony’ego i Jamesa S. Reese’a, często cytowa- 13 Ten rodzaj rachunkowości jest obecnie określany na wiele sposobów: rachunkowość zarządcza, menedżerska, zarządzania, kosztów itp. Ponieważ angielska nazwa brzmi management accounting, najdokładniejszym tłumaczeniem byłaby rachunkowość zarządcza. Oczywiście można uwzględnić utrwaloną polską tradycję. Termin ten należałoby omówić osobno; tutaj przedstawiono jedną z konkurujących nazw. 294 KALBOS KULTŪRA | 86 Przyjmuje się w pracach autorów zachodnich, że wydatki są pieniężnym wyrazem zasobów zużytych w celu osiągnięcia określonego celu. W ujęciu tym podkreśla się trzy istotne kwestie: 1) wydatki wynikają ze zużycia zasobów podczas wytwarzania produktów lub świadczenia usług, 2) wielkość zużytych zasobów przedstawia się w ujęciu pieniężnym, 3) wydatki ponosi się w celu osiągnięcia konkretnych celów — a przecież cechy te są również charakterystyczne dla omawianego w podręcznikach ekonomii pojęcia kosztów. Powiązania znaczeniowe potwierdziłaby jeszcze bardziej przytoczona definicja Alicji Jarugi, według której z punktu widzenia rachunkowości wydatki można zdefiniować jako zbiór zasobów zużytych w procesie produkcji i przetworzonych w użyteczne produkty oraz usługi, a zwłaszcza definicja Davida Myddletona, według której wydatki to to, co musisz oddać, aby uzyskać to, czego pragniesz (Mackevičius 2003: 133). Rozwój litewskiej terminologii rachunkowości sprawił, że angielskie koszty oddaje się w niej trzema wyrazami: wydatki, koszty oraz koszt własny. W 11. standardzie rachunkowości przedsiębiorstw, regulującym rachunkowość przedsiębiorstw, wydatki wiąże się ze zużyciem aktywów i spadkiem ich wartości: definiuje się je jako zużycie aktywów lub usług oraz spadek wartości aktywów w okresie sprawozdawczym; wydatki, które przyniosą dochody w przyszłości, zalicza się do aktywów, a te poniesione w celu uzyskania przychodów okresu sprawozdawczego uznaje się za koszty odpowiedniego okresu (VAS 2013). Opracowania z zakresu rachunkowości zarządczej wskazują, że wydatki można klasyfikować według 27 kryteriów: na stałe, zmienne i mieszane, bezpośrednie i pośrednie, produkcyjne i nieprodukcyjne, długoterminowe i krótkoterminowe itd. (Mackevičius 2003: 135–137). Mimo to także w litewskiej terminologii rachunkowości odczuwa się potrzebę „rodzimego” pojęcia, które pozwalałoby jednym słowem określić wydatki, koszty i koszt własny (po angielsku wszystko to określa się jako koszt); pojęcie takie jest stosowane – to koszty14 (Kalčinskas, Černius 1997; Kalčinskas 2007). Fakt, że potrzeba tego pojęcia pojawia się przede wszystkim w rachunkowości zarządczej, również wskazywałby na pewną wspólnotę znaczeniową z kosztami jako pojęciem teorii ekonomii. Dane rachunkowości zarządczej przekazuje się menedżerom przedsiębiorstwa do analizy i podejmowania decyzji strategicznych; ważna jest dla nich nie retrospektywna perspektywa wydatków, lecz perspektywa ich przewidywania i alternatyw. Z drugiej strony termin wydatki jest używany nie tylko w rachunkowości. Nie unika się go również w podręcznikach ekonomii. Niektóre rodzaje kosztów 14 Por. „Pojęcie rodzajowe kosztów wyraża trzy najważniejsze wskaźniki rachunkowości zarządczej: wydatki, koszty i koszt własny. Wszystkie te terminy są równie ważne. Koszty stosuje się do wyrażania pojęć ogólnych, nie powinny one jednak zastępować terminów konkretnych, gdy mowa o konkretnych wskaźnikach.” (Kalčinskas 2007: 781) (Tutaj po nawiasie nie ma już kropki) R. VASKE LAITĖ. Kaštai – veng tina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 295 są nawet definiowane jako wydatki, na przykład koszty stałe określa się jako „wydatki, które nie zmieniają się wraz ze zmianą (wzrostem lub spadkiem) ilości wytwarzanych produktów (usług)”, natomiast koszty zmienne – jako „wydatki, które zmieniają się w zależności od ilości wytwarzanych produktów (usług)” (Martinkus, Žilinskas 2001: 190). W szkolnym podręczniku ekonomii łączy się definicje, na przykład koszty produkcji definiuje się zarówno jako wartość wszystkich czynników produkcji zużytych w produkcji, jak i jako wydatki niezbędne do opłacenia wszystkich czynników produkcji (Makutėnas, Makutėnienė 2004: 94), koszty całkowite – jako sumę kosztów stałych i zmiennych w określonym okresie, a zarazem jako wszystkie wydatki pieniężne przeznaczone na wytworzenie produktów lub świadczenie usług (Makutėnas, Makutėnienė 2004: 95). W podręczniku Gediminasa Davulisa Teoria ekonomii przy użyciu terminu koszty produkcji w nawiasie zwykle podaje się wydatki (Davulis 2009: 56). Jednak jako termin i pojęcie klasyfikacyjne w podręcznikach ekonomii, w odróżnieniu od większości prac z zakresu rachunkowości zarządczej, wybiera się koszty. Wyróżnia się koszty przedsiębiorstwa w krótkim i długim okresie, koszty