Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje

BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ Instytut Języka Litewskiego WYRAŻANIE EMOCJI ZA POMOCĄ WYKRZYKNIKÓW W JĘZYKU UCZNIÓW SŁOWA KLUCZOWE: wykrzykniki, język uczniów, zapożyczenia, przekleństwa. Wykrzykniki są aktywnie używane w języku mówionym do wyrażania najróżniejszych emocji. Tę nieodmienną część mowy „tworzą słowa bezpośrednio i wyraziście przekazujące emocje, akty woli oraz impulsy, nie nazywając ich” (DLKG 2006: 462). Chociaż w komunikacji elektronicznej, która obecnie często zastępuje komunikację ustną, do tego celu często używa się emotikonów (zob. Wolf 2000: 827-833; Tossell 2012: 659–663), również tutaj nie unika się słownego wyrażania emocji, do którego wykrzykniki nadają się najlepiej. Jednak badań nad tym, jak wykrzykniki funkcjonują we współczesnym języku litewskim oraz jakie zachodzą zmiany i pojawiają się nowości, prawie nie ma (więcej uwagi poświęca się fonosemantyce wykrzykników, por. Zabarskaitė 2009: 91–110). Do badań szczególnie nadaje się język uczniów, w którym można znaleźć zalążki różnorodnych nowości lub zmian językowych. Od 2015 r. w Centrum Badań nad Językiem Ogólnym Instytutu Języka Litewskiego działa Grupa Badań nad Lituanistyką Szkolną (kier. dr Aurelija Tamulionienė), która bada język uczniów i ich postawy językowe. Stowarzyszenie „Lituanistų sambūris”, współpracując z naukowcami Grupy Badań nad Lituanistyką Szkolną, w ramach wspieranego przez Centrum Rozwoju Edukacji projektu „Integracja zmian we współczesnej leksyce języka litewskiego z treściami nauczania i rozwój kompetencji przedmiotowych nauczycieli” przeprowadziło dwa badania ankietowe uczniów i nauczycieli dotyczące leksyki języka litewskiego, jej używania, nauczania i oceniania. We wrześniu 2015 r. na stronie ankietowej apklausa.lt uczniom udostępniono ankietę składającą się z 15 pytań, która obejmowała używanie wyrazów międzynarodowych, dialektyzmów, neologizmów i wulgaryzmów, bogactwo języka (uczniowie mieli wyjaśnić, co oznaczają wyrazy aukštielninkas i meldai, wskazać, jakimi wykrzyknikami wyrażają swoje uczucia w określonych sytuacjach, gdy są wśród przyjaciół i komunikują się z nimi, itp.). Zbadano także zwyczaje uczniów związane z pisemną komunikacją elektroniczną oraz ich umiejętność korzystania ze słowników papierowych lub internetowych. Celem ankiety było ocenienie, w jakim stopniu uczniowie znają różne warstwy leksyki, a także sprawdzenie możliwości prowadzenia szerszych badań według poszczególnych tematów pytań ankietowych. Celem artykułu jest, na podstawie wyników ankiety przedstawionej uczniom, przeanalizowanie wyrażania uczuć za pomocą wykrzykników w języku uczniów oraz ocenienie stosunku wykrzykników litewskich do nielitewskich. Jedno z 15 pytań przedstawionych uczniom brzmiało: Jakimi wykrzyknikami wyrazilibyście swoje uczucia w określonych sytuacjach, gdy jesteście wśród przyjaciół i komunikujecie się z nimi? Pytaniem tym chciano zbadać, czy uczniowie rozumieją, czym są wykrzykniki, a także ustalić, jakich wykrzykników używają najczęściej. Wysunięto hipotezę, że w użyciu silnie konkurują litewskie i angielskie wykrzykniki, a nawet te drugie zaczynają dominować (zob. rysunek). Na pojawienie się tych elementów obcego języka w języku ojczystym ogromny wpływ wywiera prestiż języka angielskiego (szerzej zob. Sauciuc BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje | 2 2006: 269; Vaicekauskienė 2007: 34). „Kontakt dwóch kultur zapewne rzadko kiedy jest jednakowo obustronny, częściej jest to relacja między stroną «dającą» a «biorącą». Strona dająca to kultura prestiżowa, do której kultura biorąca się upodabnia i której prestiżowość czyni prestiżowym również jej język” (Vaicekauskienė 2007: 39), dlatego wykrzykniki, podobnie jak inne środki wyrazu językowego, uczniowie zapożyczają przede wszystkim z języka prestiżowego, dążąc w ten sposób nie tylko do uczynienia prestiżowym własnego języka, lecz także do niewyróżniania się z grupy rówieśniczej. Należy podkreślić, że ten pochodzący z języka obcego środek ekspresji emocjonalnej szybko umacnia się w języku ojczystym i zakorzenia się w świadomości użytkowników języka (wcale nie jest konieczny długi i ścisły kontakt kultur «biorącej» i «dającej»). Na przykład zdecydowana większość studentów jednej z rumuńskich szkół wyższych, którzy przybyli do Włoch w ramach programu wymiany kulturalnej i spędzili w tym kraju zaledwie 10 dni, natychmiast zapożyczyła z języka włoskiego i zaczęła używać takich wykrzykników jak bah i boh (Sauciuc 2006: 269). RYC. Fragmenty rozmów dziewcząt w wieku 8–11 lat na stronie internetowej www.super.lt (2010 r.) (slajd Rity Miliūnaitė. Litewskie i nielitewskie emotikony wyróżniono pogrubieniem.) Amerykański psycholog Robert Plutchik w teorii podstawowych emocji (uczuć) wyróżnił osiem podstawowych emocji (uczuć), tj. akceptację, wstręt, złość, strach, radość, smutek, zdziwienie, oczekiwanie (ciekawość) (Lekavičienė 2008: 383). Pytanie dotyczące emotikonów zadane uczniom w ankiecie obejmuje pięć z ośmiu podstawowych uczuć, które uczniowie lepiej rozumieją, tj. złość, strach, radość, wstręt i zdziwienie. Aby ustalić, jakich emotikonów używają uczniowie, przedstawiono konkretne sytuacje bliskie ich codziennemu życiu, w których trzeba wyrazić uczucie. Przyjęto założenie, że większość uczniów udzieliła szczerych odpowiedzi na przedstawione pytania. W ankiecie wzięło udział 532 uczniów z różnych miast Litwy, a taka liczba respondentów pozwala już dostrzec tendencje dotyczące tego, jakimi emotikonami uczniowie skłonni są wyrażać swoje uczucia, gdy przebywają wśród przyjaciół i komunikują się z nimi. Ponieważ ankieta była anonimowa, uczniowie (bez podziału na grupy wiekowe) mieli podać jedynie szkołę, do której uczęszczają. Jak wynika z odpowiedzi, w ankiecie uczestniczyli uczniowie szkół i gimnazjów z Onikszt, Elektrėnai, Kowna, Kiejdan, Kretyngi, Możejek, Połągi, Płungian, Rosień, Telsz, Trok, Wiłkomierza, Wilna i Zarasai. Pierwsza sytuacja przedstawiona uczniom w ankiecie – opowiadacie, że idąc, potknęliście się o coś i zraniliście nogę. Jak wynika z tabeli 1, w odpowiedziach uczniów dominuje niestosowany w języku ogólnym anglicyzm auč oraz najbliższe mu litewskie odpowiedniki – ai, oi (szerzej o BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Wyrażanie uczuć za pomocą wykrzykników w języku uczniów | 3 zdarza się, że jaustuką auč ir jo vartoseną žr. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyną (ND)). Labai retais atvezamiast wykrzykników uczniowie wybierają wyrazy dźwiękonaśladowcze (pyst, keberiokšt, pokšt i in.), jednak nie można twierdzić, że nie rozróżniają dwóch różnych części mowy – wykrzyknika i wyrazu dźwiękonaśladowczego; najprawdopodobniej niektórzy chcieli uwydatnić nie doświadczane przez siebie uczucia, lecz odgłosy konkretnego działania – potknięcia się. Nawiasem mówiąc, „wyrazy dźwiękonaśladowcze uważa się za odrębną część mowy tylko w języku litewskim i jeszcze w niektórych językach nieindoeuropejskich. W gramatykach innych języków zazwyczaj zalicza się je do wykrzykników, a czasami także do czasowników” (DLKG 2006: 469). TABELA 1. Wykrzykniki używane