Padėkos raiškos galimybės

GIEDRĖ ČEPAITTIENĖ Uniwersytet w Szawlach MOŻLIWOŚCI WYRAŻANIA WDZIĘCZNOŚCI SŁOWA KLUCZOWE: podziękowanie, nadawca, adresat, wyrażanie językowe. WPROWADZENIE Podziękowanie jest jedną z sytuacji etykiety językowej. Jej podstawą jest odczuwane przez nadawcę, czyli rzeczywiste lub pozorne, poczucie wdzięczności za działanie wykonane lub obiecane przez adresata. Rzeczywiste poczucie wdzięczności występuje wtedy, gdy działalność adresata jest dla nadawcy pożyteczna lub wywołuje miłe uczucia. Pozorna wdzięczność wiąże się z określonymi sytuacjami życia publicznego (na przykład podziękowanie po zakończeniu przemówienia publicznego); jest ona związana nie z samym odczuwaniem nadawcy, lecz z normami zachowań językowych akceptowanymi przez daną wspólnotę. Celem podziękowania jest okazanie adresatowi uwagi oraz zademonstrowanie, że nadawca dostrzega jego działania i je docenia. Same słowa podziękowania pełnią referencyjną funkcję aktu mowy. Funkcję tę można rozszerzyć, wskazując przyczynę podziękowania. Nierzadko w formułach wyrażających wdzięczność adresat jest wymieniany. Inne tematy deiktyczne (czas, miejsce) nie są konieczne dla wyrażania wdzięczności i pojawiają się rzadko. Wyrażanie wdzięczności jest zazwyczaj rozszerzane za pomocą różnych modyfikatorów i słów wartościujących, które pełnią funkcję ekspresywną. Celem niniejszego artykułu jest omówienie przyczyn sytuacji podziękowania oraz możliwości jej wyrażania w języku litewskim. Źródłami są Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas (dalej: Korpus) oraz materiały zgromadzone przez autorkę z języka mówionego i listów różnych pisarzy oraz działaczy kultury. Artykuł opiera się przede wszystkim na metodzie analizy semantycznej, a znaczenia wyrazów objaśniono na podstawie Lietuvių kalbos žodynu. PRZYCZYNY PODZIĘKOWANIA Konieczność podziękowania to częsta sytuacja w życiu każdego człowieka. Powodem podziękowania mogą być fizyczne, intelektualne lub duchowe działania adresata. Można je podzielić na następujące grupy: • pomoc fizyczna udzielona nadawcy (dziękuję, że mnie podnieśliście, sam nie dałbym rady itp.); • informacje przekazane nadawcy przez adresata (dziękuję, że poinformowaliście; ostrzegliście itp.); pozytywna charakterystyka nadawcy lub poparcie jego stanowiska, wyrażone ustnie lub pisemnie BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Padėkos raiškos galimybės | 2 (dziękuję za dobre słowa; dziękuję, że się zgodziliście); pozdrowienia, życzenia, które zostały skierowane do adresata w trakcie aktu mowy lub nieco wcześniej (dziękuję za..., dziękuję, że pamiętaliście, nie zapomnieliście); pytanie o życie, zdrowie itp. adresanta lub jego bliskich (dziękuję, wszystko dobrze; dziękuję, wszyscy zdrowi); wypowiedzenie komplementu; zobowiązanie, że adresat wykona potrzebne adresantowi działanie fizyczne lub intelektualne, na przykład przyjdzie do pracy społecznej, napisze rekomendację (dziękuję, że się zgodziłeś / zgodziliście...). • BEZPOŚREDNIE WYRAŻANIE WDZIĘCZNOŚCI W Słowniku języka litewskiego słowo wdzięczność definiuje się następująco: „okazanie uczucia wdzięczności za wyświadczone dobro, podziękowanie”. A zatem wdzięczność jest wyrazem pewnego uczucia. Najczęściej, dziękując, używa się wykrzyknika ačiū. Korpus (T) pokazuje, że ten wykrzyknik wielokrotnie przewyższa pod względem częstości inne sposoby wyrażania wdzięczności: znaleziono 10 208 przykładów z ačiū, z wykrzyknikiem dėkui – 1 042; podobnych przykładów z performatywnym czasownikiem dėkoju jest 1 476, a forma padėkoti występuje 452 razy. A zatem, choć wykrzyknik dėkui dobrze wpisuje się w paradygmat