stałe i zmienne, koszty całkowite, koszty przeciętne, koszty krańcowe (Kerem, Randveer 1998: 38–40; Varian 1999: 347–366; Bhaskar 2000: 122–135; Skominas 2000: 149–156; Martinkus, Žilinskas 2001: 193–208; Jakutis ir kt. 2003: 44–52; Lukoševičius, Stankevičius 2003: 76–78; VDU 2005: 80; Davulis 2009: 49–55; Panovas 2013: 123–129). Definicje rodzajów kosztów przedsiębiorstwa również próbuje się jednak formułować, przyjmując za punkt wyjścia pojęcie koszty. Koszty stałe określa się jako koszty, które nie zmieniają się, gdy przedsiębiorstwo zmienia skalę produkcji, zmienne – jako koszty, które zmieniają się, gdy przedsiębiorstwo zmienia skalę produkcji, kosztami całkowitymi nazywa się sumę kosztów stałych i zmiennych, a przeciętnymi – koszty całkowite podzielone przez ilość wyprodukowanego produktu (Kerem, Randveer 1998: 38; Lukoševičius, Stankevičius 2003: 76–77; Skominas 2000: 149–150; Davulis 2009: 51). Przyczyn skłonności do wybierania w teorii ekonomii nie wydatków, lecz kosztów należy chyba przede wszystkim szukać w podawanych definicjach kosztów produkcji. Koszty produkcji, choć wyjaśnia się je jako wydatki przedsiębiorstwa, w teorii ekonomii, często definiowanej jako nauka o wykorzystaniu ograniczonych zasobów, wiążą się z wykorzystaniem zasobów i definiuje się je jako wartość zasobów zużywanych do produkcji lub cenę nakładów, nakłady wyrażone w pieniądzu. Zatem słowo koszty jest rozumiane inaczej niż „wydane środki”. Wiąże się ono nie z wydatkami, lecz raczej z ceną, a ta cena jest ceną nakładów, czyli tego, co zużywa się, by osiągnąć korzyść, cel. Koszty produkcji przedsiębiorstwa zasadniczo pokrywają się z jego wydat- 296 KALBOS KULTŪRA | 86 kami. Zatem różnice terminologiczne wynikają chyba z oceny zjawiska z różnych perspektyw. Dla ekonomii koszty są istotne nie jako chronologiczne zapisy wydanych środków, lecz jako pojęcie teoretyczne. Wskazywałaby na to również cała grupa takich pojęć pochodnych jak funkcja kosztów, funkcja kosztów w krótkim okresie, funkcja kosztów w długim okresie, minimalizacja kosztów, krzywa kosztów, inflacja kosztów itd. Wspomniane funkcje, odzwierciedlające zależności ekonomiczne, również potwierdzałyby, że termin wydatki nie jest dogodny do właściwego oddania tych zależności: trudno nazwać wydatkami wielkość otrzymaną przez pomnożenie ilości nakładów przez cenę. Jednak skłonność do nazywania także kosztów produkcji, które w praktyce działalności przedsiębiorstw pokrywają się z wydatkami, terminem koszty wynika chyba przede wszystkim z widocznego w podręcznikach ekonomii dążenia do włączenia ich do ogólnego schematu klasyfikacji kosztów. Ogólna klasyfikacja kosztów i relacje między pojęciami Z definicji podawanych w podręcznikach ekonomii wynikałoby, że słowo koszty ma niejednolite znaczenie: w połączeniu koszty alternatywne oznacza stratę poniesioną wskutek wyboru czegoś innego, utraconą korzyść lub koszt alternatywny, natomiast w połączeniu koszty produkcji – wartość zasobów wykorzystywanych do produkcji, najczęściej wyrażoną w pieniądzu, a dokładniej – cenę nakładów. Jeśli słowo to oddaje różne znaczenia lub przynajmniej ich odcienie, wynikałoby z tego, że nie można nawet zdefiniować pojęcia ogólnego koszty. Rzeczywiście, unika się jego definiowania zarówno w podręcznikach ekonomii, jak i w słownikach terminologicznych, a jeśli już się je definiuje, to jako skrót pojęcia koszty produkcji. Mimo to w jednym podręczniku przeznaczonym dla szkoły średniej podano taką definicję, a za jej podstawę przyjęto znaczenie, które może łączyć pojęcia koszty alternatywne i koszty produkcji, związane ze stratą poniesioną przy nabywaniu czegoś: „Koszty to to, co tracimy, decydując się coś zrobić lub nabyć.” (Makutėnas, Makutėnienė 2004: 192). Byłoby to niejako wyjaśnienie powiązania między wyrażeniami koszty alternatywne i koszty produkcji, a zarazem objaśnienie znaczenia słowa koszty oraz argument, dlaczego w teorii ekonomii utrwaliło się zapożyczenie – brakuje polskiego słowa oddającego takie znaczenie. Użycie tego pojęcia w podręcznikach makroekonomii potwierdza, że przypisuje się temu słowu podobne znaczenie. Na przykład osobiste koszty wzrostu gospodarczego – życie bardziej napięte, „wzbogacone” emocjami, stresem, konfliktami i większą niepewnością co do przyszłości – opisywane jest jako koszty, „które musi ponieść człowiek i rodzina, uzyskując wyższy poziom dobrobytu materialnego dzięki wzrostowi gospodarczemu” (Buračas ir kt. 2005: 255), co wskazuje, R. VASKĔLAITĖ. Kaštai – veng­tina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 297 że mianem kosztów określa się pewną stratę ponoszoną w zamian za uzyskanie czegoś innego, a dokładniej – cenę dobrobytu materialnego. W innym miejscu koszty bezrobocia określa się wprost jako cenę, używając