Padėkos raiškos galimybės

BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ Šiaulių universitetas MOŻLIWOŚCI WYRAŻANIA PODZIĘKOWANIA SŁOWA KLUCZOWE: podziękowanie, adresant, adresat, wyrażenie językowe. WSTĘP Podziękowanie – jedna z sytuacji etykiety językowej. Podstawą tej sytuacji jest odczuwane przez adresanta, czyli prawdziwe lub pozorne, uczucie wdzięczności za działanie wykonane przez adresata lub obiecane przez niego do wykonania. Prawdziwe uczucie wdzięczności występuje wtedy, gdy działalność adresata jest dla adresanta korzystna lub wywołuje przyjemne uczucia. Pozorna wdzięczność wiąże się z określonymi sytuacjami życia publicznego (na przykład dziękuje się po zakończeniu przemówienia publicznego); wiąże się ona nie z odczuwaniem samego adresanta, lecz z normami zachowania językowego akceptowanymi przez określoną wspólnotę. Celem podziękowania jest okazanie adresatowi uwagi, zademonstrowanie, że adresant zauważa działania adresata i je ocenia. Same słowa podziękowania pełnią referencyjną funkcję aktu mowy. Może ona zostać rozszerzona, gdy wskazuje się przyczynę podziękowania. Nierzadko w formułach wyrażających podziękowanie adresat jest nazywany. Inne tematy deixis (czas, miejsce) nie są niezbędne do wyrażenia podziękowania i są przywoływane rzadko. Wyrażenie podziękowania jest zwykle rozszerzane różnymi modyfikatorami i słowami wartościującymi, które pełnią funkcję ekspresywną. Celem niniejszego artykułu jest omówienie przyczyn sytuacji podziękowania oraz możliwości jej wyrażania w języku litewskim. Jego źródłami są materiały z Korpusu współczesnego języka litewskiego (dalej – Korpus) oraz materiały zgromadzone przez samą autorkę z języka żywego, a także z listów różnych pisarzy i działaczy kultury. W artykule zasadniczo opiera się na metodzie analizy semantycznej, a znaczenia słów wyjaśnia się na podstawie Słownika języka litewskiego. POWODY PODZIĘKOWANIA Konieczność podziękowania jest częstą sytuacją każdego człowieka. Powodem podziękowania mogą być fizyczne, intelektualne lub duchowe działania adresata. Można je podzielić na następujące grupy: • pomoc fizyczna udzielona adresantowi (dziękuję, że mnie podnieśliście, sam nie byłbym w stanie tego zrobić itp.); • informacja, której adresat udzielił adresantowi (dziękuję, że poinformowaliście; ostrzegliście itp.); pozytywna charakterystyka adresanta lub poparcie jego stanowiska, wyrażone ustnie lub pisemnie BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Możliwości wyrażania podziękowania | 2 (dziękuję za dobre słowa; dzięki, że poparliście); pozdrowienia, życzenia, które zostały wypowiedziane do adresata w trakcie aktu mowy lub nieco wcześniej (dziękuję za…; dzięki, że pamiętaliście, nie zapomnieliście); pytanie o życie, zdrowie itp. adresata lub jego bliskich (dziękuję, wszystko dobrze; dzięki, wszyscy zdrowi); wyrażenie komplementu; • obietnica, że adresat wykona potrzebne adresantowi działanie fizyczne lub intelektualne, na przykład przybędzie do pomocy przy pracy, napisze rekomendację (dziękuję, że się zgodziłeś / zgodziliście się…). BEZPOŚREDNIE WYRAŻANIE PODZIĘKOWANIA W Słowniku języka litewskiego słowo podziękowanie jest definiowane następująco: „okazanie uczucia wdzięczności za wyświadczone dobro, podziękowanie”. A zatem podziękowanie – wyrażenie określonego uczucia. Najczęściej do wyrażania podziękowania używany jest wykrzyknik ačiū. Korpus (T) pokazuje, że ten wykrzyknik dziesiątkami razy przewyższa inne sposoby wyrażania podziękowania: znaleziono 10 208 przykładów z ačiū, 1 042 z wykrzyknikiem dėkui, podobna liczba tus. Taigi, nors jaustukas dėkui gerai dera su dėkojimo žodžių paradigma (dėkoju – padėka – przykładów z czasownikiem performatywnym dėkoju wynosi 1 476, forma padėkoti została użyta 452 razy (kardėkingumas – dėkingas), jest on używany niemal 10 razy rzadziej niż ačiū. Wykrzyknik definiuje się jako „nieodmienną część mowy, którą tworzą słowa bezpośrednio i wyraziście przekazujące uczucia, akty woli oraz zachęty, bez ich nazywania” (DLKG 1994: 462), jednak wykrzykniki podziękowania zawsze realizują akt podziękowania, są konkurentami czasownika performatywnego dėkoju, mogącymi wzajemnie się zastępować w każdej sytuacji, zarówno w stylu potocznym, jak i w środowisku oficjalnym. Oprócz tych wykrzykników do wyrażania podziękowania używane są także konstrukcje analityczne, których bezpośrednim znaczeniem jest nazwanie aktualnego (lub przewidywanego w przyszłości) stanu nadawcy. Tworzy je przymiotnik dėkingas (-a) z formami 1. osoby czasu teraźniejszego lub przyszłego czasownika būti esu1 (būsiu) dėkingas (-a), rzadziej – z 1. osobą trybu przypuszczającego (būčiau dėkingas), tj. orzeczenie złożone. Bezpośrednim znaczeniem tych konstrukcji jest opisanie stanu nadawcy, jednak w akcie podziękowania nie realizuje się to znaczenie wypowiedzi, opisujące stan nadawcy. Aktualizowane jest tu znaczenie pośrednie, tj. wypowiedź esu (būsiu) dėkingas używana jest zamiast wypowiedzi performatywnej dėkoju i jest jej równoważna. Konstrukcja esu (būsiu; būčiau) dėkingas (-a) może zastąpić czasownik dėkoju we wszystkich pozycjach. Wyrażając podziękowanie za pomocą konstrukcji przymiotnikowej, można ją rozszerzyć intensyfikatorami labai, didžiai, nepaprastai i in. Taką możliwą formę wyrażania podziękowania ukazują następujące przykłady: Dėkinga esu M.G. už perdaug didelį mano asmens idealizavimą, tik nenoriu, kad kiti būtų klaidinami Bit451; Esu dėkinga visiems seniems Draugams [...] Bit471; Geroji! Nemoku nė išreikšti, kaip esu dėkinga Jums už rūpinimos manimi Bit290; [...] Taip pat labai dėkingas už padarytus, daromus ir žadamus malonumus AVien654; Labai Jums dėkinga už mašinėlę SNėr391; Miela mama, esame dėkingi už Jūsų rūpestį, rankų švelnumą, bemieges naktis ir supratingumą GyvK; Esu jums be galo dėkinga, kad pavežėjot GyvK; būsiu dėkingas, jeigu atspausdinsi žurnale Ir, prašau Tavęs, neatidėliok T; Būsiu Tau dėkingas Tavo E. Mieželaitis T; Būsiu amžinai jam dėkingas, pasakiau T; iki grabo lentos būsiu tau dėkingas T; Byłbym niezwykle wdzięczny, gdyby wszyscy żołnierze po kolei wpadli na bardzo krótko do T; Byłbym wdzięczny, gdybyście poparli T; Panie premierze! Byłbym niezmiernie wdzięczny, gdyby Pan/Pani wyjaśnił(a) T. Kai kal1 Kai adresantas kuopinis, vartojamos daugiskaitos formos (esame dėkingi). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Możliwości wyrażania podziękowania | 3 bama trečiojo asmens vardu, vartojama tariamosios nuosakos 3-ojo asmens forma, pvz. : Generalinis Direktoratas būtų dėkingas, jei ministerija patvirtintų T. Greta sudurtinio tarinio padėkai reikšti vartojamos ir suvestinio tarinio formos, kurias sudaro asmenuojamoji veiksmažodžio forma turiu, bendratis būti ir linksniuojamoji forma – būdvardis dėkingas, pvz. : Kad užtikau šį lobį, turiu būti dėkingas savo broliui Mirčiai Larsenui T; Taka forma ma również odcień konieczności, który nadaje czasownik turiu būti dėkingas už tokį pakantumą T; už savo išgelbėjimą turiu būti dėkingas Džonsonui T. turėti, oznaczający także obowiązek lub powinność, czyli „potrzebować, być zobowiązanym (coś zrobić)”. Oprócz form czasownika būti w takich podziękowaniach używa się również innych czasowników. Czasami podkreślają one właśnie odczucia adresanta; takim czasownikiem jest jausti „odczuwać zewnętrzne i wewnętrzne doznania”. W podziękowaniach