wyrazów związanych z dziękowaniem (dėkoju – padėka – dėkingumas – dėkingas), jest używany niemal 10 razy rzadziej niż ačiū. Wykrzyknik definiuje się jako „nieodmienną część mowy, złożoną ze słów bezpośrednio i wyraziście przekazujących uczucia, akty woli oraz zachęty, bez nazywania ich” (DLKG 1994: 462), jednak wykrzykniki wyrażające wdzięczność zawsze dokonują aktu podziękowania, konkurują z performatywnym czasownikiem dėkoju i mogą go zastępować w każdej sytuacji, zarówno w stylu potocznym, jak i w oficjalnym otoczeniu. Obok tych wykrzykników do wyrażania wdzięczności używa się także konstrukcji analitycznych, których bezpośrednim znaczeniem jest określenie obecnego (lub przewidywanego w przyszłości) stanu adresanta. Tworzy je przymiotnik dėkingas (-a) wraz z formami 1. osoby czasu teraźniejszego lub przyszłego czasownika būti: esu1 (būsiu) dėkingas (-a), rzadziej – z formą 1. osoby trybu przypuszczającego (būčiau dėkingas), czyli z orzeczeniem złożonym. Bezpośrednim znaczeniem tych konstrukcji jest określenie stanu adresanta, jednak w akcie podziękowania realizowane jest inne niż to znaczenie wypowiedzi, opisujące stan adresanta. Aktualizuje się tu znaczenie pośrednie, tj. wypowiedź esu (būsiu) dėkingas jest używana zamiast wypowiedzi performatywnej dėkoju i jest jej równoważna. Konstrukcja esu (būsiu; būčiau) dėkingas (–a) może zastępować czasownik dėkoju we wszystkich pozycjach. Gdy konstrukcja przymiotnikowa służy wyrażeniu wdzięczności, można ją rozszerzyć o intensyfikatory labai, didžiai, nepaprastai i in. Możliwość takiego wyrażania wdzięczności ilustrują następujące przykłady: Dėkinga esu M.G. za zbyt wielkie idealizowanie mojej osoby, tylko nie chcę, by inni byli wprowadzani w błąd Bit451; Esu dėkinga wszystkim starym Przyjaciołom [...] Bit471; Geroji! Nemoku nė išreikšti, kaip esu dėkinga Jums už rūpinimosi manimi Bit290; [...] Taip pat labai dėkingas za wyświadczone, wyświadczane i obiecane przysługi AVien654; Labai Jums dėkinga za maszynę do pisania SNer391; Miela mama, esame dėkingi za Twoją troskę, czułość Twoich rąk, nieprzespane noce i wyrozumiałość GyvK; Esu jums be galo dėkinga, że mnie podwieźliście GyvK; būsiu dėkingas, jeśli wydrukujesz w czasopiśmie Ir, i proszę Cię, nie zwlekaj T; Būsiu Tau dėkingas Twój E. Mieželaitis T; Būsiu amžinai jam dėkingas, powiedziałem T; do grobowej deski būsiu tau dėkingas T; Būčiau nepaprastai dėkingas, gdyby wszyscy żołnierze wchodzili pojedynczo na bardzo krótko T; Būčiau dėkingas, gdybyście się na to zgodzili T; Panie Premierze! Būčiau be galo dėkingas, gdybyście wyjaśnili T. Kai kal- 1 Gdy adresant jest zbiorowy, używa się form liczby mnogiej (esame dėkingi). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Padėkos raiškos galimybės | 3 mowa w imieniu osoby trzeciej, używa się formy 3. osoby trybu przypuszczającego, np.: Generalis Direktoratas būtų dėkingas, gdyby ministerstwo zatwierdziło T. Obok orzeczenia złożonego do wyrażania wdzięczności używa się również form orzeczenia złożonego złożonego z osobowej formy czasownika turi, bezokolicznika būti oraz odmiennej formy – przymiotnika dėkingas, np.: Za to, że natrafiłem na ten skarb, turiu būti dėkingas swemu bratu Mirtowi Larsenowi T; turiu būti dėkingas za taką wyrozumiałość T; za uratowanie mnie turiu būti dėkingas Johnsonowi T. Taki sposób wyrażania ma również odcień powinności, wnoszony przez czasownik turėti, oznaczający także obowiązek lub powinność, czyli „musieć, być zobowiązanym (do zrobienia czegoś)”. W takich podziękowaniach używa się również form innych czasowników niż būti. Niekiedy podkreślają one właśnie odczucia adresanta; takim