tego słowa w znaczeniu przenośnym: „Bezrobocie pociąga za sobą znaczne koszty ekonomiczne (economic costs). Główną ekonomiczną ceną bezrobocia jest utracona (niewytworzona) produkcja.” (Čiegis 2012: 125). Niektóre sformułowania wskazywałyby jednak, że znaczenie słowa koszty całkowicie zbliża się do znaczeń słów strata, skutek, konsekwencja. Na przykład w podrozdziale „Koszty bezrobocia” wymienia się spadek wielkości produkcji lub produktu krajowego brutto, utratę dochodów osobistych, kwalifikacji itp. (Kerem, Randveer 1998: 104), co można by również nazwać negatywnymi konsekwencjami bezrobocia. Redystrybucję majątku i spadek konkurencyjności kraju na rynku eksportowym, uznawane za koszty inflacji (Kerem, Randveer 1998: 105–106), można nazwać skutkami inflacji. Społeczne koszty wzrostu gospodarczego, takie jak urbanizacja towarzysząca rozwojowi przemysłu, szybka eksploatacja przyrody, zasadnicza zmiana stylu życia ludzi (Buračas ir kt. 2005: 255), trafniej byłoby nazwać stratami ponoszonymi wskutek wzrostu gospodarczego albo skutkami wzrostu gospodarczego. Zjawiska te można jednak rozumieć również jako cenę, którą trzeba zapłacić za bezrobocie, inflację lub wzrost gospodarczy. Ponieważ granica semantyczna nie jest wyraźna, gdzie indziej, omawiając te zjawiska, używa się słów skutek, konsekwencja, strata (Snieška ir kt. 2005: 403–406; 448–454), albo słowa te i koszty stosuje się jako synonimy (Kerem, Randveer 1998: 104, 106–107; Čiegis 2012: 128). Niezależnie od znaczenia przypisywanego słowu koszty, z definicji wynika, że w połączeniu koszty alternatywne wiąże się ono raczej ze stratą poniesioną wskutek wyboru czegoś innego, czyli z przenośnym znaczeniem słowa cena, natomiast w połączeniu koszty produkcji – z nakładami wyrażonymi w pieniądzu, ceną nakładów, czyli dosłownym znaczeniem słowa cena. Wskazywałoby to, że trudno znaleźć podstawę klasyfikacji dla ogólnego pojęcia kosztów jako pojęcia nadrzędnego. I rzeczywiście, w niemal wszystkich podręcznikach akademickich klasyfikację kosztów i definicje ich rodzajów przedstawia się bez definiowania pojęcia nadrzędnego. Większość wyróżnianych jednostek klasyfikacyjnych to wspomniane rodzaje kosztów produkcji przedsiębiorstwa, ale do ogólnego schematu włącza się też koszty alternatywne, koszty księgowe i ekonomiczne, koszty ukryte i jawne, wyróżnione na nieco innej podstawie. Niekiedy wymienia się jeszcze koszty indywidualne i społeczne (Jakutis 2006: 58; Davulis 2009: 56). Podejmuje się próbę powiązania pojęć koszty alternatywne i koszty produkcji, definiując oba jako wartość, jednak wartość nie stanowi podstawy, która pozwoliłaby różnicować te pojęcia za pomocą odmiennych wyrazów określających. Ponie- 298 KALBOS KULTŪRA | 86 Omówienie kosztów przedstawiane w podręcznikach pokazuje, że koszty alternatywne nie są rodzajem kosztów produkcji, takim jak inne ich rodzaje (koszty zmienne, stałe, przeciętne itd.). Wynika z tego, że nie da się różnicować wszystkich pojęć według jednej zasady. Z drugiej strony koszty alternatywne i koszty produkcji nie są pojęciami niezwiązanymi ze sobą. Jak już się okazało, w podręcznikach koszty alternatywne mogą być traktowane jako pewna miara oceny kosztów produkcji. Innymi słowy, koszty produkcji można oszacować jako korzyść utraconą wskutek wyboru: w odniesieniu do produkcji społecznej – jako korzyść utraconą przez wykorzystanie zasobów w jeden sposób, dobra lub usługi, których nie wytworzono, wykorzystując zasoby w ten sposób, itp.; w odniesieniu do wykorzystania własnych zasobów w przedsiębiorstwie – jako nieuzyskane przychody. Tylko takie powiązanie pojęć uzasadniałoby użycie przymiotnikowego członu. Natomiast pojęcie omawiane na początku podręczników ekonomii i stosowane do dowolnego wyboru należałoby raczej nazwać kosztami alternatywy, czyli kosztami wynikającymi z alternatywy, albo, jak ujmuje się to w podręcznikach, ceną alternatywy, wartością alternatywy, kosztem możliwości, utraconą szansą itp. Szeroko rozumiane koszty alternatywy oraz koszty jako pojęcie mikroekonomiczne próbowano zróżnicować za pomocą podstawowego członu bodaj tylko w jednym podręczniku ekonomii – użyto w nim pojęć koszty alternatywne i koszty produkcji (Maldeikienė 2003). Gdy jednak nie wspomina się o innych kosztach, nasuwa się pytanie, czyją alternatywę stanowią koszty alternatywne. Z drugiej strony, jak wynika z przeprowadzonej analizy, odpowiednik koszty produkcji nie oddaje właściwie pojęcia kosztów produkcji. Omawiany podręcznik jest przeznaczony dla klas 9–10; nie przedstawia się w nim ani funkcji produkcji, ani funkcji kosztów, nie ma więc potrzeby rozróżniania wielkości ilościowych i wartościowych związanych z produkcją, dlatego problem terminologiczny nie powstaje. Również wyjaśnienie pojęcia koszty produkcji może