Probleminiai tarties klausimai „Latvių kalbos gramatikoje“

BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE Uniwersytet w Lipawie, Łotwa PROBLEMATYCZNE ZAGADNIENIA WYMOWY W GRAMATYCE JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: pojęcie i norma ortoepii, normowanie akcentu wyrazowego, normy wymowy samogłosek i spółgłosek, problemy wymowy. Ważną częścią składową każdego języka jest ortoepia, obejmująca wszystkie systemy wymowy. Ortoepia, czyli p r a w i d ł o w a w y m o w a , to „system uzgodnionych zasad wymowy; praktyczne przestrzeganie takich zasad” (VPSV 2007: 284). Podobnie termin ten definiowany jest również w Gramatyce języka łotewskiego (LVG 2013: 123). Ujednolicanie norm wymowy pomaga mówiącemu i słuchaczowi wzajemnie się rozumieć – jest to najważniejszy warunek procesu komunikacji. Nieprzestrzeganie norm wymowy, błędnie wymawiane słowa niepotrzebnie kierują uwagę słuchacza i dlatego utrudniają zrozumienie treści wypowiedzi. Celem artykułu jest omówienie problemów współczesnej wymowy w wydanej w 2013 r. Gramatyce języka łotewskiego (dalej – LVG) oraz w innych najnowszych pracach językoznawczych. Autorzy LVG niejednokrotnie podkreślali, że treść nowej gramatyki opiera się przede wszystkim na faktach języka ogólnego. Stwierdza się, że rozważając treść gramatyki, autorzy powinni „uzgodnić model teoretycznego układu gramatyki, metodologiczne i techniczne zasady jej opracowania, [...] nie tracąc indywidualności odmiennych poglądów, poszukując kompromisów i porozumień, stać się uczestnikami wspólnej pracy badawczej – gramatyki języka łotewskiego” (Koncepcija 2008: 10). Jednak po przeanalizowaniu gramatyki można zauważyć, że autorom nie udało się w pełni zrealizować pierwotnego zamysłu, dlatego w dziele pozostały nierozstrzygnięte kwestie, a zatem nadal będzie się dyskutować, co należy uznać za normę języka ogólnego. W nowej gramatyce występuje różnorodność szkół językoznawczych, poglądów i koncepcji, przedstawiono w niej różne interpretacje zjawisk językowych. Nadal nie znajduje się konkretnych odpowiedzi na wiele zasadniczych pytań dotyczących nie tylko ortoepii, lecz także innych dziedzin językoznawstwa (trudno ocenić, czy jest to zaleta, czy wada). Wiele problem praktycznego użycia wciąż pozostaje nierozwiązanych. W nowej gramatyce kwestie poprawnej wymowy są omawiane w rozdziale „Główne problemy poprawnej wymowy, czyli ortoepii, języka łotewskiego” (łot. „Galvenās latviešu valodas pareizrunas jeb ortoepijas problēmas“) (LVG 2013: 123–137). W artykule omawiane są następujące kwestie związane z wymową: 1) normowanie akcentu wyrazowego; 2) normy wymowy samogłosek; 3) normy wymowy spółgłosek. W pierwszej kolejności chcielibyśmy dokonać przeglądu problematycznych przypadków wymowy intonacji sylaby (przydechu). Kwestie te są omawiane w rozdziale „Suprasegmentalne, czyli prozodyczne, jednostki języka” (łot. „Valodas suprasegmentālās jeb prosodiskās vienības“) (LVG 2013: 104–106), Warianty wyrazów różnicowane BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE. Problematyczne kwestie wymowy w Gramatyce języka łotewskiego | 2 jednak nie przedstawiono tu niczego nowego w związku z wymową. Omawiając intonację sylaby (przydeikę), dyskutuje się o stosowaniu w języku łotewskim systemów trzech (tj. ciągłej, opadającej lub łamanej) i dwóch (tj. ciągłej i nieciągłej) przydeik. Trzeba przyznać, że niestety autorom nie udało się uzgodnić miejsca a k c e n t u w y r a z o w e g o w gramatyce, a ta sama teoria i te same przykłady powtarzają się w rozdziałach „Akcent wyrazowy” (łot. „Vārda uzsvars”) (LVG 2013: 120–122) i „Normalizacja akcentu wyrazowego” („Vārda uzsvara normēšana”) (LVG 2013: 123–125): 1. W związku ze stosowaniem wariantów sąsiadujących, np.: vienmēr // vien·mēr1 „zawsze”, varbūt // var·būt „być może”, diemžēl // diem·žēl „niestety”, paš·laik // pašlaik „obecnie”, pal·dies // paldies „dziękuję” (por. LVG 2013: 120; 123). 