czasownikiem jest jausti, ‘odczuwać doznania zewnętrzne i wewnętrzne’. W podziękowaniach używa się form 1. osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, np.: Nie mogę nawet opisać, jak jaučiuosi wdzięczny T; Jaučiuosi bardzo wdzięczny, że miałem szczęście skorzystać T; Jaučiuosi dėkingas im wszystkim T. W ten sposób utrwala się to, co adresant odczuwa w trakcie aktu mowy. Nieco inny odcień nadaje użycie form czasownika likti. Jego 7. znaczenie to „pozostawać nadal takim samym, w tym samym stanie”. Zatem wdzięczność wyrażana połączeniem wyrazowym lieku (likau) dėkingas wskazuje nie tylko na obecny stan adresanta, ale i na to, że stan ten utrzyma się także w przyszłości, np.: lieku wszystkim głęboko dėkingas T; Jestem już staruszkiem, żyję w epoce dwóch toporków... Lieku dėkingas, niech Bóg was pocieszy T; Po intensywnych badaniach likau szczególnie dėkingas jednej osobie T. O oficjalnych stosunkach między adresantem a adresatem świadczą podziękowania, w których do nazwania czynności używa się form analitycznych z rzeczownikiem padėka i niektórymi czasownikami, tj.: reikšti (išreikšti; pareikšti) padėką; tarti padėką; tarti padėkos žodžius; siųsti padėką. Tak dziękuje się wtedy, gdy sytuacja aktu mowy jest nie tylko oficjalna, lecz także uroczysta. Potwierdza to niejako tezę, że język litewski cechuje wyrażanie werbalne: konstrukcje nominalne zwykle nie są używane, dlatego odbiera się je jako przykłady odmiennego, niecodziennego użycia. Rzeczownik padėka w tych wypowiedziach można rozszerzyć o przymiotniki didelis, ypatingas, nuoširdus, šir- dingas. Takie użycie ilustrują następujące przykłady: Jeszcze raz reiškiu swoją padėką T; Reiškiu wielki szacunek i padėką T; Za gramatykę tariu didelės padėkos žodžius Bit231; Tym samym reiškiu didžią padėką T; Za to temu zespołowi reiškiu nuoširdžią padėką T; Szczególne padėką reiškiu [...] T; Tariu tobie padėką za błogosławieństwo losu T; Tariu Jums širdingą padėką Bit284. Niekiedy dwukrotnie powtarzają się wyrazy z rdzeniem wspólnym z dėkui, np.: (esu) dėkinga ir dėkoti, dėkinga ir dėkingumą pareikšti: Geroji! Nemoku nė išreikšti, kaip esu dėkinga Jums už rūpinimos manimi. Jūs jau per daug buvote man gera. Nežinau, nė kaip dėkoti Bit290; Dėkinga Jums už tų raštų peržiūrėjimą, bet man rodosi, tiksliau bus tas dėkingumas pareikštas, jei Jūs malonėtumėt paskirti sau kokį nuošimtį nuo honoraro [...] Bit315. UKRYTE WYRAŻANIE WDZIĘCZNOŚCI Oprócz zwyczajowych, bezpośrednich sposobów wyrażania wdzięczności możliwe są także wypowiedzi nieco bardziej ukryte2. Zazwyczaj mają one jakiś dodatkowy odcień semantyczny, wyrażany osobową formą czasownika. W wyrażaniu wdzięczności można dostrzec aż 6 odcieni semantycznych: życzenie, możliwość, prośbę, przywilej- 2 Plačiau žr. Čepaitienė 2007: 179–200. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Padėkos raiškos galimybės | 4 stwo, zakończenie aktu mowy, określenie braku środków wyrazu. Odcienie te zależą od wybranych czasowników modalnych; na przykład odcień życzeniowy wskazują formy czasowników norėti lub trokšti, konieczność – reikėti, a obowiązek – czasowniki wyrażające konieczność. Wdzięczność wyrażana jako życzenie Nierzadko wdzięczność wyrażana jest jak gdyby jako życzenie, np.: chcę (chcemy) podziękować, chciałem podziękować, chciałbym podziękować. Jak wiadomo, życzenia zawsze odnoszą się do przyszłości; jak gdyby nie odzwierciedlają jeszcze rzeczywistego działania, a w sytuacji wyrażania wdzięczności formy czasownika norėti chcę (chcemy; chce), chciałem, chciałbym jedynie wskazują modalność, nadając pożądanemu działaniu odcień życzeniowy. Oprócz tego sposobu wyrażania