używa się form 1. osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, np. : Net negaliu apsakyti, koks jaučiuosi dėkingas T; Jaučiuosi labai dėkingas, kad turėjau laimės pasinaudoti T; Jaučiuosi dėkingas jiems visiems T. W ten sposób utrwala się to, co odczuwa adresant w momencie aktu mowy. Nieco inny odcień nadaje użycie form czasownika likti. Siódme znaczenie tego czasownika to „pozostawać nadal takim samym, w tym samym stanie”. Tak więc podziękowanie wyrażane połączeniem wyrazowym lieku (likau) dėkingas wskazuje nie tylko na obecny stan nadawcy, lecz także na to, że stan ten będzie on utrzymywał również w przyszłości, np.: lieku visiems giliai dėkingas T; Esu jau senukas, gyvenu dviejų kirvukų amžių... Lieku dėkingas, telaimina jus Dievas T; Po intensywnių tyrinėjimų likau ypač dėkingas vienam asmeniui T. Oficjalne relacje między nadawcą a adresatem wskazują takie podziękowania, w których do nazwania czynności używane są formy analityczne z rzeczownikiem padėka i niektórymi czasownikami, tj.: reikšti (išreikšti; pareikšti) padėką; tarti padėką; tarti padėkos žodžius; siųsti padėką. Tak dziękuje się wtedy, gdy sytuacja aktu mowy jest nie tylko oficjalna, lecz także uroczysta. Potwierdza to niejako tezę, że język litewski charakteryzuje się wyrażaniem czasownikowym: konstrukcje rzeczownikowe zwykle nie są używane, dlatego są postrzegane jako przykłady innego, niecodziennego użycia. Rzeczownik padėka w tych wypowiedziach może być rozszerzony przymiotnikami didelis, ypatingas, nuoširdus, širdingas. Takie użycie ilustrują pagarbą ir padėką T; Už gramatiką tariu didelės padėkos žodžius Bit231; Šiuo reiškiu didžią następujące przykłady: Dar kartą reiškiu savo padėką T; Reiškiu didelę padėką T; Už tai šiam kolektyvui reiškiu nuoširdžią padėką T; Ypatingą padėką reiškiu […] T; Tariu tau padėką už palaimą lemty T; Składam Panu/Pani serdeczne podziękowanie Bit284. Czasami dwukrotnie powtarzane są podziękowania za pomocą wyrazów o wspólnym rdzeniu, np.: (jestem) wdzięczna i dziękować, wdzięczna i wyrazić wdzięczność: Dobrodziejko! Nie umiem nawet wyrazić, jak bardzo jestem Panu/Pani wdzięczna za troskę o mnie. Już zbyt wiele dobra mi Pan/Pani wyświadczył(a). Nie wiem nawet, jak dziękować Bit290; Wdzięczna jestem Panu/Pani za przejrzenie tych pism, ale wydaje mi się, że trafniej będzie wyrazić tę wdzięczność, jeśli zechce Pan/Pani wyznaczyć sobie jakiś procent honorarium [...] Bit315. UTAJONE WYRAŻANIE WDZIĘCZNOŚCI Oprócz zwykłych, bezpośrednich form wyrażania wdzięczności możliwe są również wypowiedzi nieco zawoalowane2. Zazwyczaj mają one jakiś dodatkowy odcień semantyczny, wyrażany za pomocą osobowej formy czasownika. W wyrażaniu podziękowania można dostrzec aż 6 odcieni semantycznych: chęć, możliwość, prośbę, prywat2 Zob. szerzej Čepaitienė 2007: 179–200. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Możliwości wyrażania podziękowania | 4 ność, zakończenie aktu mowy, określenie braku środków wyrazu. Te odcienie semantyczne wynikają z wybranych czasowników modalnych, na przykład odcień chęci wskazują formy czasowników norėti lub trokšti, konieczność – reikėti, zaś powinność – czasowniki określające konieczność. Podziękowanie jako wyraz chęci Nierzadko podziękowanie wyraża się jak chęć, np.: chcę (chcemy) podziękować, chciałem podziękować, chciałbym podziękować. Życzenia, jak wiadomo, zawsze są skierowane ku przyszłości, niejako jeszcze nie odzwierciedlają rzeczywistego działania, natomiast w sytuacji podziękowania formy czasownika norėti „chcieć”: noriu (norime; nori), norėjau, norėčiau jedynie wskazują modalność, nadają pożądanemu działaniu odcień. Oprócz tego wyrażenia