2. W związku z innym znaczeniem wyrazu, które determinuje akcent, np.: nebūt (wyraz pomocniczy) – ne·būt (partykuła), patiesi „właściwie” – pa·tiesi „naprawdę”, vienādi „jednakowo” – vie·nādi „zawsze” (por. LVG 2013: 120; 123). 3. W związku ze zmianą akcentu w mowie emfatycznej (por. LVG 2013: 121; 124). W LVG, podobnie jak we wcześniejszych publikacjach dotyczących języka łotewskiego, wymienia się wszystkie wyjątki, zwraca uwagę na wymowę wyrazów międzynarodowych i zapożyczonych nazw własnych, jednak zabrakło nowszego podejścia. Stosunkowo dużo uwagi poświęca się akcentowi pobocznemu (LVG 2013: 121–122), chociaż w codziennym użyciu nie ma on istotnego znaczenia. Badając użycie w o k a l i i d w u g ł o s e k (LVG 2013: 126–133), wyróżnia się dwa rodzaje odchyleń od norm wymowy języka ogólnego: 1) ilościowe (rozróżnianie samogłosek krótkich i długich); 2) jakościowe (mieszanie różnych samogłosek i dwugłosek). Odchylenia jakościowe od norm obserwuje się zarówno w wyrazach pochodzenia łotewskiego, jak i w zapożyczeniach. W ogólnym języku łotewskim normy adaptacji, pisowni i wymowy wyrazów obcych wielokrotnie się zmieniały, dlatego pojawiły się niekonsekwencje w użyciu ilościowym. Takie wahania będą występować również w przyszłości (LVG nie proponuje w tym przypadku niczego szczególnego). przez samogłoski o odmiennej jakości najczęściej wiążą się z użyciem wąskiej i szerokiej samogłoski e i ē oraz z myleniem krótkiego i długiego o z dyftongiem [uo]. Czasami, aby ułatwić wymowę, zmienia się skład głoskowy wyrazu: jakaś samogłoska jest pomijana, wstawiana lub przestawiana, np.: komandants „komendant” (zamiast a błędnie wymawiana jest samogłoska e), frazeoloģija „frazeologia” (zamiast e błędnie wymawiana jest samogłoska i), alkohols „alkohol” (zamiast o błędnie wymawiana jest samogłoska a), trenažieris „urządzenie treningowe” (zamiast a błędnie wymawiana jest samogłoska e), oriģināls „oryginał” (błędnie wymawiane jako orģināls). Wymowę i pisownię tych słów można sprawdzić w Słowniku ortografii i wymowy języka łotewskiego (łot. Latviešu valodas pareizrakstības un pareizrunas vārdnīca) (LVPPV 1995) oraz w najnowszym słowniku wyrazów międzynarodowych Sveš vārdu vārdnīcā (2008). Być może przy opracowywaniu LVG należało dokładniej rozważyć i zalecić warianty wymowy sąsiednich takich wyrazów zarówno z wąskim, jak i szerokim e lub ē, w których już od dawna nie przestrzega się ustalonej normy, np. : Ventspils „Windawa“, Zemgale „Semigalia“, bebrs „bóbr“, medūza „meduza“, mopēds „motorower“, a także w formach czasowników pierwszej koniugacji czasu teraźniejszego oraz utworzonych od tematu czasu teraźniejszego, gdy ich zakończenie bezokolicznika brzmi -rt, np.: dzeru „piję“, beru „sypię“, tveru „chwytam“, sveru „ważę“, jādzer „trzeba pić“, jāber „trzeba sypać“, jāsver „trzeba ważyć“, dzerot „pijąc“, sverot „ważąc“, berot „sypiąc“ (por. LVG 2013: 126–128). 1 Kropka przed sylabą oznacza, że jest ona akcentowana. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE. Problematyczne kwestie wymowy w gramatyce języka łotewskiego | 3 Na podstawie wcześniej przeprowadzonych badań również w LVG podkreśla się, że trudności w użyciu fonemów [o], [ō] i [uo] pojawiają się, ponieważ wspomniane samogłoski i dyftong są oznaczane graficznie w ten sam sposób, np.: ola [uola] „jajo“; opera [ōpera] „opera“; optika [optika] „optyka“; oktobris [oktōbris] „październik“, ponadto istnieje tendencja do zastępowania niełotewskiej samogłoski [o], wzgl. [ō], łotewskim dyftongiem [uo], np.: sporas [spōras] jest wymawiane niepoprawnie [spuoras] „zarodniki“, poras [pōras] – [puoras] „pory“, novembris [novembris] – [nuovembris] „listopad“. Szczególną uwagę należy poświęcić wymowie imion i nazw miejscowości; w przyszłości powinny one być dodatkowo badane. Omawiając normy wymowy spółgłosek (LVG 2013: 133–135), najwięcej uwagi poświęca się podstawowemu wariantowi wymowy spółgłoski, którego zasadnicze cechy akustyczne najlepiej ujawniają się w pozycji izolowanej. Oprócz wariantu podstawowego spółgłoski mogą mieć warianty wtórne, które pojawiają się w określonej pozycji i w języku ogólnym są obowiązkowe, podobnie jak warianty wymowy poboczne. Najwięcej spółgłosek i ich wariantów innych niż w języku ogólnym wymawiają przedstawiciele poszczególnych gwar. Czasami odmiennie wymawiane i używane spółgłoski należy tłumaczyć także wpływem innych języków (zwłaszcza w ostatnim czasie). Z powodu pozycyjnych zmian spółgłosek nie powstają istotne problemy z wymową, natomiast historyczne zmiany samogłosek często prowadzą do odstępstw od normy, na przykład w formach drugiej osoby liczby mnogiej trybu rozkazującego czasowników: nākt „przyjść” – nāciet! (nākiet!) „przyjdźcie”, iepirkties „kupić sobie” – iepērcieties! (iepērkieties!) „kupcie sobie”, augt „rosnąć” – audziet! (augiet!) „rośnijcie”, jednak sēdēt „siedzieć” – sēdiet! (sēžiet!) „siedźcie“, celt „podnosić“ – celiet! (ceļiet!) „podnieście“, paciesties „wytrzymać“ – pacietieties! (paciešieties!) „wytrzymajcie“. Przy opracowywaniu LVG więcej uwagi należało poświęcić dwusylabowym męskim nazwom osobowym drugiej deklinacji, których rdzeń kończy się spółgłoskami -t lub -d-, np. : Uldis, Valdis, Rūdis, Gatis, Artis, Raitis. Z jednej strony autorzy gramatyki przyznają, że „w ostatnich latach zwiększyła się liczba używanych form [dopełniacza] Arša (Artis), Gaša (Gatis), Raiša (Raitis), Rūža (Rūdis), Ulža (Uldis), Valža (Valdis) [...] formy wariantywne są dopuszczalne“ (LVG 2013: 137), z drugiej strony autorka rozdziału gramatycznego, opisując rzeczowniki drugiej deklinacji, przedstawia swój negatywny stosunek do wymiany spółgłosek w już wspomnianych formach i podkreśla, że „w dwusylabowych nazwach osobowych nie występuje wymiana spółgłosek, gdy przed końcówką -is występują spółgłoski t, d: Valdis – Valda, Rūdis – Rūda, Artis – Arta, Gatis – Gata“ (LVG 2013: 359). Takie niespójności występujące w jednej gramatyce nie pomagają właściwie opanować norm języka ogólnego. Nic nowego, co byłoby związane z wymową, nie wnosi również drugie najnowsze wydawnictwo w języku łotewskim (LV 2013). Przeznaczonego ortoepii rozdziału w ogóle tu nie ma. O poszczególnych kwestiach wymowy tylko napomyka się przy omawianiu zagadnień fonetyki związanych z pozycyjną i historyczną wymianą samogłosek (LV 2013: 22–32). Rozważając, jak możliwie najskuteczniej nauczyć się norm wymowy, kilkakrotnie wyrażono opinię, że zasady ortografii należałoby od czasu do czasu poddawać rewizji, aby wyjaśnić, czy pisownia nie zaczyna zasadniczo różnić się od wymowy. Aby zrealizować ten cel, potrzebne są starannie przeprowadzone badania i sondaże. Dotyczy to również problematycznego oznaczania kilku głosek jedną literą (e, ē i o). Dopóki w społeczeństwie wciąż trwa dyskusja i unika się ogłaszania zasadniczej reformy ortografii, w sprawie pewnych problematycznych przypadków wymowy można by konsultować się na posiedzeniach