wdzięczności używa się czasem form chciałem podziękować, chce podziękować. Te warianty wyrażania wdzięczności różnią się od podstawowego sposobu podziękowania pod kilkoma względami. Przede wszystkim możliwych jest kilka wariantów form czasownika modalnego: 1) formy 1. osoby czasu teraźniejszego trybu oznajmującego chcę, chcemy oraz forma 3. osoby chce; 2) forma 1. osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego dokonanego trybu oznajmującego chciałem; 3) formy 1. lub 3. osoby liczby pojedynczej trybu przypuszczającego chciałbym, chciałby. Podstawowe znaczenia tych form są różne. Forma 1. osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego trybu oznajmującego chcę wskazuje, że nadawca zamierza w tej chwili wykonać akt prośby: Chcę podziękować tym, którzy kochają nasz teatr, natomiast forma 3. osoby zwykle wskazuje na zbiorowego nadawcę, np.: Komisja licząca głosy chce podziękować za pracę. Użycie form czasu przeszłego dokonanego (chciałem podziękować) zwykle oznacza, że akt podziękowania trwa długo, podziękowano już komuś innemu, a przy jego kończeniu nadawca przypomina sobie o jeszcze jednym adresacie podziękowania, np.: Chciałem podziękować pani minister T. Forma 1. osoby liczby pojedynczej trybu przypuszczającego chciałbym wskazuje na niezdecydowanie nadawcy, czy wykonać akt prośby, czy też nie. Gdy do wyrażenia wdzięczności wybiera się formę 3. osoby trybu przypuszczającego chciałby, nadawca jak gdyby się ukrywa i ocenia z dystansu działanie, które sam wykonuje, np.: Wydawnictwo „Quarto” chciałoby podziękować tym organizacjom. Oczywiście w formułach etykietalnych realizują się pośrednie znaczenia tych form. Zatem zarówno konstrukcja chcę podziękować, jak i konstrukcja chciałbym podziękować oznacza dziękuję i jest synonimem tego performatywu. Nie są jednak całkowicie synonimiczne, ponieważ różnią się stylistycznie. Wynika to z użycia form trybu przypuszczającego: tryb ten nie ma znaczenia kategorycznego, dlatego zwykle uznaje się go za łagodniejszy i nieco uprzejmiejszy. Z semantyką pragnienia wiąże się konstrukcja pragnę podziękować. W tym połączeniu aktualizuje się drugie, przenośne znaczenie słowa trokšti: „bardzo chcieć, pragnąć”. Takie wyrażenie wdzięczności jest więc bardziej ekspresywne, ponieważ wyrażanie pragnienia wzbogaca tu sem „bardzo”, wskazujący na jego intensywność. Wdzięczność wyrażana jako prośba Inny odcień wskazują również konstrukcje wyrażające wdzięczność z użyciem 2. osoby liczby mnogiej trybu rozkazującego czasownika leisti: leiskite padėkoti, np.: Przede wszystkim proszę pozwolić szczerze podziękować za to, że pojawiła się możliwość wysłuchania T; Szanowna Rado! Przede wszystkim pozwolę podziękować waszemu Prezydium T; A także pozwólcie mi podziękować w imieniu całej emigracji za ustawę o obywatelstwie T. Bezpośrednie znaczenie tej wypowiedzi to prośba: za pomocą czasownika wyrażonego w trybie rozkazującym nadawca zwraca się do adresata, który może pozwolić lub nie pozwolić nadawcy wykonać pożądane działanie. Jednak w akcie podziękowania (i ogólnie w formułach grzecznościowych) forma leiskite uległa desemantyzacji. Wskazuje jedynie BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Padėkos raiškos galimybės | 5 na uprzejmy zwrot do adresata i zwykle oznacza, że akt mowy odbywa się z zastosowaniem zdystansowanej strategii grzeczności między rozmówcami zajmującymi wysoką pozycję hierarchiczną, czyli w stylu wysokim. Zazwyczaj formy tej używa się, gdy akt komunikacji odbywa się nie między dwojgiem uczestników, lecz publicznie: to, co mówi się do adresata, słyszy jakaś publiczność (uczestnicy uroczystych