Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos

BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Z PAŃSTWOWEJ KOMISJI JĘZYKA LITEWSKIEGO DZIAŁALNOŚCI (Opracowano na podstawie sprawozdania Komisji Języka z 2013 r.) PROGRAMY JĘZYKOWE Podstawowe cele i zadania działalności Komisji Języka są realizowane poprzez wdrażanie programów językowych. Zgodnie z programem normalizacji, użytkowania, nauczania i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015 rozpoczęto badanie stanu języka litewskiego w szkołach wyższych: przewidziano przeanalizowanie opisów przedmiotów kursu języka specjalistycznego prowadzonego w tych szkołach oraz ocenę poprawności językowej prac magisterskich obronionych w 2013 r. i podręczników wydanych w latach 2010–2013. W Instytucie Języka Litewskiego zakończono opracowywanie dwóch istotnych dla języka i kultury litewskiej zabytków dawnego piśmiennictwa – Biblii Samuela Bogusława Chylińskiego. Tom II. Nowy Testament oraz rękopis Jurgisa Ambraziejusa Pabrėży Tayslós augumyynis kóremy taalpynas augimys... Część 2. Słownik opracowany na podstawie źródeł pisanych z końca XIX – początku XX wieku, obejmujący leksykę zbiorów folkloru narracyjnego Mata Slančiauskasa i jego pomocników. Wydano 4 publikacje dialektologiczne aktualne dla nauczycieli, uczniów i studentów: Dialekty języka litewskiego dla szkoły (2 książki) oraz Korpus tekstów dialektalnych (2 książki) z płytami kompaktowymi. Zakończono opracowywanie bibliograficznego wykazu literatury Językoznawstwo litewskie 2006–2010. Nadal wspierano nauczanie języka specjalistycznego w szkołach wyższych, projekty badawcze oraz kursy języka państwowego dla mieszkańców Litwy posługujących się innymi językami. Wspierano także przygotowywanie w języku litewskim codziennego, emitowanego w każdy dzień roboczy, podsumowania wiadomości dla wizagińskiej społecznościowej telewizji „Russkaja volna” oraz opracowywanie i publikowanie tematycznych stron czasopisma Gimtoji kalba „Funkcjonowanie norm ogólnego języka litewskiego, dialekty i ich zmiany”. Zgodnie z programem badań funkcjonowania i zmian ogólnego języka litewskiego, dialektów i innych odmian języka na lata 2011–2020 w 2013 r. zakończono badania naukowe nad językiem emigrantów, gwarą uteniską wschodnich Auksztotów oraz gwarą wileńską wschodnich Auksztotów na obszarach pogranicznych, a także gromadzono dane dialektalne. Ze środków obu programów zakupiono 685 publikacji lituanistycznych w 16 tytułach i bezpłatnie przekazano je publicznym bibliotekom wyższych szkół uniwersyteckich, kolegiów, bibliotekom powiatowym, bibliotekom publicznym o znaczeniu państwowym oraz bibliotekom samorządowym. PRAWNA OCHRONA JĘZYKA PAŃSTWOWEGO Do projektu ustawy zmieniającej ustawę Republiki Litewskiej o reklamie zaproponowano włączenie przepisu, zgodnie z którym przy umieszczaniu reklamy zewnętrznej należy kierować się również aktami prawnymi regulującymi używanie języka państwowego. Sejm, uchwalając ustawę, poparł zaproponowane uzupełnienie. Sejmowi Republiki Litewskiej przedstawiono uwagi dotyczące zarejestrowanych projektów ustaw Republiki Litewskiej zmieniających Kodeks cywilny Republiki Litewskiej, art. 2.40, oraz ustawę o języku państwowym, art. 16 BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 2 projektów ustaw, których celem jest zalegalizowanie możliwości rejestrowania nielitewskich nazw osób prawnych. Zdaniem Komisji Języka takie przepisy nie powinny zostać zaakceptowane, ponieważ w języku litewskim wystarczająco dużo jest zasobów do tworzenia nazw osób prawnych. Przygotowano projekt uchwały Rządu Republiki Litewskiej „W sprawie używania oryginalnych litewskich lub zlokalizowanych (przetłumaczonych na język litewski) programów komputerowych w instytucjach i urzędach państwowych i samorządowych oraz we wszystkich publicznie dostępnych miejscach dostępu do internetu” . Przed opracowaniem projektu przeprowadzono badanie instytucji i urzędów państwowych oraz administracji samorządowych. Z otrzymanych odpowiedzi wynika, że ogólna sytuacja nie jest zadowalająca; w znacznej części instytucji i urzędów państwowych oraz samorządowych pracownikom nie zapewnia się możliwości pracy z programami w języku litewskim lub zlokalizowanymi (jeżeli takie wersje istnieją). WDROŻENIE USTAWY REPUBLIKI LITEWSKIEJ O BANKU TERMINÓW W ciągu roku w Banku Terminów Republiki Litewskiej (http://terminai.vlkk.lt) opublikowano 893 zatwierdzone artykuły terminologiczne zawierające terminy używane lub proponowane do użycia w aktach prawnych. Oprócz terminów z aktów prawnych opublikowano ponad 5000 artykułów terminologicznych ze słownika terminów finansowania szkoleń i ćwiczeń NATO, przedstawionego przez Ministerstwo Ochrony Kraju i pozytywnie ocenionego przez Komisję Językową, ze słownika terminów selekcji roślin rolniczych i nasiennictwa A. Sliesaravičiusa, J. Lazauskasa, V. Stanisa, S. Keინisa, G. Klimovienė oraz z wykazów nazw roślin ozdobnych i innych roślin, a także rodzin roślin. Ogółem pod koniec 2013 r. Bank Terminów obejmował 212 233 artykuły terminologiczne: 9519 zatwierdzonych, 201 549 proponowanych, 1165 nieproponowanych. DZIAŁALNOŚĆ NORMALIZACYJNA I EKSPERCKA W 2013 roku odbyło się 9 posiedzeń Komisji Językowej oraz 87 posiedzeń podkomisji ekspertów. Przygotowano ponad 300 ekspertyz dotyczących poprawności nazw osobowych, nazw miejscowości, wyrazów i ich połączeń, wyjaśniania znaczenia wyrazów i zdań itp. Terminologia. Na posiedzeniach podkomisji terminologicznej rozpatrzono 1282 artykuły terminologiczne aktów prawnych i ich projektów, 27 zapytań terminologicznych przekazanych przez instytucje Unii Europejskiej za pośrednictwem systemu jednego okienka, 7 rękopisów nowych słowników terminologicznych, poprawione i uzupełnione terminy z 1 słownika, 1 projekt normy terminologicznej, litewskie nazwy nomenklatury botanicznej i zoologicznej, rozpoczęto rozpatrywanie europejskiego słownika Eurovoc wersja 4.4. Na posiedzeniach Komisji Językowej pozytywnie oceniono terminy z 4 rękopisów słowników terminologicznych oraz z 1 projektu normy terminologicznej. Zatwierdzono 893 artykuły terminologiczne, w których przedstawiono terminy aktów prawnych i ich projektów z dziedzin nadzorowanych przez instytucje państwowe (finansów, bezpieczeństwa publicznego, kultury, prawa, gospodarki, transportu, komunikacji, rolnictwa, rybołówstwa i żywności, energetyki, środowiska, zdrowia, farmacji, ochrony socjalnej, obronności itp.). Przyjęto 4 uchwały protokolarne dotyczące litewskich nazw roślin ozdobnych. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 3 Na wspólnych posiedzeniach podkomisji Terminologii i Słownika, a następnie Komisji Językowej, wraz ze specjalistami i ekspertami z Ministerstwa Finansów, Banku Litwy, Wydziału Ekonomii Uniwersytetu Wileńskiego, Litewskiego Instytutu Wolnego Rynku, UAB „Pačiolis” i innych instytucji rozpatrzono zapytanie Ministerstwa Finansów dotyczące litewskich odpowiedników ang. cost. Uzgodniono, że jako termin z zakresu rachunkowości ekonomicznej i zarządczej w języku litewskim może być używana pożyczka kaštai (dotychczas proponowane jej litewskie odpowiedniki nie są precyzyjne), jednak w rachunkowości termin ten nadal uznaje się za niezalecany. Za pośrednictwem poczty elektronicznej i telefonicznie udzielono ponad 600 konsultacji w kwestiach terminologii i zastępowania wyrazów obcego