być wystarczające jedynie dla uczniów: „Aby osiągnąć cel, producent musi ponieść wydatki. Takie wydatki zwykle nazywa się kosztami. A zatem koszty to przede wszystkim wydatki pieniężne przedsiębiorstwa”. (Maldeikienė 2003: 58). Nie spotyka się dalszych prób różnicowania pojęć za pomocą odmiennych członów głównych. Poszukiwania różnych odpowiedników zapewne hamuje również fakt, że w tworzonej w języku angielskim teorii ekonomii zarówno utrata korzyści związana z alternatywą wyboru, jak i słowo określające wyrażone w pieniądzu koszty produkcji przedsiębiorstwa to cost. Jeśli postanawia się unikać zapożyczenia, we wszystkich przypadkach wybiera się również jeden odpowiednik: koszty (Jakutis ir kt. 2007) albo wydatki (Paunksnienė, Liučvaitienė 2009). Podejmując próbę uniknięcia zapożyczenia, być może można byłoby poszukać różnych odpowiedników dla tych pojęć, jednak nasuwa się pytanie, czy w ogóle trzeba ich szukać. Przecież słowo R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 299 Kaštai ma już w terminologii ekonomicznej długą tradycję użycia – na tyle długą, by uznać je za termin, a dawne zapożyczenie pozostaje aktualne w użyciu. W okresie sowieckim, w terminologii dominującego wówczas porządku gospodarczego, słowo to mogło być nieco mniej aktualne, ale w gospodarce rynkowej cena i wyrażenie pieniężne mają wyjątkowe znaczenie. Jak widać, koszty produkcji również wiążą się z ceną nakładów. Z drugiej strony brakuje litewskiego słowa, które oddawałoby znaczenie „tego, co się traci, uzyskując coś innego” i nadawałoby się na termin z dziedziny ekonomii. Zapewne to właśnie te czynniki semantyczne w głównej mierze sprawiają, że używa się zapożyczenia kaštai. PRZYCZYNY ROZBIEŻNOŚCI MIĘDZY NORMĄ A UŻYCIEM Analiza normy dotyczącej rzeczownika kaštai oraz jego użycia w podręcznikach ekonomii pokazuje, że przyczyn powstałej rozbieżności jest kilka i są one dość złożone. Jednak, jak wynika z przeprowadzonej analizy, najważniejszymi z nich są niewystarczające uwzględnienie semantyki słowa i specyfiki dziedziny jego użycia. W słownikach języka litewskiego rzeczownik kaštas definiuje się wyłącznie jako „wydatki, środki”, ujawniając tym samym tylko jeden odcień znaczeniowy tego słowa. Jako termin teorii ekonomii słowo to wiąże się właśnie ze znaczeniami kaštas, których nie podają słowniki, tj. „cena”, „wartość”. Jednocześnie w teorii ekonomii zapożyczenie jest używane w znaczeniu, dla którego brakuje litewskiego słowa. Chodzi o stratę ponoszoną przy wyborze, otrzymywaniu czy nabywaniu czegoś. Nie jest to zwykła szkoda, dlatego słowa strata, szkoda, uszczerbek, utrata, utracenie, zaprzepaszczenie nie oddają właściwie tego znaczenia. W języku ogólnym oddawałoby je mniej więcej słowo cena użyte w znaczeniu przenośnym, jednak w dziedzinie ekonomii powodowałoby ono problemy wieloznaczności. Skodyfikowana norma nie proponuje jednak nawet ceny, wartości jako odpowiedników. W normatywnych opracowaniach leksykalnych i litewskich słownikach objaśniających znaczenia jako odpowiedniki zapożyczenia kaštai podaje się wydatki, środki oraz koszty produkcji. Analiza rzeczywistego użycia, oparta na tekstach z zakresu teorii ekonomii, pokazuje, że niechętnie sięga się po te odpowiedniki, a definicje pojęć podawane w tekstach wskazują, że nie mogłyby być one stosowane. Odpowiednik koszty produkcji, jak proponuje się w jednym ze słowników, jest używany w tej samej dziedzinie w innym znaczeniu – jako termin określający zasoby zużywane w produkcji lub ich ilość. Również Wydatki nie przyjęły się w teorii ekonomii, najpewniej z przyczyn semantycznych 300 KALBOS KULTŪRA | 86 powodów: zjawisko w tej dziedzinie rozumiane jest jako wartość zużywanych zasobów, ich cena, a nie jako środki wydawane przez przedsiębiorstwo na ich nabycie. Zastąpienia lėšos nie próbowano nawet stosować w podręcznikach ekonomii, ponieważ jego znaczenie zupełnie nie nadaje się do nazwania rozpatrywanego zjawiska. Zamienniki sąnaudos i išlaidos w ogóle nie oddałyby istoty pojęcia alternatyvieji kaštai, ponieważ wiąże się ono z pewną stratą ponoszoną przy wyborze alternatywy, a w podręcznikach ekonomii, które w większości przekazują teorię ekonomii rozwijaną w języku angielskim, pojęcia alternatyvieji kaštai i gamybos kaštai mają tendencję do łączenia przez ten sam główny człon. Nie można całkowicie wykluczyć wpływu języka angielskiego, ponieważ zarówno na Litwie, jak i w innych krajach Unii Europejskiej dominuje teoria ekonomii rozwijana w języku angielskim; wykładając ją po litewsku, przestrzega się systemu pojęciowego. Wpływ ten widać również w słownikach terminów ekonomicznych: gdy nauki ekonomiczne zwróciły się ku Zachodowi, znacznie przybyło w nich terminów zawierających słowo kaštai. Pojawiło się wiele pojęć teoretycznych zawierających