Komisji Ekspertów Języka Łotewskiego, na przykład poprzez ustanowienie wariantów równorzędnych, jeśli takie już istnieją w rzeczywistym użyciu. Wcześniej takie kwestie rozpatrywano w Komisji Ortograficznej i publikowano w numerach „Zagadnień kultury języka łotewskiego” (la. Latviešu valodas kultūras jautājumi), np. „Wnioski Komisji Ortograficznej dotyczące odczytywania litery o” (la. „Pareizrakstības komisijas atzinumi par burta o lasījumu”) (1985: 116–120) lub Wnioski Komisji Ortograficznej dotyczące wymowy (la. Pareizrakstības komisijas atzinumi par pareizrunu) (1970: 169–174). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE. Problematyczne kwestie wymowy w gramatyce języka łotewskiego | 4 Odpowiedzi na problematyczne pytania związane z wymową poszukiwane są również w Łotewskiej Agencji Językowej – zostały one zebrane w publikacji Kalbos praktika: pastebėjimai ir rekomendacijos (łot. Valodas prakse: vērojumi un ieteikumi), w rozdziale „Konsultacje językowe” (łot. „Valodas konsultācijas”) (2009–2013). Przydatne byłoby również możliwie wyczerpujące badanie użytkowników języka dotyczące problematycznych kwestii wymowy i pisowni, ponieważ ostatnie takie badanie przeprowadzono dopiero w 1960 r. (Laua 1997: 127), dlatego obiektywnie nie odzwierciedla ono już współczesnego użycia języka. Po przeanalizowaniu wspomnianych problematycznych kwestii można stwierdzić, że omówienie ortoepii w LVG nie różni się od wcześniejszych badań wymowy, a zawarte w nim informacje są w sposób skrótowy powtórzone z już znanych źródeł (por. Laua 1997; Strautiņa, Šulce 2004; Strautiņa, Šulce 2009; Šulce 2005; Guļevska, Miķelsone, Porīte 2002). Głównym normatywnym źródłem dotyczącym wymowy języka łotewskiego nadal pozostaje Słownik pisowni i wymowy języka łotewskiego (LVPPV 1995). W LVG przedstawiono minimalną ilość badań historycznych, w niej bowiem „tylko w nielicznych przypadkach podejście synchroniczne uzupełniono spostrzeżeniami diachronicznymi” (LVG 2013: 19), jednak właśnie dane historyczne, przy badaniu poszczególnych kwestii, pomogłyby lepiej zrozumieć procesy zachodzące we współczesnym języku łotewskim. W przyszłości należałoby zastanowić się, jak uzgodnić kwestie omawiane w LVG z zagadnieniami nauki wymowy włączonymi do programów studiów licencjackich szkół wyższych, aby nie dochodziło do przypadków odmiennej interpretacji. Opracowanie LVG utrwala również współczesną terminologię językoznawczą. Badanie na dużą skalę jest niczym punkt wyjścia, od którego się odbijamy, gdy myślimy o języku i dalej badamy system języka łotewskiego. LITERATŪRA G u ļ e v s k a D., M i ķ e l s o n e A., P o r ī t e T. 2002: Pareizrakstības un pareizrunas rokasgrāmata. Latviešu valoda, Rīga: Avots. Koncepcija 2008: Latviešu valodas gramatika: koncepcija, prospekts, atsevišķu nodaļu pirmvarianti, diskusijas materiāli, Rīga: LU Latviešu valodas institūts. LV 2013: Latviešu valoda, Andreja Veisberga redakcijā. Rīga: LU Akadēmiskais apgāds. LVG 2013: Latviešu valodas gramatika, Rīga: LU Latviešu valodas institūts. LVPPV 1995: Latviešu valodas pareizrakstības un pareizrunas vārdnīca, Rīga: Avots. L a u a A. 1997: Latviešu literārās valodas fonētika, Rīga: Zvaigzne ABC. Pareizrakstības komisijas atzinumi par burta o lasījumu 1985: – Latviešu valodas kultūras jautājumi 21, 116–120. Pareizrakstības komisijas atzinumi par pareizrunu 1970: – Latviešu valodas kultūras jautājumi 6, 169– 174. S t r a u t i ņ a V., Š u l c e Dz. 2009: Latviešu valodas pareizruna un pareizrakstība, Rīga: RaKa. S t r a u t i ņ a V., Š u l c e Dz. 2004: Latviešu literārās valodas fonētika, ortoepija un