podziękowania czasami używa się form norėjau padėkoti „chciałem podziękować”, nori padėkoti „chce podziękować”. Łącznie te warianty wyrażania podziękowania różnią się od podstawowego wyrażenia podziękowania kilkoma cechami. Przede wszystkim tym, że możliwych jest kilka wariantów form czasownika modalnego: 1) formy 1. osoby liczby pojedynczej i mnogiej czasu mens formos norėčiau, norėtų. Šių formų pagrindinės reikšmės skiriasi. Tiesioginės nuosakos esamojo laiko vienaskaitos 1-ojo asmens forma noriu rodo, kad adresantas ketina šiuo metu teraźniejszego trybu oznajmującego noriu, norime oraz forma 3. osoby nori; 2) forma 1. osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego prostego trybu oznajmującego norėjau; 3) forma 1. lub 3. osoby liczby pojedynczej trybu przypuszczającego asatlikti prašymo veiksmą: Noriu padėkoti tiems, kurie myli mūsų teatrą, a 3-ojo asmens forma paprastai nurodo apie kuopinį adresantą, pvz. : Komisja liczenia głosów chce podziękować za pracę. Użycie form czasu przeszłego prostego (norėjau padėkoti) zazwyczaj oznacza, że akt podziękowania jest długi, komuś już podziękowano, a kończąc ten akt, przypomina się jeszcze o jednym adresacie podziękowania, np. : Chciałem podziękować pani minister T. Forma 1. osoby liczby pojedynczej trybu przypuszczającego norėčiau wskazuje na niezdecydowanie nadawcy co do wykonania lub niewykonania czynności wyrażonej w prośbie. Gdy do wyrażenia podziękowania wybiera się formę 3. osoby trybu przypuszczającego norėtų, nadawca jak gdyby się ukrywa, ocenia z dystansu czynność wykonywaną przez siebie, np. : Wydawnictwo „Quarto“ chciałoby podziękować następującym organizacjom. Oczywiście w formułach etykietalnych realizują się pośrednie znaczenia tych form. Zatem zarówno konstrukcja noriu padėkoti, jak i konstrukcja norėčiau padėkoti oznaczają dėkoju i są synonimami tego performatywu. Nie są jednak absolutnie synonimiczne, ponieważ różnią się stylistycznie. Wynika to z użycia form trybu przypuszczającego: tryb ten nie ma znaczenia kategorycznego, dlatego zazwyczaj uważa się go za łagodniejszy, nieco grzeczniejszy. Z semantyką pragnienia wiąże się konstrukcja trokštu padėkoti. W tym połączeniu zaktualizowane zostało 2. przenośne znaczenie słowa trokšti „bardzo chcieć, pragnąć”. Tak więc taki sposób wyrażania podziękowania jest bardziej ekspresywny, ponieważ wyrażenie pragnienia uzupełnia tu sem „bardzo”, wskazujący na jego intensywność. Wyrażanie podziękowania jako prośby Inny odcień znaczeniowy wskazują również konstrukcje wyrażające podziękowanie z formą 2. osoby liczby mnogiej trybu rozkazującego czasownika leisti — leiskite padėkoti, np. : Najpierw pozwólcie szczerze podziękować za to, że pojawiła się możliwość wysłuchania T; Szanowna Rado! Najpierw pozwólcie podziękować waszemu Prezydium T; Pozwólcie mi również podziękować w imieniu całej emigracji za ustawę o obywatelstwie T. Bezpośrednie znaczenie tej wypowiedzi stanowi prośbę: za pomocą czasownika wyrażonego w trybie rozkazującym nadawca zwraca się do adresata, który może pozwolić lub nie pozwolić nadawcy na wykonanie pożądanego przez niego działania. Jednakże w akcie podziękowania (i ogólnie w formułach grzecznościowych) forma leiskite uległa desemantyzacji. Ona tylko BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Możliwości wyrażania podziękowań | 5 wskazuje na grzecznościowe zwracanie się do adresata i zazwyczaj oznacza, że akt mowy odbywa się przy wyborze zdystansowanej strategii grzecznościowej między rozmówcami zajmującymi wysoką pozycję hierarchiczną, tj. w stylu wysokim. Zazwyczaj taka forma jest używana wtedy, gdy akt komunikacji odbywa się nie między dwoma uczestnikami, lecz