słowo cost; zaczęto też podawać z tym słowem terminy złożone, których głównym członem w dawniejszych słownikach było słowo išlaidos. Z drugiej strony, normowanie słowa kaštai nie jest konsekwentne. Norma skodyfikowana nie jest jednolita — ani synchronicznie, ani diachronicznie. Nawet obecnie słowo to uznaje się zarówno za wyraz używany w węższym zakresie w języku ogólnym lub po prostu zapożyczenie (DŽ), jak i za zapożyczenie o zabarwieniu gwarowym (LKŽ), a także za niepożądany obcy wyraz (KP4). Termin kaštai uznano za niepożądany obcy wyraz dopiero ponad 30 lat po pierwszej negatywnej ocenie (ntk.), zamieszczonej w KPP₁ (1976). Do tego czasu termin zdążył już się upowszechnić. Fakt, że nie uwzględniono kaštai w KPP₂ opublikowanym w 1985 r., również świadczyłby o chwiejności normy. Wskazuje na nią także ocena tego słowa w prasie periodycznej. W 1962 r., gdy P. Skardžius zaproponował zamienniki išlaidos, lėšos, zwrócono uwagę, że pasują one tylko w niektórych przypadkach. W 1995 r. również zauważono, że w publicystyce słowa kaštai używa się także w znaczeniu ceny czy wartości, jednak jako zamienniki proponowano lėšos, sąnaudos, išlaidos (Pupkis 1995: 14). Ponadto, mówiąc o słowie kaštai, nie uwzględniono jeszcze jednego odcienia znaczeniowego, mianowicie związku z utratą ponoszoną w zamian za uzyskanie czegoś innego, z wartością straty. Poprawiany rzeczownik wiązano z czasownikiem kaštuoti i opierano się na wycofywaniu się tego ostatniego z użycia. Analiza tekstów ekonomicznych pokazuje, że obecnie czasownik kaštuoti w ogóle nie jest używany, natomiast rzeczownik jest terminem istotnym dla teorii ekonomii. Język angielski, dominujący w rozwoju teorii ekonomii, nie tylko skłania do zachowania zgodności pojęć, lecz także wskazuje na fonetyczne podobieństwo angielskiego cost i litewskiego kaštai fo- R. VASKELAITĖ. Kaštai – vengtina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 301 netyczne. Jak już wspomniano, podobną budowę fonetyczną ma niemieckie Kosten. Dzisiejszy kontakt także z innymi językami świata pokazuje, że wyraz o tym samym rdzeniu występuje w wielu innych językach: hiszpańskim costo (coste), włoskim costo, portugalskim custo, niderlandzkim kosten, francuskim coût, norweskim kostnad, białoruskim koum, duńskim omkostning, fińskim kustannus itd. W artykule Z. Babickienė potwierdzone zostały spostrzeżenia etymologiczne P. Skardžiusa: termin kaštai jest indoeuropejski. Jak twierdzi autorka artykułu, trafił on do średnioangielskiego ze starofrancuskiego: cocter, to cost – lot. cōnstāre, „to be fixed”, const (Babickienė 2012: 57). Takie pochodzenie słowa zmienia jego status jako obcego wyrazu i jest kolejnym czynnikiem sprzyjającym jego używaniu. Niezależnie jednak od pochodzenia, słowo to jest w pełni zaadaptowane fonetycznie i morfologicznie, nie różniąc się od takich wyrazów, które nie są uznawane za obce, jak paštas, raštas i podobne. Jak widać, czynniki sprzyjające używaniu słowa kaštai w terminologii ekonomicznej są silne, a problem jest wielowarstwowy i wieloaspektowy, obejmując niejedną dziedzinę. Więcej czynników powodujących rozbieżność między użyciem a normą ujawniłoby szersze zbadanie innych obszarów użycia, przede wszystkim rachunkowości. Przedstawioną analizę znacznie uzupełniłoby także badanie rozpowszechnienia tego słowa w powszechnym użyciu, zwłaszcza w naukowych artykułach ekonomicznych lub księgowych, jak również dokładniejsze prześledzenie rozwoju terminu. Kierunków badań jest zatem wiele, a niniejszy artykuł stanowi raczej wstępną próbę zbadania relacji między użyciem a normą skodyfikowaną oraz czynników powodujących jej niespójność. WNIOSKI 1. W najnowszych opracowaniach normy skodyfikowanej (KP41 i KP42) słowo kaštai oceniane jest negatywnie z punktu widzenia normy, tj. uznawane za niepożądany obcy wyraz, jednak w tekstach teorii ekonomii, a konkretnie w podręcznikach ekonomii dla szkół wyższych, jest szeroko używane. Tę relację można ocenić jako rozbieżność między normą a użyciem. 2. Jedną z przyczyn tej rozbieżności jest niejednolitość samej normy — zarówno obecnej, jak i wcześniejszej. W LKŽe słowo kaštas uznaje się jedynie za zapożyczenie rozpowszechnione w gwarach (z języka polskiego), DŽe podaje odsyłacz „zob.”, który jest jedynie sugestią zastąpienia go częściej używanymi wyrazami litewskiego pochodzenia išlaidos, lėšos, natomiast w KP4 słowo to uznaje się za niepożądany obcy wyraz z dziedziny finansów. Surowo oceniano kaštai w KKP1 — jako niedopuszczalny obcy wyraz, lecz do KKP2 nie włączono go- 302 KALBOS KULTŪRA | 86 Tak więc od 1976 r. do 2005 r. upłynął dość długi okres normatywnej pracy nad językiem. 