posiedzeń, sympozjów itp.). Nierzadko przy takim dziękowaniu wskazuje się również nadawcę. Świadczą o tym przykłady z korpusu, prasy i języka mówionego: Pozwólcie mi w imieniu wszystkich mężczyzn i kobiet miłujących wolność podziękować tym spośród was, którzy [...] T; W imieniu wszystkich tu zgromadzonych pozwólcie podziękować pr.; Pozwólcie w imieniu rektora podziękować Państwu za serdeczną pracę GyvK. Oficjalność i wyraźniejsze zaznaczenie zdystansowanej strategii grzeczności charakteryzują konstrukcje analityczne z rzeczownikiem padėka oraz czasownikami prašau lub priimkite: prašau išreikšti / perduoti / pareikšti padėką; priimkite padėką. W tym sposobie wyrażania jak gdyby zderzają się dwie sytuacje etykiety językowej: prośba (na co wskazuje czasownik prašau lub forma trybu rozkazującego) oraz podziękowanie (na co wskazuje rzeczownik). Wybierając taki sposób wyrażania, nadawca ustanawia zatem szczególną relację z adresatem: prosi go, by przyjął jego słowa wdzięczności, np.: Dziękuję Państwu za to, proszę przyjąć także szczere podziękowania wszystkich moich rodaków T; Szanowni Państwo! Proszę przyjąć serdeczne podziękowania za to, że pamiętali Państwo o mnie, staruszce, i przesłali mi pozdrowienia [...] Bit452; Proszę przyjąć najserdeczniejsze podziękowania za troskę; jestem stara i obawiam się, że nie będę już mogła niczym Państwu służyć... Bit189; Szanowny Panie! Proszę przyjąć słowa serdecznego podziękowania za piękny podarunek, a zarazem za obietnicę poprawienia języka Bit371. Czasem takie podziękowanie kieruje się do adresata nie bezpośrednio, lecz przekazuje za pośrednictwem trzeciego uczestnika aktu mowy – świadka, który jak gdyby zostaje zobowiązany do przekazania podziękowania. Świadczą o tym następujące przykłady użycia: Proszę jej przekazać moje szczere podziękowanie T; Poproszę przekazać serdeczne podziękowanie T; Proszę przekazać moje podziękowania i pozdrowienia T. W listach działaczy kultury z początku XX wieku występował jeszcze jeden wariant tego sposobu wyrażania – przyjmijcie wyraz wdzięczności, np.: Proszę przyjąć [...] a zarazem (tj. również – G. Č.) wyraz wdzięczności za dobre serce, którego tyle okazaliście w ostatnim swoim liście Bit77. Wyrażanie podziękowań jako możliwości Istnieje taki sposób wyrażania podziękowań, w którym nadawca wybiera określenie możliwości. Wskazują na to różne formy czasownika móc: mogę, mógłbym, można, mogąc podziękować. Jak podaje Słownik języka litewskiego, drugie znaczenie tego czasownika definiuje się jako „mieć możliwość”. Użycie form czasu teraźniejszego i trybu przypuszczającego odpowiada odcieniom wyrażania chęci: czas teraźniejszy nazywa stan obecny, tryb przypuszczający określa działanie pośrednie, np.: Jak miło, że mogę jeszcze raz państwu podziękować T; jak mógłbym państwu podziękować? T. Z drugiej strony podziękowanie sformułowane w pytaniu z użyciem formy trybu przypuszczającego ma jeszcze inną cechę semantyczną: nadawca jakby mówi, że podziękowanie jest niemożliwe, że nie znajduje odpowiedniej formy wyrażenia wdzięczności. Określenie możliwości różni się od innego ukrytego sposobu wyrażania podziękowania tym, że używa się tu nieosobowych form czasownika: imiesłowu predykatywnego galima lub formy półimiesłowu galėdamas. Podziękowanie wyrażone imiesłowem predykatywnym zdaje się wskazywać na przekonanie nadawcy, że adresat tylko częściowo zasłużył na podziękowanie, gdyż wypowiedź można podziękować zarazem sugeruje, że nie jest to konieczne, np.: Im można podziękować za piękno życia T. Inaczej jest, gdy podziękowanie wyraża się półimiesłowem. W takich przypadkach nadawca ocenia zaistniałą możliwość, np.: cieszę się, mogąc publicznie podziękować wszystkim T. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Padėkos raiškos galimybės | 6 Wyrażanie podziękowań jako konieczności Czasami nadawca postrzega sytuację podziękowania jako konieczność. Świadczą o tym różne formy czasownika turėti używane do wyrażania podziękowań: turiu (turime), turėčiau padėkoti. W Słowniku języka litewskiego 33. znaczenie tego czasownika definiuje się jako „potrzebować, być zobowiązanym (do zrobienia czegoś)”. Taki odcień podziękowania ukazują następujące przykłady: muszę wam za nich wszystkich podziękować T; Musimy teraz podziękować Bogu T; musimy podziękować za wyjaśnienie doświadczeń z używaniem mediów wtórnych T; Za wkład i cierpliwość musimy podziękować wielu osobom T; Powinienem podziękować za to synowi T. Zdarzają się przykłady, w których użyto przymiotnika būtinas. Słownik języka litewskiego definiuje jego pierwsze znaczenie następująco: „bez którego nie można się obejść, bardzo potrzebny”. Dlatego podziękowania z tym przymiotnikiem również mają odcień konieczności, np.: Na początku trzeba podziękować za okazany zaszczyt T. Czasami nadawcy postrzegają podziękowanie jako obowiązek. Ten ostatni rzeczownik jest definiowany w Słowniku języka litewskiego jako „to, co trzeba, należy wykonać”. Zatem takie podziękowania również mają odcień konieczności, np.: Autor czuje miły obowiązek podziękowania redaktorowi naczelnemu tego czasopisma T. Podziękowania te są bliskie podziękowaniom o odcieniu konieczności. Odcień ten zazwyczaj wyrażają różne formy czasownika potrzebować. W Słowniku języka litewskiego ich znaczenie określono jako „być potrzebnym, być koniecznym”. W Słowniku synonimów słowo potrzebować podano w gnieździe musieć, w którym obok wymieniono czasownik mieć. Między koniecznością a potrzebą istnieje jednak choćby niewielka różnica semantyczna. Odcień konieczności wskazuje, że nie ma możliwości wyboru: działanie jest konieczne, obowiązkowe. Czasownik potrzebować zdaje się nie zawierać semu konieczności; bliższy jest mu sem „pożądane”. W podziękowaniach o odcieniu potrzeby używa się form 3. osoby czasu teraźniejszego lub trybu przypuszczającego: trzeba, należałoby podziękować. Potwierdzają to przykłady z Korpusu: i za to trzeba szczególnie podziękować bystremu młodzieńcowi T; Naprawdę trzeba podziękować, a nie mówić, że źle pracują T; należałoby podziękować tym ludziom T; należałoby podziękować działającemu tutaj Centrum Badań nad Kulturą T. Bardzo rzadko potrzebę wyraża się 3. osobą czasu teraźniejszego czasownika tekti: A to już dobry znak i za niego przychodzi wam podziękować T. Niedostatek środków wyrazu Zdarzają się przypadki, w których nadawca zajmuje jakby pozycję niewiedzy, czuje i mówi, że jest albo sam zbyt nieporadny, by wyrazić podziękowanie, albo że jego słownictwo jest zbyt ubogie. W istocie aktualnym znaczeniem tych wypowiedzi jest podziękowanie. Wówczas podziękowanie wyraża się pośrednio. Nadawca zazwyczaj wybiera formy czasowników w 1. osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego z przedrostkiem ne- (nie wiem, nie znajduję, nie umiem, nie mam), jakby wskazujące na zakłopotanie nadawcy, niemożność sformułowania podziękowania, np.: Ani nie wiem, jak mógłbym wyrazić wdzięczność GyvK; Jestem tak wdzięczna, że brakuje mi słów GyvK; Dostałem od ciebie wyczekiwane zdjęcie, cieszyłem się przez całe wakacje. Teraz tylko nie umiem podziękować VMač351; Nie wiem, jak dziękować, wujku. Nie pozostaniemy dłużni!]Balt166; Nie mam tylu dobrych słów, by podziękować T; Aš nie znajduję słów, by właściwie podziękować T. Rzadziej wybiera się formy bardziej uogólniające sytuację: imiesłów bierny (nie da się podziękować) lub formę 3. osoby (brak słów). W ten sposób nadawca jakby dystansuje się od konkretnej sytuacji, opisuje nie tylko własne odczucia, lecz także to, że każdy mówiący czułby się podobnie w podobnej sytuacji, np.: [...] nie sposób podziękować za tak serdeczną otwartość Žem10; Na świecie nie ma słów, którymi mógłbym wyrazić wdzięczność T; Brakuje słów, by móc wyrazić wdzięczność GyvK. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Padėkos raiškos galimybės | 7 Zdarzają się bardzo indywidualne podziękowania wyrażane poprzez zaprzeczenie. Wówczas nadawcy celowo przyjmują pozycję osoby niezdolnej do dziękowania, podkreślając w ten sposób, że w rzeczywistości są bardzo wdzięczni. Świadczą o tym następujące przykłady: Droga Pani! Pański list to sen albo bajka... Nie spodziewałam się, że w dzisiejszych czasach są jeszcze tacy ludzie!.. Tyle dobroci jest w tym liście, że sam powinien uleczyć... Nie umiem dziękować. Wczoraj wzięłam ten list do ręki, a dziś, wspomniawszy go, wciąż płyną mi łzy... Bit162; Aż chce się płakać, że nigdy, nigdy się nie odwdzięczę... Już za stara... Bit434. Takie podziękowania świadczą o bliskiej relacji między nadawcą a adresatem, ponieważ poprzez te nietradycyjne podziękowania nadawca niejako otwiera duszę i mówi o bardzo intymnych przeżyciach. Zamykanie aktu mowy Rzadko (w Tekstynie znaleziono tylko 2 przykłady) akt mowy kończy się podziękowaniem, co nadawca specjalnie podkreśla. Sytuację tę obrazują formy czasownika pozostać w czasie teraźniejszym lub przeszłym prostym, np.: Pozostaje mi podziękować autorowi Regulaminu T; Pozostało mi podziękować T. Użycie form z przedrostkiem pozostaje, pozostało w podziękowaniach nie jest uzasadnione: przedrostek be- odpowiada znaczeniom partykuł ledwie, wciąż, już, tylko, tutaj i zwykle wskazuje na trwanie czynności (LKG II: 295), a nie na jej zakończenie, czego chcieliby nadawcy podziękowań. W Tekstynie nie odnotowano wypowiedzi pozostaje (tylko) podziękować; pozostało (tylko) podziękować. WNIOSKI Sytuację podziękowania charakteryzuje kilka działań adresata: pomoc fizyczna, różne formy wsparcia słownego (zgoda, pytanie, komplement) lub obietnica udzielenia pomocy w przyszłości. Bezpośrednie podziękowanie najczęściej wyraża się za pomocą wykrzyknika dziękuję, rzadziej – dzięki, performatywnego czasownika dziękuję oraz konstrukcji analitycznych jestem (będę, byłbym) wdzięczny. O formalnych relacjach między nadawcą a adresatem świadczą podziękowania, w których do nazwania tego aktu stosuje się formy analityczne z rzeczownikiem podziękowanie oraz niektórymi czasownikami wyrazić podziękowanie; złożyć podziękowania; wypowiedzieć słowa podziękowania; przesłać podziękowania. W ukrytym wyrażaniu podziękowań można wyróżnić 6 odcieni znaczeniowych: pragnienie, możliwość, prośbę, konieczność, zakończenie aktu mowy oraz wskazanie braku środków wyrazu. Odcienie te najczęściej zależą od wybranych czasowników modalnych, np. odcień pragnienia wyrażają formy czasowników chcieć lub pragnąć, potrzebę – potrzebować, a konieczność – czasowniki wyrażające niezbędność. Odcienie znaczeniowe wyznaczają także wybrane formy gramatyczne: tryb rozkazujący wiąże się przede wszystkim z prośbą, a przypuszczający – z niepewnością co do czynności. Zgoda nadawcy (rzeczywista lub pozorna) wyrażana jest przez użycie czasowników z przedrostkiem ne- (nie znajduję; nie ma słów). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Padėkos raiškos galimybės | 8 LITERATURA I SKRÓTY AVien – Vienuolis A. Raštai 6, Vilnius: Vaga, 1988. Čepaitienė G. 2007: Lietuvių kalbos etiketas: semantika ir pragmatika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. DLKG 1994 – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Bit – Bitė-Petkevičaitė G. Raštai 6, Vilnius: Vaga, 1968. JBalt – Baltušis J. Sakmė apie Juzą, Vilnius: Vaga, 1989. GyvK – język potoczny. LKG II – Gramatyka języka litewskiego 2. Red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1971. LKŽ I–XX – Słownik języka litewskiego, 1–2, wyd. 2, Vilnius: Mintis, 1968–1969; 3–6, Vilnius: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956–1962; 7–9, Vilnius: Mintis, 1966–1973; 10–15, Vilnius: Mokslas, 1976–1991; 16–17, Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995–1996; 18–19, Vilnius: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997–1999; 20, Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2002. SNėr – Nėris S. Raštai 3, Vilnius: Vaga, 1984. sp. – prasa. T – Tekstynas współczesnego języka litewskiego. Dostęp online: http://tekstynas.vdu.lt (dostęp: 20.02.2014). VMač – Mačernis V. Pod niebem spowitym mgłą niewiedzy: poezja, listy, proza, Wilno: Vaga, 1990. Žem – Žemaitė. Pisma wybrane 6, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, 1957. Otrzymano 2014 04 14 BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 GIEDRĖ ČEPAITIENĖ. Padėkos raiškos galimybės | 9 MOŻLIWOŚCI WYRAŻANIA WDZIĘCZNOŚCI Streszczenie Wyrażając wdzięczność, okazuje się uwagę adresatowi, demonstrując, że nadawca zauważa jego działania i je docenia. Same słowa wdzięczności pełnią referencyjną funkcję aktu mowy. Wypowiedź można rozbudować, wskazując przyczynę wdzięczności. Dość często w formułach wdzięczności wymienia się adresata. Wyrażenie wdzięczności jest zwykle rozbudowywane za pomocą różnych modyfikatorów i słów oceniających, które pełnią funkcję ekspresywną. Artykuł omawia przyczyny sytuacji wdzięczności oraz możliwości jej wyrażania w języku litewskim. Wykorzystane źródła obejmują dane z Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas (Korpus współczesnego języka litewskiego), a także zebrane przez autorkę wypowiedzi spontaniczne i listy różnych pisarzy oraz pracowników kultury. Artykuł opiera się zasadniczo na metodzie analizy semantycznej. Sytuację wdzięczności warunkuje kilka działań adresata: pomoc fizyczna, różnorodne wsparcie słowne (zgoda, pytanie, komplement) lub obietnica udzielenia pomocy w przyszłości. Bezpośrednią wdzięczność wyraża się zwykle za pomocą wykrzyknika ačiū, rzadziej – dėkui, czasownika performatywnego dėkoju oraz konstrukcji analitycznych esu (būsiu, būčiau) dėkingas(–a). Formalną relację między nadawcą a adresatem wskazują wyrażenia wdzięczności, w których działanie określane jest za pomocą form analitycznych z rzeczownikiem padėka oraz niektórymi czasownikami. W wyrażaniu wdzięczności niejawnej można wyróżnić aż 6 odcieni znaczeniowych: życzenie, możliwość, prośbę, obowiązek, dokonanie aktu mowy, brak ekspresji. Odcienie te są zwykle określane przez wybrane czasowniki modalne, np. życzenie wyrażają formy czasowników norėti lub trokšti, potrzebę – reikėti, obowiązek zaś – czasowniki oznaczające konieczność. Odcienie semantyczne uwidaczniają się również w wybranych formach gramatycznych: tryb rozkazujący należy przede wszystkim wiązać z prośbą, a tryb łączący – z nieokreślonością działania. Zakłopotanie adresata (rzeczywiste lub jedynie pozorne) sygnalizuje użycie czasowników z przedrostkiem ne- (nerandu; nėra žodžių). SŁOWA KLUCZOWE: wdzięczność, nadawca, adresat, wyrażenie językowe. GIEDRĖ ČEPAITIENĖ Uniwersytet Szawelski ul. P. Višinskio 38, LT-76352 Szawle [email protected] BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204