publicznie: to, co mówi się do adresata, słyszy jakaś publiczność (uczestnicy uroczystych posiedzeń, sympozjów itp.). Nierzadko przy takim dziękowaniu nazywany jest również nadawca. Wskazywałyby na to następujące przykłady z Korpusu Tekstów, prasy i języka mówionego: Pozwólcie mi w imieniu wszystkich mężczyzn i kobiet miłujących wolność podziękować tym spośród was, którzy […] T; W imieniu wszystkich tu zgromadzonych pozwólcie podziękować sp. ; Pozwólcie w imieniu Rektora podziękować Państwu za serdeczną pracę w GyvK. Oficjalność, wyraźniejszą realizację strategii dystansowego grzecznościowego stylu wskazują konstrukcje analityczne z rzeczownikiem padėka i czasownikami prašau albo priimkite: prašau išreikšti / perduoti / pareikšti padėką; proszę przyjąć podziękowanie. W tym wyrażeniu jak gdyby zderzają się dwie sytuacje etykiety językowej: prośba (wskazuje na to czasownik prašau albo forma trybu rozkazującego) i podziękowanie (wskazuje na to rzeczownik). A zatem nadawca, wybierając takie wyrażenie, ustanawia szczególną relację z adresatem: prosi adresata, aby ten przyjął jego słowa podziękowania, np. : Dziękuję Państwu za to, proszę przyjąć również serdeczne podziękowanie od wszystkich moich rodaków T; Szanowni Państwo! Proszę przyjąć serdeczne podziękowanie za to, że pamiętając o mnie, staruszce, przesłaliście życzenia [...] Bit452; Przyjmijcie najserdeczniejsze podziękowanie za troskę; jestem stary i obawiam się, że już nie będę mógł Panu w niczym usłużyć... Bit189; Szanowny Panie! Proszę przyjąć słowa serdecznej wdzięczności za piękny dar, a także za obietnicę poprawienia tekstu Bit371. Niekiedy taka wdzięczność wyrażana jest adresatowi nie bezpośrednio, lecz przekazywana za pośrednictwem trzeciego uczestnika aktu mowy – świadka, którego niejako zobowiązuje się do przekazania podziękowania. Wskazywałyby na to następujące przykłady użycia: Proszę jej przekazać moje serdeczne podziękowanie T; Poproszę przekazać serdeczne podziękowanie T; Proszę przekazać moje podziękowanie i pozdrowienia T. W listach działaczy kultury z początku XX wieku występował jeszcze jeden wariant tego wyrażenia – proszę przyjąć wyraz wdzięczności, np. : Proszę przyjąć [...] i kart (t. y. – wraz G. C.) wyraz wdzięczności za dobre serce, którego tak wiele okazaliście w ostatnim swoim liście Bit77. Wyrażanie podziękowania jako możliwości Istnieje taki sposób wyrażania podziękowania, w którym nadawca wybiera określenie możliwości. Wskazują na to różne formy czasownika galėti: galiu, galėčiau, galima, galėdamas padėkoti.. Drugie znaczenie tego czasownika, jak wskazuje Lietuvių kalbos žodynas, definiuje się jako „mieć możliwość”. Użycie form czasu teraźniejszego i trybu przypuszczającego jest adekwatne do odcieni wyrażania życzenia: czas teraźniejszy nazywa stan obecny, tryb przypuszczający określa działanie pośrednie, np. : Jak miło, że mogę jeszcze raz państwu podziękować T; jak mógłbym państwu podziękować? T. Z drugiej strony podziękowanie sformułowane w formie pytania z użyciem trybu przypuszczającego ma jeszcze jedną cechę semantyczną: nadawca jakby mówi, że podziękowanie jest niemożliwe, że nie znajduje odpowiedniej formy wyrażenia podziękowania. Od innego ukrytego sposobu wyrażania podziękowania określenie możliwości różni się tym, że tutaj używane są nieosobowe formy czasownika: imiesłów konieczności galima lub forma półimiesłowu galėdamas. Podziękowanie wyrażone imiesłowem konieczności jakby wskazuje na postawę nadawcy, że adresat tylko częściowo zasłużył na podziękowanie, gdyż wypowiedź galima padėkoti jednocześnie implikuje myśl, że nie jest to konieczne, np. : Można im podziękować za piękno życia T. Inaczej jest, gdy podziękowanie wyrażane jest imiesłowem przysłówkowym uprzednim. W tych przypadkach nadawca ocenia zaistniałą możliwość, np.: cieszę się, że mogę publicznie podziękować wszystkim T. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Padėkos raiškos galimybės | 6 Padėkos kaip būtinybės raiška Czasami nadawca postrzega sytuację podziękowania jako konieczność. Oznaczają to różne formy czasownika turėti używane do wyrażania podziękowania: turiu (turime), turėčiau padėkoti. W Słowniku języka litewskiego 33. znaczenie tego czasownika to „potrzebować, być zobowiązanym (coś zrobić)”. Taki odcień podziękowania ukazują następujące przykłady podziękowań: turiu už juos visus jums padėkoti T; Turime dabar padėkoti Dievui T; turime padėkoti už antrinės patirties medijų naudojime aiškinimą T; Za wkład i cierpliwość musimy podziękować wielu osobom T; Powinienem za to podziękować synowi T. Zdarzają się przykłady, w których używany jest przymiotnik būtinas. Słownik języka litewskiego opisuje jego pierwsze znaczenie w następujący sposób: „bez którego nie można się obejść, bardzo potrzebny”. Dlatego również podziękowania z tym przymiotnikiem mają odcień konieczności, np. : Na początku należy podziękować za okazaną cześć T. Czasami adresaci postrzegają podziękowanie jako obowiązek. Ten ostatni rzeczownik w Słowniku języka litewskiego jest objaśniany jako „to, co jest konieczne, obowiązkowe do wykonania”. Zatem również takie podziękowania mają odcień konieczności, np. : Autor odczuwa miły obowiązek podziękowania redaktorowi naczelnemu tego czasopisma T. Tym podziękowaniom bliskie są podziękowania mające odcień potrzeby. Ten odcień jest zwykle oznaczany przez różne formy czasownika reikėti. W ich Słowniku języka litewskiego jest definiowany jako „być potrzebnym, koniecznym”. W Słowniku synonimów słowo reikėti podawane jest w gnieździe privalėti, obok którego wskazany jest czasownik turėti. Jednak między koniecznością a potrzebą istnieje choćby niewielka różnica semantyczna. Odcień konieczności wskazuje, że nie ma możliwości wyboru: czynność jest konieczna, obowiązkowa. Czasownik reikėti, jak się zdaje, nie ma semu konieczności; bliższy jest mu sem „pożądane”. W podziękowaniach z odcieniem potrzeby używa się form 3. osoby czasu teraźniejszego lub trybu przypuszczającego: reikia, reikėtų padėkoti. Świadczą o tym następujące przykłady z Tekstynu: ir už tai reikia ypač padėkoti sumaniam jaunuoliui T; Właściwie należy podziękować, a nie mówić, że źle pracują T; należałoby podziękować tym ludziom T; należałoby podziękować mającemu tu siedzibę Centrum Badań Kultury T. Niezwykle rzadko konieczność wyrażana jest przez formę 3. osoby czasu teraźniejszego czasownika tekti: Oto już dobry znak i za niego trzeba wam podziękować T. Brak środków wyrazu Pasitaiko atvejų, kai adresantas užima tarsi nežinios poziciją, jaučiasi ir sakosi esąs arba pats zbyt ubogie środki do wyrażenia podziękowania albo jego słownictwo miałoby być zbyt ubogie. W istocie aktualne znaczenie tych wypowiedzi stanowi podziękowanie. Wówczas podziękowanie wyrażane jest pośrednio. Adresant zazwyczaj wybiera formy czasowników 1. osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego z przedrostkiem ne- (nie wiem, nie znajduję, nie umiem, nie mam), jak gdyby wskazujące na zakłopotanie adresanta, niemożność sformułowania podziękowania, np. : Nawet nie wiem, jak mogłabym wyrazić wdzięczność GyvK; Jestem tak wdzięczna, że nie znajduję słów GyvK; Dostałam od ciebie oczekiwane zdjęcie, cieszyłam się przez całe wakacje. Już po prostu nie umiem podziękować VMač351; Nie wiem, jak dziękować, wujku. Nie pozostaniemy dłużni! JBalt166; Nie mam aż tylu