3. Korygując rzeczownik w publikacjach poświęconych praktyce językowej, zwykle uzasadnia się jego samoistne wycofywanie się z użycia za pomocą derywatu kaštuoti. Derywat ten nie jest używany w tekstach z zakresu teorii ekonomii, natomiast rzeczownik kaštai ugruntował się jako termin. Analiza użycia ujawnia, że w teorii ekonomii ten zapożyczony wyraz oddaje specjalne znaczenie „straty poniesionej przy nabywaniu czegoś”, którego brakuje litewskiego odpowiednika. Wyrazy nuostolis, netektis, praradimas, žala nie oddają go w wystarczającym stopniu. W użyciu ogólnym to znaczenie w przybliżeniu oddawałoby przenośne znaczenie wyrazu kaina, jednak wyraz ten nie nadaje się do teorii ekonomii ze względu na wieloznaczność. Jako termin oznaczający koszty produkcji i ich rodzaje wyraz kaštai jest zwykle wiązany z pieniężnym wyrażeniem wartości — ceną, a więc raczej z dosłownym znaczeniem wyrazu kainos. 4. Proponowane w publikacjach normatywnych odpowiedniki lėšos, išlaidos, sąnaudos nie oddają w wystarczającym stopniu znaczenia tego pojęcia; ponadto w tej samej dziedzinie są używane w innych znaczeniach. Termin išlaidos wyraźnie rozgranicza ponadto teorię ekonomii i rachunkowość. 5. Jednym z czynników podtrzymujących użycie wyrazu kaštai w teorii ekonomii jest dążenie do przedstawienia ogólnego schematu klasyfikacji kosztów, na które wpływają teoria ekonomii rozwijana w języku angielskim oraz układ pojęć w tym języku. Potwierdzają to słowniki terminów ekonomicznych tłumaczone z języka angielskiego lub opracowywane z uwzględnieniem angielskiej terminologii ekonomicznej. 6. Użycie terminu kaštai w dziedzinie ekonomii ma dość długą historię. Był on używany także w słowniku terminów ekonomicznych z okresu radzieckiego (1966 r.), a słowniki opracowane w okresie przechodzenia do gospodarki rynkowej i nauki ekonomicznej formułującej jej zasady wskazują, że termin ten zyskał jeszcze większą aktualność. 7. Termin ten jest podtrzymywany w terminologii ekonomicznej także przez podobieństwo fonetyczne do analogicznych terminów używanych w innych językach. Wyraz ten ma pochodzenie nie polskie, lecz indoeuropejskie, a ponadto uległ adaptacji fonetycznej i morfologicznej w języku litewskim. 8. Argumenty przemawiające za utrzymaniem Kaštus jako terminu ekonomicznego są dość mocne, natomiast dotychczas proponowane odpowiedniki nieadekwatnie oddają jego znaczenie. A zatem dalsze użycie w tej dziedzinie powinno rozstrzygnąć, czy szukać nowych odpowiedników, czy też, zgodnie z zasadą stałości, nadal używać terminu kaštai. Warto jednak rozważyć, czy w terminologii ekonomicznej nie jest mylące używanie jednego wyrazu w obu przypadkach, skoro w teorii ekonomii odcienie znaczeniowe wyrazu kaštai są różne — oznacza on zarówno wartość straty wynikającej z konieczności wyboru (cenę), jak i wartość nakładów (cenę). R. VASKELAITĖ. Kaštai – veng­tina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 303 ŠALTINIAI AĮV 2000: Martin kus B., Neverauskas B., Sakalas A., Venskus R., Žilinskas V. Aiškinamasis įmonės vadybos terminų žodynas, Kaunas: Technologija. BBB 1994: Buračas A., Svecevičius B. Biznio, bankų, biržos terminų žodynas, Vilnius: Žodynas. Bhaskar J. D. 2000: Vadybinė ekonomika, Kaunas: Technologija. BKT 1997: Buračas A. Bankininkystės ir komercijos terminų žodynas. I dalis: Bankininkystės ir komercijos terminų aiškinamasis žodynas, Vilnius, Kaunas: Vilniaus universitetas, Kauno humanitarinis fakultetas. Buračas A., Jakutis A., Petraškevičius V., Stepanovas A., Šečkutė L., Zaicev V. S. 2003: Ekonomikos teorija. 5 leidimas, Vilnius: Eugrimas. Čiegis T. 2012: Makroekonomika. Vilniaus universiteto vadovėlis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Davulis G. 2009: Ekonomikos teorija. Vadovėlis aukštųjų mokyklų studentams. Antroji papildyta ir pataisyta laida, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas. Drilingas B., Čiburienė J., Snieška V. 1997: Makroekonomikos pagrindai, Kaunas: Technologija. ETS 1999: Ekonomikos terminai ir sąvokos. Mokomasis žodynas, Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. ETŽ₁: Pass Ch., Lowes B., Davies L. 1994: Ekonomikos terminų žodynas. Redaktorius A. Pupkis, ekonomikos terminijos redaktorius konsultantas St. Vaitkevičius, Vilnius: Baltijos biznis. ETŽ₂: Pass Ch., Lowes B., Davies L. 1997: Ekonomikos terminų žodynas. Antrasis papildytas ir pataisytas leidimas. Iš anglų k. vertė Z. Bareikytė, L. B. Žemaitvtė, K. Francūzevičienė. Redagavo ir tikslino A. V. Rutkauskas, St. Vaitkevičius, Vilnius: Baltijos biznis. Jakutis A. 2006: Ekonomikos teorijos pagrindai. Mokomoji knyga. 6-asis pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius: Vilniaus Gedimino technikos universitetas. Jakutis A., Petraškevičius V., Stepanovas A., Šečkutė L., Zaicevas S. 2003: Ekonomikos teorijos pagrindai. Ketvirtas pataisytas leidimas, Kaunas: Smaltija. Jakutis A., Petraškevičius V., Stepanovas A., Šečkutė L., Zaicev S. 2007: Ekonomikos teorija. Šeštas pataisytas leidimas, Kaunas: Eugrimas. Kalčinskas G. 2007: Buhalterinės apskaitos pagrindai. Šeštoji laida, Vilnius:ス Pačiolis. Kalčinskas G., Černius G. 1997: Finansinė ir menedžmento apskaita 1: Įmonių apskaitos pagrindai, Vilnius: Pačiolis. 