przez rozgniewanych uczniów i zastępujące je słowa1 Litewskie wykrzykniki, wyrazy dźwiękonaśladowcze Nielitewskie (przekleństwa) wykrzykniki Słowa zastępujące wykrzykniki (wulgaryzmy, eufemizmy) Aj, aj (72) Auć, au, auch, auuch, przekleństwo] ouć, jauć, tauć (85) ouch, [Pogrubione rosyjskie Oj, oj, oooj (65) Ups (3) Blemba, bliamba, blmb (17) Ui, uj, uoj (18) For fuck sake, ffs (3) Diabli, do diabła (8) Bam, bum (15), bumt (1) Eina namas (1) Pyst, pist (12) Na sto piorunów (1) Keberiokšt (3) Na sto fajek (1) Pokšt (3) Badaczka leksyki ekspresywnej Jolanta Zabarskaitė w artykule „Interiekcje w języku i mowie” podkreśla, że „taką samą jak interiekcje – funkcję emocjonalną – pełnią również przekleństwa, jednostki peryferii leksyki, w systemie oscylujące między interiekcjami a frazeologizmami” (Zabarskaitė 2009: 93–94), dlatego niemało uczniów, wyrażając złość, daje pierwszeństwo nie interiekcjom, lecz słowom przekleństwom. Najczęściej młodzi ludzie wypisywali różne rosyjskie przekleństwa, choć podawali również litewskie przekleństwa (tylko wątpliwe, czy rzeczywiście ich używają), np.: po velnių, po šimts perkūnų, po šimts pypkių. Do litewskich przekleństw dołączają eufemizmy rosyjskich przekleństw, takie jak bliamba i eina namas. Analizując odpowiedzi, zauważono, że niemało uczniów w ogóle nie podało emotikonów służących do wyrażania złości – albo nie zrozumieli zadania, albo ich nie używają. Tu i w innych miejscach tego artykułu przedstawiono autentyczny język uczniów: Šiandien nutiko nedidelė bėda:D Nepatikėsi, kas atsitiko.. lipdama laiptais, nepastebėjau dar vieno laipto ir kritau.. Pasijaučiau labai žiopla:D; Labai nusibrozdinau koją, kaip skauda; Primesk ėjau, ir užkliuvau kaip dėjau kojon. Druga sytuacja: przyjemnie się zdziwiliście – otrzymaliście niespodziewany prezent. W odpowiedziach uczniów dotyczących wyrażania przyjemnego zdziwienia dominują litewskie emotikony (zob. tabelę 2). Uczniowie, chcąc wyrazić ogromne zdziwienie, wymawiają samogłoskę lub spółgłoskę wykrzyknika w sposób przedłużony i odzwierciedlają to w piśmie – podwajają ją 1 W tej i innych tabelach liczby podane w nawiasach przy wykrzyknikach i innych słowach konotowanych emocjonalnie wskazują częstotliwość występowania tych środków wyrazu w odpowiedziach uczniów na pytania ankietowe. Obok głównego słowa konotowanego emocjonalnie podawane są również inne warianty pisowni. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Wyrażanie uczuć za pomocą wykrzykników w języku uczniów | 4, np.: oo, avv, lub potrajają, np.: ooo. Wyrażając złość, młodzież zwykle używa wykrzykników pierwotnych, czyli niepochodnych, które „nie mają określonej formy morfologicznej” (DLKG 2006: 462), jednak w drugiej sytuacji pojawiają się również wykrzykniki wtórne, czyli pochodne – „derywaty samodzielnych słów, które utraciły swoje przeznaczenie nazywające, a nierzadko także cechy morfologiczne” (DLKG 2006: 463), np. valio (por. valioti). Wyrażając zdziwienie, młodzież używa nie tylko słów oznaczających etykietę językową, np.: ačiū, labai ačiū, lecz także przekleństw, ponieważ „[p]rzekleństwa nie zawsze wyrażają negatywne uczucia wobec rzeczywistości, czasami przeklina się również w celu wyrażenia po prostu silnych, «rozgrzanych» emocji (np. nieoczekiwania, silnego zdumienia, a nawet nagle odniesionego sukcesu itp.)” (Zabarskaitė 2009: 101). TABELA 2. Wykrzykniki używane przez zdziwionych uczniów i zastępujące je słowa Litewskie wykrzykniki Nielitewskie wykrzykniki Słowa zastępujące wykrzykniki (anglicyzmy) (przekleństwa, żargonizmy) Oho (91) Wow (14); wow dobre (1); wau (2) ale (42); Dobre (4); no, to dobre (1) O, oo, ooo (47) Omg (21) Super (3) Dziękuję (30), bardzo dziękuję (4), niecenzuralne] bardzo dziękuję (5) Aww, aw (16); avv (2) py... [słowo Ach (18) Hurra (10) Kilku uczniów wyraża zdziwienie połączone z wdzięcznością nie za pomocą wykrzykników, lecz dłuższych zdań, np. : Ale jesteś super, to z twojej strony takie słodkie; Jak miło! Po raz pierwszy dostałem/dostałam taki niespodziewany prezent; Stary, dostałem/dostałam świetny prezent, zupełnie się nie spodziewałem/nie spodziewałam. Kolejna sytuacja przedstawiona uczniom – poczuliście obrzydzenie z powodu nieprzyjemnego zapachu. W odpowiedziach uczniów dominują wyłącznie litewskie wykrzykniki, anglicyzmy pojawiają się tylko sporadycznie (zob. tabelę 3). Najczęściej używany przez uczniów wykrzyknik fu nie został uwzględniony w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DŽ), chociaż wykrzyknik ten znajduje się w Słowniku języka litewskiego oraz w będącym w trakcie opracowywania Słowniku ogólnego języka litewskiego (BŽ). Co prawda Słownik języka litewskiego (LKŽ) nie rozróżnia wyraźnie wykrzykników fu, fui i fe, jednak istnieje pogląd, że mimo wszystko różnią się odcieniami stylistycznymi tych wykrzykników wyrażających obrzydzenie: „fe – 1. do wyrażania obrzydzenia (funkcja emocjonalna): Fe, mesk! ; 2. do wyrażania wstrętu (funkcja emo cininė): Fe, koks spuoguotas. fi – do manierystycznego wyrażania obrzydzenia (funkcja emocjonalna): Fi, koks neskanus. fu – 1. do wyrażania obrzydzenia: Fu, koks murzinas šuo; 2. wyrażając obrzydzenie: Fu, nie nadaję się z tą dziewczyną. fui – 1. do wyrażania silniejszego wstrętu: Fui, nie jedz tych owoców; 2. wyrażając większe obrzydzenie: Nie rozumiem tych nowych zwyczajów – fui“ (Zabarskaitė 2009: 93). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Wyrażanie uczuć za pomocą wykrzykników w języku uczniów | 5 3 TABELA. Wykrzykniki używane przez uczniów do wyrażania obrzydzenia oraz zastępujące je słowa Litewskie wykrzykniki wykrzykniki wykrzykniki (anglicyzmy) Nielitewskie Słowa zastępujące (przekleństwa) Fu, fuu (195); fu jak śmierdzi (8); fū (12); fuj, wymknąć się fui (88); fe (22); feh (2); fech (1) Omg (1) [Opowiadam z przejęciem, może rosyjskim słowem] Ve (5); ew (12); vek (1) Ups (1) [Najczęściej używam] po sto fekaliów.. Hm (5) Fuj (3); fuj, jaki zapach (1) pff, pf, pfu (3); tfuuu, tfu (2) Po przeanalizowaniu odpowiedzi uczniów widać, że większość młodych ludzi dość śmiało wyraża obrzydzenie nieprzyjemnym zapachem, jednak niektórzy pozostają bardziej powściągliwi i nie okazują pojawiającego się uczucia: Ależ nieprzyjemny zapach! ; To zależy, w jakim towarzystwie jestem, tak też zapewne mówię, gdyby śmierdziało, po prostu nic bym nie powiedział(a); Nic nie mówię. Inna sytuacja – przestraszyliście się. Charakteryzując ją, w odpowiedziach uczniów dominują litewskie pierwotne (niewywiedzione) wykrzykniki, np.: a, ai, oi, o (zob. tabelę 4). Litewskie wtórne (wywiedzione) wykrzykniki, takie jak o Dieve, o Viešpatie, o Jėzau, konkurują z angielskim skrótem omg (angl. oh my God! „Boże mój!