dobrych słów, by podziękować T; Nie znajduję słów, by należycie podziękować T. Rzadziej wybierane są formy bardziej uogólniające sytuację: imiesłów strony biernej (nie sposób podziękować) albo forma 3. osoby (nie ma słów). W ten sposób nadawca niejako oddala się od konkretnej sytuacji, opisuje nie tylko własne odczucia, lecz także to, że w podobnej sytuacji czułby się tak każdy mówiący, np.: […] nie sposób podziękować za taką serdeczną otwartość Žem10; Nie ma na świecie słów, którymi mogłabym wyrazić wdzięczność T; Brakuje mi słów, by wyrazić wdzięczność GyvK. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Możliwości wyrażania podziękowań | 7 Zdarzają się niezwykle indywidualne podziękowania, wyrażane poprzez zaprzeczenie. Wówczas adresaci celowo przyjmują pozycję osoby niezdolnej do dziękowania, podkreślając w ten sposób, że w rzeczywistości są bardzo wdzięczni. Wskazywałyby na to takie przykłady: Dobrodziejko! Pański list – to sen czy bajka... Nie spodziewałem się, że w dzisiejszych czasach istnieją jeszcze tacy ludzie!.. Tyle dobroci w tym liście, że sam powinien uzdrowić... Nie umiem dziękować. Wczoraj wziąłem ten list, a dziś, wspominając go, wciąż płyną łzy... Bit162; Tylko płakać się chce, że nigdy, przenigdy nie będę w stanie się odwdzięczyć... Już za późno... Bit434. Takie podziękowania wskazują na bliskie relacje między adresantem a adresatem, ponieważ poprzez takie nietradycyjne podziękowania adresant niejako otwiera swoją duszę, mówi o bardzo intymnych przeżyciach. Zakończenie aktu mowy Rzadko (w Korpusie znaleziono tylko 2 przykłady) podziękowanie kończy akt mowy, przy czym adresant specjalnie to podkreśla. Sytuację tę wskazują formy czasownika likti w czasie teraźniejszym lub w czasie przeszłym jednokrotnym, np. : Man belieka padėkoti Reglamento autoriui T; Man beliko padėkoti T. Użycie form przedrostkowych belieka, beliko w wyrażaniu podziękowania nie jest uzasadnione: przedrostek odpowiada jedynie znaczeniom partykuł vos, vis, jau, tik, čia i zwykle wskazuje na trwanie czynności (LKG II: 295), a nie na jej zakończenie, czego chcieliby adresanci podziękowania. Wypowiedzeń lieka (tik) padėkoti; liko (tik) padėkoti W korpusie nie odnotowano. WNIOSKI Sytuację podziękowania charakteryzuje kilka działań adresata: pomoc fizyczna, różnego rodzaju werbalne wyrazy wsparcia (aprobatę, zapytanie, komplement) lub obietnica udzielenia pomocy w przyszłości. Bezpośrednie podziękowanie najczęściej wyraża się wykrzyknikiem ačiū, rzadziej – dėkui, czasownikiem performatywnym dėkoju oraz konstrukcjami analitycznymi esu (būsiu, būčiau) dėkingas. Oficjalne relacje między nadawcą a adresatem wskazują takie podziękowania, w których do nazwania działania używa się form analitycznych z rzeczownikiem padėka oraz z niektórymi czasownikami oznaczającymi wyrażanie (išreikšti; pareikšti) podziękowania; tarti padėką; tarti padėkos žodžius; siųsti padėką). W wyrażaniu ukrytego mą, privalėjimą, kalbėjimo akto užbaigimą, raiškos trūkumo nusakymą. Šiuos semantinius podziękowania można dostrzec 6 odcieni semantycznych: chęć, możliwość, prośbę; o odcieniach najczęściej decydują wybrane czasowniki modalne, np. odcień chęci wskazują formy czasowników norėti lub trokšti, konieczność – reikėti, zaś obowiązek – czasowniki oznaczające konieczność. Odcienie semantyczne wyrażają również wybrane formy gramatyczne: tryb rozkazujący wiąże się przede wszystkim z prośbą, tryb przypuszczający – z nieokreślonością czynności. O zakłopotaniu adresanta (prawdziwym lub tylko pozornym) świadczy niestosowanie czasowników z przedrostkiem (nerandu; nėra žodžių). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Możliwości wyrażania podziękowania | 8 LITERATURA I SKRÓTY AVien – Vienuolis A. Raštai 6, Vilnius: Vaga, 1988. Čepaitienė G. 2007: Lietuvių kalbos etiketas: semantika ir pragmatika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. DLKG 1994 – Współczesna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994. Bit – Bitė-Petkevičaitė G. Pisma 6, Wilno: Vaga, 1968. JBalt – Baltušis J. Opowieść o Juzie, Wilno: Vaga, 1989. GyvK – język żywy. LKG II – Gramatyka języka litewskiego 2. Red. K. Ulvydas, Wilno: Mintis, 1971. LKŽ I–XX – Słownik języka litewskiego, 1−2, wydanie 2, Wilno: Mintis, 1968−1969; 3−6, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956−1962; 7−9, Wilno: Mintis, 1966−1973; 10−15, Wilno: Mokslas, 1976−1991; 16−17, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995−1996; 18−19, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997−1999; 20, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2002. SNėr – Nėris S. Pisma 3, Wilno: Vaga, 1984. sp. – druk. T – Korpus tekstów współczesnego języka litewskiego. Dostęp w internecie: http://tekstynas.vdu.lt (dostęp 2014 02 20). VMač – Mačernis V. Pod mglistym niebem niewiedzy: poezja, listy, proza, Wilno: Vaga, 1990. Žem – Žemaitė. Pisma wybrane 6, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, 1957. Otrzymano 2014 04 14 BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Możliwości wyrażania wdzięczności | 9 POSSIBILITIES OF EXPRESSING GRATITUDE Streszczenie Poprzez wdzięczność okazuje się uwagę adresatowi, demonstruje się, że nadawca dostrzega działania adresata i je docenia. Same słowa wdzięczności pełnią funkcję referencyjną aktu mowy. Można ją rozszerzyć, określając przyczynę wdzięczności. Dość często adresat jest wymieniany w formułach wdzięczności. Wyrażenie wdzięczności jest zazwyczaj rozszerzane o różne modyfikatory, słowa wartościujące, które pełnią funkcję ekspresywną. Artykuł omawia przyczyny sytuacji wdzięczności oraz możliwości jej wyrażania w języku litewskim. Wykorzystane źródła to dane z Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas (Korpus Współczesnego Języka Litewskiego), a także żywa mowa i listy różnych pisarzy oraz pracowników kultury, zebrane przez samą autorkę. Artykuł opiera się zasadniczo na metodzie semantic analysis. Sytuację wdzięczności presuponuje kilka działań adresata: pomoc fizyczna, różnorodne wsparcie werbalne (potwierdzenie, pytanie, komplement) lub obietnica udzielenia pomocy w przyszłości. Bezpośrednią wdzięczność wyraża się zwykle za pomocą wykrzyknika ačiū, rzadziej – dėkui, czasownika performatywnego dėkoju oraz konstrukcji analitycznych esu (būsiu, būčiau) dėkingas(-a). Formalną relację między nadawcą a adresatem wskazują wyrażenia wdzięczności, w których czynność oznaczona jest za pomocą form analitycznych z rzeczownikiem padėka i niektórymi czasownikami. W wyrażeniu dorozumianej wdzięczności można wyróżnić aż 6 odcieni znaczeniowych: życzenie, możliwość, prośbę, obowiązek, dokonanie aktu mowy, brak wyrażenia. Te odcienie znaczeniowe są zwykle określane przez wybrane czasowniki modalne, np. życzenie implikują formy czasowników norėti lub trokšti, potrzebę – reikėti, obowiązek – czasowniki oznaczające konieczność. Odcienie znaczeniowe są również widoczne w wybranych formach gramatycznych: tryb rozkazujący należy przede wszystkim wiązać z prośbą, tryb łączący – z nieokreślonością działania. Zakłopotanie adresata (rzeczywiste lub jedynie pozorne) sygnalizuje użycie czasowników z przedrostkiem ne- (nerandu; nėra žodžių). SŁOWA KLUCZOWE: wdzięczność, nadawca, adresat, wyrażenie językowe. GIEDRĖ ČEPAITIENĖ Šiaulių universitetas ul. P. Višinskio 38, LT-76352 Šiauliai [email protected]