pochodzenia. Konsultowano tłumaczy, redaktorów i terminologów instytucji Unii Europejskiej, a także urzędników instytucji litewskich, pracowników instytucji prywatnych i innych zainteresowanych. Imiona i nazwiska oraz nazwy miejscowości. Przyjęto uchwałę „W sprawie zmiany uchwały nr 60 Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej z dnia 19 czerwca 1997 r. «W sprawie litewskiej ortografii i interpunkcji»”. Do punktu 3.2 Zasad ortografii i interpunkcji dodano jeszcze jedną dziedzinę – dokumenty urzędowe – w której mogą być używane autentyczne formy imion i nazwisk w innych językach (wyjątek stanowią dokumenty tożsamości obywateli Republiki Litewskiej). W celu ustalenia, jaka jest rzeczywista praktyka stosowania imion i nazwisk z innych języków w dokumentach instytucji i urzędów państwowych, przed przyjęciem uchwały przeprowadzono ankietę w tych instytucjach i urzędach. Z odpowiedzi wynikało, że w dokumentach najczęściej stosuje się formy autentyczne. Na wniosek przedstawicieli instytucji Unii Europejskiej omówiono niektóre problematyczne kwestie gramatykalizacji imion i nazwisk w języku litewskim. Uchwałą do wykazu litewskich nazw miejscowości włączono nazwy etnicznych regionów kraju oraz wariant nazwy jeziora Plocis. Przyjęto 9 uchwał w sprawie zmian nazw państw, ich stolic, a także posiadłości i krain. Słownik Światowe nazwy miejscowości przygotowywany na zlecenie Komisji Języka. Na wniosek redakcji części Azja podkomisja ds. nazewnictwa wspólnie z zaproszonymi ekspertami rozpatrywała kwestie transkrypcji nazw miejscowości w niektórych językach azjatyckich. Leksyka. Komisja Języka Litewskiego zatwierdziła drugie poprawione i uzupełnione wydanie książki „Porady językowe. Leksyka: używanie zapożyczeń” (materiał do tego wydania został rozpatrzony w 2012 r. przez Podkomisję Słownikową). Zapożyczenia podzielono w nim według aktualności, zmieniono ocenę niektórych wyrazów, włączono nowe wyrazy istotne dla użycia języka, a usunięto zapożyczenia przestarzałe i nieaktualne. Wydana książka została uznana za normatywne źródło zapożyczeń. Uchwałą protokolarną uzupełniono rekomendowany Wykaz odpowiedników wyrazów obcych. Gramatyka, ortografia i interpunkcja. Przyjęto uchwałę w sprawie zmiany zasad tworzenia symbolicznych nazw przedsiębiorstw, instytucji i organizacji. Uchwałą protokolarną przyjęto rekomendację „W sprawie litewskich nazw parlamentów państw”. Przyjęto 5 uchwał protokolarnych w sprawie zmiany nazw mieszkańców państw, posiadłości i krain. Akcentuacja. Przyjęto 6 uchwał protokolarnych dotyczących akcentowania niektórych rzeczowników sufiksalnych, czasowników złożonych i sufiksalnych, przymiotników pierwotnych (prostych) oraz o derywacji końcówkowej, a także przymiotników sufiksalnych, prefiksalnych i złożonych. Normy akcentuacyjne są doprecyzowywane z uwzględnieniem tendencji rzeczywistego użycia i tradycji normalizacyjnych. Na wniosek Państwowego Przedsiębiorstwa Centrum Rejestrów przeprowadzono ekspertyzę akcentuacyjną 211 nazw miejscowości. Ocena podręczników. Podkomisja ds. oceny podręczników rozpatrzyła rękopisy 15 podręczników do kształcenia ogólnego, łącznie 18 książek (niektóre podręczniki składają się z kilku części). Oznaczenie potwierdzające poprawność językową przyznano od razu 8 książkom, a 3 książki zwrócono wydawnictwom do poprawy. 7 książek stanowiły rękopisy podręczników przeznaczonych do ponownego wydania; w ich sprawie zgłoszono uwagi. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 4 Podsumowując doświadczenia Komisji Języka Litewskiego z 10 lat oceny podręczników do przedmiotów kształcenia ogólnego, można stwierdzić, że taka ocena się sprawdziła, podręczniki są opracowywane znacznie lepiej, a z każdym rokiem zmniejsza się liczba rękopisów zwracanych wydawnictwom do poprawy. Rozpoczęto kontrolę poprawności językowej podręczników szkół wyższych wydanych w latach 2010–2013. Podkomisja ds. oceny podręczników oceniła język 27 podręczników: język 4 podręczników spełniał wymagania poprawności, 1 podręcznika spełniał je częściowo (były elementy wymagające poprawy), język 22 podręczników nie spełniał wymagań poprawności (znaleziono w nich poważne błędy leksykalne, składniowe, interpunkcyjne i ortograficzne). W sprawie języka tych podręczników przygotowano pisma do wydawnictw i szkół wyższych. INNE PRACE W ciągu roku udzielono około 37 200 konsultacji językowych, w tym 13 200 przez internet, a około 24 000 telefonicznie. Elektroniczny Bank Konsultacji Językowych uzupełniono w 2013 r. o 566 nowych wpisów (obecnie znajduje się w nim ponad 11 000 haseł). Rozpoczęto tworzenie nowej strony internetowej poświęconej nazwom geograficznym świata: pasaulio-vardai.vlkk.lt. Przeniesiono do niej bazę danych słownika Nazwy geograficzne świata. Europa (Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2006), opracowanego na zlecenie Komisji Językowej, obejmującą nazwy geograficzne 47 państw (łącznie około 54 tys. autentycznych nazw geograficznych i ich form oraz około 40 tys. hasłowych, zlituanizowanych nazw geograficznych). Od 1 maja 2013 r., po zatwierdzeniu uchwałą Rządu Republiki Litewskiej zmian w przepisach dotyczących Rejestru Osób Prawnych, konsultanci Państwowej Komisji Języka Litewskiego udzielali przedsiębiorstwu państwowemu Centrum Rejestrów konsultacji dotyczących zgodności nazw osób prawnych z normami ogólnego języka litewskiego. Spośród 12 466 udzielonych konsultacji 65 proc. nazw oceniono jako zgodne z normami ogólnego języka, a 35 proc. – jako z nimi niezgodne. 15 proc. nazw oceniono negatywnie z powodu nieprzestrzegania formalnych wymogów pisowni. 12 proc. nieodpowiednich nazw stanowiły słowa niepochodzące z języka litewskiego lub niezalecane sztuczne wyrazy, a 8 proc. oceniono negatywnie z różnych innych przyczyn (błędów ortograficznych, niezgodnych gramatycznie połączeń itp.). Podkomisja ds. technologii językowych opracowała projekt wytycznych dotyczących rozwoju języka litewskiego w technologiach informacyjnych na lata 2014–2020. Wytyczne przedstawiają stan technologii języka litewskiego i możliwości ich rozwoju; proponowane środki obejmują tworzenie pełnowartościowego litewskiego środowiska cyfrowego (lokalizację i wdrażanie oprogramowania, zachęcanie do używania litewskich znaków diakrytycznych itp.), zwiększanie zasobów cyfrowych języka, tworzenie, upowszechnianie i zapewnianie swobodnego dostępu do technologii języka mówionego i pisanego, a także dostosowanie technologii językowych do usług publicznych. 20 listopada na wspólnym posiedzeniu Komitetu Edukacji, Nauki i Kultury oraz Komitetu Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego postanowiono zaproponować Rządowi Republiki Litewskiej zatwierdzenie Wytycznych dotyczących rozwoju języka litewskiego w technologiach informacyjnych na lata 2014–2020 oraz przygotowanie planu środków ich wdrażania. Państwową Inspekcję Językową poproszono o przedstawienie informacji, co robi się, aby wszelkie informacje o charakterze komercyjnym lub innym, wysyłane nabywcom i użytkownikom usług na Litwie za pomocą krótkich wiadomości tekstowych (SMS), docierały do ich odbiorców na telefonach komórkowych, zapisane litewskimi literami. Inspekcja poinformowała o pozytywnych zmianach w tej dziedzinie. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 5 Sejm Republiki Litewskiej ogłosił rok 2013 Rokiem Gwar. Komisja Językowa wraz z innymi instytucjami zrealizowała sześć działań przewidzianych w zatwierdzonym przez Rząd Republiki Litewskiej planie działań Roku Gwar. Zorganizowano cykl spotkań z pracownikami samorządowych placówek oświatowych i kulturalnych (etnografami, muzealnikami, bibliotekarzami, pedagogami itp.) oraz przedstawicielami wspólnot. Po podsumowaniu materiałów ze spotkań, które odbyły się w 5 regionach kraju (wzięli w nich udział przedstawiciele 37 samorządów), grupa robocza powołana przez Komisję Językową z przedstawicieli ministerstw, Stowarzyszenia Samorządów, szkół wyższych i Instytutu Języka Litewskiego opracowała zalecenia dla Rządu dotyczące zachowania gwar, a jednocześnie wzmacniania języka litewskiego, kultury i obywatelskości. Opracowano, wydano i przedstawiono społeczeństwu instrukcję zbierania materiałów gwarowych Wszystkie gwary są najpiękniejsze... (opracowały Danguolė Mikulėnienė i Vilija Ragaišienė). Członkinie komisji oceniającej państwowe egzaminy maturalne konsultowano w kwestiach przygotowania opisu oceny językowej prac końcowych z języka litewskiego i literatury. Przedstawiono wiele uwag merytorycznych i redakcyjnych, zalecono wykreślenie z opisu (tj. nieuznawanie za błędy) tych zjawisk językowych, które w książkach Porady językowe oceniane są jako warianty poboczne norm języka ogólnego, a także niezamieszczanie w opisie zjawisk ocenianych przez językoznawców w różny sposób. Z przygotowanego opisu korzystano przy ocenianiu końcowych prac uczniów w 2013 r. Wspólnie z innymi instytucjami i placówkami zorganizowano niemało konferencji i innych wydarzeń. W dniach 25–26 września z okazji przewodnictwa Litwy w Radzie Europy w Sejmie odbyła się konferencja „Jednocząca różnorodność: znaczenie języków dla mobilności, pracy i aktywnego obywatelstwa”. Wzięli w niej udział specjaliści z różnych dziedzin ze wszystkich krajów Unii Europejskiej, omawiając kwestie wspierania i promowania wielojęzyczności, a także uczenia się i nauczania języków. W dniach 27–28 września w Wilnie odbyła się doroczna konferencja Europejskiej Federacji Krajowych Instytucji Językowych (EFNIL) „Tłumaczenie pisemne i ustne w Europie”. Została ona zorganizowana wspólnie z EFNIL-em przez reprezentujące Litwę w federacji Instytut Języka Litewskiego i Państwową Komisję Języka Litewskiego. Komisja Języka była również jednym z organizatorów konferencji 3. Forum Terminologicznego instytucji i urzędów Unii Europejskiej oraz Republiki Litewskiej (LTF), która odbyła się 7 czerwca. 15 maja wspólnie z Instytutem Języka Litewskiego zorganizowano konferencję naukową „Odczytania językowe Antanasa Baranauskasa: stereotypy i spostrzeżenia XXI wieku”, poświęconą upamiętnieniu rocznic pierwszej klasyfikacji dialektów i pierwszej mapy dialektów. W 2013 r. po dwuletniej przerwie zorganizowano konkurs Dyktando Narodowe. Komisja Języka była partnerem organizatora dyktanda, tygodnika Atgimimas. Komisja Języka pomagała organizatorom szóstego krajowego konkursu uczniowskiego „Czysty język – czysta głowa”. Celem konkursu jest zachęcenie uczniów do używania w środowisku elektronicznym litewskich znaków diakrytycznych i poprawnego języka litewskiego. Wspólnie z Komitetem Oświaty, Nauki i Kultury Republiki Litewskiej przyczyniono się do organizacji wydarzeń w ramach programu „Język tworzę JA!”, realizowanego przez Litewski Związek Uczniów. Celem programu jest przypomnienie uczniom o znaczeniu poprawnego języka, zwrócenie uwagi na pogarszający się poziom piśmienności oraz kreatywna zmiana istniejącej sytuacji. Otrzymano 2014 10 22 JŪRATĖ PALIONYTĖ Państwowa Komisja Języka Litewskiego al. Giedymina 60, LT-01110 Wilno J[email protected]