304 KALBOS KULTŪRA | 86 Kerem K., Randveer M. 1998: Ekonomikos pagrindai. Studijų Baltijos valstybėse įvadas, Vilnius: UAB „Jonas ir partneriai“. Klimašauskienė Z. 2006: Mikroekonominė analizė. Mokomoji knyga, Šiauliai: VŠĮ Šiaulių universiteto leidykla. Lakis V., Mackevičius J., Gaižauskas L. 2010: Valdymo apskaitos teorija ir praktika. Vadovėlis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Lukoševičius V., Stankevičius P. 2003: Teorinė ekonomika. Metodinė mokymo priemonė. I dalis, Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. Mackevičius J. 2003: Valdymo apskaita: koncepcija, metodika, politika, Vilnius: TEV. Mackevičius J., Poškaitė D. 2003: Finansinė analizė, Vilnius: Katalikų pasaulis. Makutėnas V. Makutėnienė D. 2004: Ekonomika. Vadovėlis XI–XII klasei. Pirmoji knyga, Kaunas: Šviesa. Maldeikienė A. 2003: Ekonomika. Vadovėlis 9–10 klasėms, Vilnius: Tyto alba. Martinkus B., Žilinskas V. 2001: Ekonomikos pagrindai. Antrasis pataisytas ir papildytas leidimas, Kaunas: Technologija. Mikučionis P. 2000: Ekonomikos teorijos pradmenys. Mokomoji knyga, Vilnius: Vilniaus universitetas. Paliulytė R. 2005: Makroekonomika: paskaitų ciklas, Vilnius: Vilniaus vadybos aukštoji mokykla. Panovas I. 2013: Mikroekonomika: vadovėlis, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas. Paunksienė J., Liučvaitienė A. 2009: Mikroekonomika: mokomoji knyga, Vilnius: Technika. Rastenienė A. 2005: Mikroekonomika. Paskaitų ciklas. Antras papildytas ir pataisytas leidimas, Vilnius: Vilniaus vadybos akademija. RLŽ 1966: Rusiškai lietuviškas ekonomikos terminų žodynas. Redakcinė kolegija: K. Meškauskas (ats. red.), A. Poviliūnas, V. Puronas, A. Skupeika, Vilnius: Mintis. Skominas V. (ats. red.) 2000: Mikroekonomika, Vilnius: Enciklopedija. Skominas V. (sud.) 2006: Makroekonomika, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Snieška V., Ambrasienė I., Bernatonytė D., Dapkus M. ir kt. 2000: Mikroekonomika. Antrasis pataisytas ir papildytas leidimas, Kaunas: Technologija. Snieška V., Baumilienė V., Bernatonytė D. ir kt. 2005: Makroekonomika. Vadovėlis. Trečiasis pataisytas ir papildytas leidimas, Kaunas: Technologija. R. VASKELAITĖ. Kaštai – veng­tina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 305 Šalčius P. 1991: Petras Šalčius. Raštai. Teorinė ekonomika ir ekonominės minties istorija, Vilnius: Mintis. ŠET: Auštrevičius P., Pupkevičius D., Treigienė D. 1991: Šiuolaikinių ekonomikos terminų enciklopedinis žodynas lietuvių–anglų–vokiečių–rusų kalbomis. Ats. red. A. Miškinis, Vilnius: Lietuvos laisvosios rinkos institutas, Lietuvos komersantas. Vainienė R. 2005: Ekonomikos terminų žodynas, Vilnius: Tyto alba. Varian H. R. 1999: Mikroekonomika: šiuolaikinis požiūris, Vilnius: Margi raštai. VAS: 2013: 11-asis verslo apskaitos standartas „Pardavimo savikaina ir veiklos sąnaudos“. Prieiga per internetą: <http://www.administratorius.com/wp-content/uploads/11vas.pdf>. VDU 2005: Ekonomika. Mokomoji knyga, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. VDU 2013: Vytauto Didžiojo universiteto Kompiuterinės lingvistikos centras. Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga per internetą: <www.tekstynas.vdu.lt>. Wonnacott P., Wonnacot R. 1994: Makroekonomika, Kaunas: Litterae Universitatis. Wonnacott P., Wonnacott P. 1997: Mikroekonomika. Antrasis pataisytas leidimas. Moksl. Red. Z. Lydeka, Kaunas: Poligrafija ir informatika. Žutautienė J. 2007: Verslo ekonomika, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. LITERATŪRA Babickienė Z. 2012: Ekonomikos terminų gramatinių ir leksinių variantų sklaida: norma ir realybė. – Specialybės kalba: gramatika ir logika. Mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas, 51–64. Banaitis P. 1995: Dėl ekonomikos terminų [su redakcijos prier.]. – Gimtoji kalba 10, 25–26. DŽ 2000: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. DŽe 2011: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Internetinė versija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą: < http://dz.lki.lt/>. Girčienė J. 2004: Skoliniai ir bendrinė kalba, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Jakaitienė E. 2010: Leksikologija: studijų knyga, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. KPP1 1976: Kalbos praktikos patarimai. Sudarė A. Paulauskienė, Vilnius: Mokslas. KPP2 1985: Kalbos praktikos patarimai. Sudarė A. Pupkis, Vilnius: Mokslas. 