ortogrāfija, Liepāja: LiePA. Š u l c e Dz. 2005: Daži aktuāli pareizrunas jautājumi. – Valodas prakse: vērojumi un ieteikumi 1, 101–106. VPSV 2007: Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca, Rīga: Latviešu valodas institūts. Svešvārdu vārdnīca, 2008, Rīga: Avots. Valodas konsultācijas 2009–2013: – Valodas prakse: vērojumi un ieteikumi, Rīga: Latviešu valodas institūts. Gauta 2014 11 04 BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DZINTRA ŠULCE. Probleminiai tarties klausimai Latvių kalbos gramatikoje | 5 ORTHOEPY AND ITS PROBLEMATIC ISSUES IN THE LATVIAN GRAMMAR Summary A significant component of any language is orthoepy, which denotes a correct pronunciation system as a whole. It is a system of conventional pronunciation norms and compliance with them in practice. The explanation of this term within this meaning can be found in the Dictionary of Key Terms in Linguistics (2007) and in the recently published Latvian Grammar (2013). Uniformity of pronunciation norms promotes the speaker’s and the listener’s mutual understanding, which is a desirable condition in the communication process. Autorzy podręcznika gramatyki wielokrotnie podkreślali, że nowa treść gramatyczna opiera się głównie na faktach języka literackiego; jednak język nie jest całkowicie dosłowny (a zatem normatywny). W związku z tym kwestie problematyczne pozostają nierozstrzygnięte, a dyskusje na ich temat prawdopodobnie będą trwały nadal. W nowym podręczniku gramatyki przedstawiono kilka szkół językoznawczych; dzięki temu można zaobserwować różnorodność poglądów i koncepcji oraz różne interpretacje zjawisk językowych. Jednak nadal nie ma jednoznacznych odpowiedzi na kilka istotnych kwestii językowych, nie tylko w ortoepii, lecz także w innych dziedzinach językoznawstwa. Problematyczne kwestie dotyczące praktycznego użycia języka w dużej mierze pozostają nierozwiązane. W nowym podręczniku gramatyki kwestie poprawnej wymowy omówiono w rozdziale „Ortoepia: główne problemy poprawnej wymowy w języku łotewskim”; obejmuje następujące zagadnienia dotyczące poprawnej wymowy: 1. Standaryzacja akcentu wyrazowego. 2. Normy wymowy w zakresie wokalizacji (w użyciu samogłosek i dyftongów). 3. Normy wymowy w zakresie konsonantyzmu (w użyciu spółgłosek). Treść rozdziału o ortoepii w Gramatyce łotewskiej nie różni się od wcześniejszych opracowań dotyczących poprawnej wymowy, lecz zawiera jedynie krótkie podsumowanie już znanych informacji. Dlatego problem pozostaje aktualny przy rozważaniu potencjalnych rozwiązań służących skutecznemu opanowaniu zasad poprawnej wymowy. Można przyjąć pogląd, że poprawna wymowa i związane z nią zasady powinny być od czasu do czasu poddawane przeglądowi, aby sprawdzić, czy pojawiły się jakiekolwiek istotne różnice między pisownią a wymową. Wymaga to starannych badań i sondaży. Podczas gdy społeczeństwo wciąż dyskutuje i unika przeprowadzania radykalnych reform pisowni, pewne problematyczne przypadki wymowy można by omawiać na posiedzeniach Komisji Ekspertów Języka Łotewskiego, na przykład dopuszczając warianty równoległe, jeśli już występują w praktyce językowej. Stworzenie gramatyki łotewskiej znacznie wzmocniło terminologię współczesnego językoznawstwa jako punkt wyjścia do refleksji nad językiem i dalszych badań nad systemem języka łotewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: pojęcie ortoepii i jej normy, standaryzacja akcentu wyrazowego, normy wymowy w zakresie wokalizmu i konsonantyzmu, problematyczne kwestie poprawnej wymowy. DZINTRA ŠULCE Uniwersytet w Lipawie Kūrmājas prospekts 13, LV-3401 Lipawa [email protected]