306 KALBOS KULTŪRA | 86 KP4₁ 2005: Kalbos patarimai 4. Leksika: skolinių vartojimas (svetimybės, tarptautiniai žodžiai), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. KP4₂ 2013: Kalbos patarimai 4. Leksika: skolinių vartojimas (Leksikos skolinių sąrašas ir Senųjų svetimybių sąrašas). Antrasis pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. LKK 1998: Lietuvių kalbos komisijos nutarimai 1977–1998, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LKŽ 1959: Lietuvių kalbos žodynas. V tomas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. LKŽₑ 2011: Lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą: <http://www.lkz.lt/startas.htm> (žiūrėta 2013). Pupkis A. 1995: Ar vartotinas žodis kaštai? [Klausimų kraitelė]. – Gimtoji kalba 6, 14. Rimkutė A. 2007: Kai kurie sinoniminių religijos terminų vartosenos atvejai katekizmuose (XVI a. ir XIX a. galas – XX a. pradžia). – Terminologija 14, 135–145. Skardžius P. 1998: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Stunžinas R. 2005: Statybos terminijos sinonimija. – Terminologija 12, 7–26. Umbrasas A. 2004: Bendrašakniai dvižodžių teisės terminų sinonimai ir variantai 1918–1940 m. Lietuvos kodeksuose. – Terminologija 12, 7–26. Vaicekauskienė L. 2007: Naujoji lietuvių kalbos svetimžodžiai: kalbos politika ir vartosena, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. VLKK 2013: Valstybinė lietuvių kalbos komisija. Konsultacijų bankas. Prieiga per internetą: <www.vlkk.lt> (žiūrėta 2013 12 02). Zemlevičiūtė P. 2001: Sinoniminiai „Medicinos enciklopedijos“ terminai. – Terminologija 8, 34–49. Gauta 2013 12 09 Priimta 2013 12 20 KAŠTAI – A BARBARISM TO BE AVOIDED OR AN INEVITABILITY OF ECONOMIC THEORY? Summary The article addresses a case of word use which is in disagreement to the codified norm – the use of the noun kaštas (English cost) in the economic language. Based on the analysis of the use of this word and the whole group of terms formed with it in the economic theory textbooks for higher education institutions as well as the R. VASKE LAITĖ. Kaštai – veng­tina svetimybė ar ekonomikos teorijos neišvengiamybė? 307 treatment of the term in the dictionaries of economic terms, the article aims to find out the factors determining the contradiction between the norm and actual use. A rather varied evaluation of the noun kaštas in terms of norm in various dictionaries and standardising publications is considered one of such factors. Such norm variations is one of the factors of the spread of this word in the actual use, however, this loanword is special by its spread in a special area exclusively – economic theory. It means that the theory employs this word as a term for rendering a special meaning. The analysis of the texts on economic theory, revealing the meaning of the word kaštai as a term of economic theory, also unravels the reasons of the word’s insusceptibility to corrections: the proposed replacements išlaidos (expenses), lėšos (funds), sąnaudos (expenditure) do not render the meaning of the word; what is more, they are used in the same area in different meanings. The term išlaidos also separates the spheres of economic theory and accounting. Whereas a Lithuanian word rendering the specific meaning is lacking, the loanword is used. One of the factors in favour of the use of the loanword is also its spread in various languages, not only Polish, which was considered the source of arrival of this word in Lithuanian dialects. Contemporary interaction with other world languages shows that the word of this root is also used in other European languages. The loanword is also supported by the fact that economic theory is predominantly created in English and the arrangement of concepts in it has influence on the arrangement of Lithuanian concepts. On the other hand, the use of the term kaštai in the economic sphere is rather old. As the norm of this word tends to vary and it is being corrected from time to time, it has already established itself in the economic language and, in contrast to the new Anglicisms, it has been adapted in Lithuanian phonetically and morphologically. Its replacement would mean the reformation of the long-established system of concepts in the science of economics; however, the major problem pertains to the fact that the replacements proposed to date do not render the meanings of this word in the economic theory. It should be up to the representatives of the economic theory, i.e. authors of new textbooks and compilers of the dictionaries of terms, to decide whether it is meaningful to search for new replacements or to support the long-established system of concepts. KEYWORDS: loanword, barbarism to be avoided, meaning of the word, norm, use, term, concept. RAMUNĖ VASKELAITĖ Lietuvos bankas Gedimino pr. 6, LT-01103 Vilnius [email protected] 308 KALBOS KULTŪRA | 86