“). TABELA 4. Wykrzykniki używane przez uczniów do wyrażania strachu oraz zastępujące je słowa Litewskie wykrzykniki wykrzykniki wykrzykniki (anglicyzmy) Nielitewskie Słowa zastępujące (przekleństwa, dawne zapożyczenia, eufemizmy) A (93) Omg (25) Na sto fajek! (1) O Boże (28); o Panie; o Jezu (10); o Jezu, ty Maryjo (1); o Jezu, Maryjo i wszyscy O Boże (2) święci z Najświętszymi (1); bożeńku (1). Oj (28); oj (8); uoj (3) O kurmi (1) O, ooo (23) Ai (17); aj (1) Ak (11) BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Raiška jausmų jaustukais mokinių kalboje | 6 Pasitaiko ir vienas kitas lietuviškas ar rusiškas keiksmažodis bei švelnesni jų variantai – eufemizmai, pvz., o kurmi2. Tiesa, kai kurie mokiniai pabrėžia, kad išgąstį perteikti jiems padeda įvairūs nekalbiniai elementai, t. y. veido mimika, gestai. Tylko nieliczni uczniowie wskazują, że przestraszeni nie używają środków wyrazu językowego i pozajęzykowego, lecz jedynie stwierdzają sam fakt przestrachu: No i przestraszyłeś mnie! ; Nie strasz; Ty głupku! Ostatnia sytuacja przedstawiona uczniom – bardzo się ucieszyliście. Z tabeli 5 wynika, że użycie wykrzykników (litewskich i nielitewskich) jest zbliżone, chociaż w tej sytuacji uczniowie podają więcej i bardziej różnorodnych przykładów wykrzykników nielitewskich. Można przypuszczać, że młodzi ludzie, komunikując się z przyjaciółmi, częściej mają skłonność do wyrażania radości niż złości, zdziwienia, wstrętu czy strachu, dlatego właśnie w tej sytuacji wyrażanie wykrzykników jest tak różnorodne. Chcąc pokazać ogromną radość i wyrazić zadowolenie, uczniowie mają skłonność do wymawiania samogłoski lub spółgłoski wykrzyknika w sposób przedłużony, np.: jeeee, vuuuuuu, avvvv itp. TABELA 5. Używane przez uczniów emotikony wyrażające radość oraz zastępujące je słowa Litewskie emotikony Nielitewskie emotikony (anglicyzmy) Słowa zastępujące emotikony (przekleństwa, żargonizmy) Brawo (45) Yes (20); yey (12); yay (16); (3); yaaaaaaas (6) jay; jej; jejejejej (3); jes Moc (15) Oho (22) Je, jeeee (23); jee (19); yeah (2); (1) yeee, jeśli (7); jees (2); jeeej Jak fajnie (13) O (20) Wow (15); wow; wow (5) Niesamowicie (2) Aaa (8) Omg (10) O Boże (4); o Boże dziękuję! (1) Wuhu (2); wuhu (2); wūhū; woho, woohoo (4); wooo, woo woo, uhu (2); voho (2); vuuuuuu (1); yohoo (1) Oi (4) Aww (4); avvvv... (1) Z odpowiedzi wynika, że tylko nieliczni uczniowie wyraziliby swoją radość nie za pomocą środków językowych, lecz mową ciała: Wyrażam swoją radość za pomocą działań ciała – uśmiecham się; Skakałem ze szczęścia. Zbadane i uogólnione dane dotyczące wykrzykników w języku uczniów przedstawiono w tabeli 6. 2 Ten wykrzyknik nie jest przypadkowy. Choć niezbyt często, jest używany w języku mówionym i komunikacji elektroniczjoje. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Wyrażanie uczuć za pomocą wykrzykników w języku uczniów | 7 6 TABELA. Stosunek litewskich i nielitewskich wykrzykników w języku uczniów Nr porz. Sytuacje Stosunek emotikonów litewskich i nielitewskich (w procentach) Emotikony litewskie Emotikony nielitewskie 1. Opowiadasz, że idąc, potknąłeś się o coś i zraniłeś nogę 67,5 32,5 2. Przyjemnie się zdziwiłeś – dostałeś niespodziewany prezent 67,9 32,1 3. Poczułeś odrazę do nieprzyjemnego zapachu 99,4 0,6 4. Przestraszyliście się 90 10 5. Bardzo się ucieszyliście 38,7 61,3 Ponieważ do badania wybrano metodę ankietową, należy zaznaczyć, że wyniki te ukazują jedynie subiektywny obraz monitorowania własnego języka przez samych uczniów. Rzeczywista sytuacja dotycząca używania wykrzykników emocjonalnych wyraźniej ujawniłaby się, gdyby przeprowadzono eksperyment obiektywnego monitorowania języka uczniów (zarejestrowano żywy język uczniów). Jednak także przeprowadzona ankieta ukazuje pewne tendencje współczesnego ekspresywnego języka mówionego uczniów. WNIOSKI Po przeanalizowaniu odpowiedzi uczniów dotyczących wyrażania uczuć za pomocą środków wyrazu językowego można sformułować kilka wniosków: 1. W prywatnym języku uczniów litewskie i angielskie wykrzykniki emocjonalne wyraźnie ze sobą konkurują. 2. Spośród litewskich wykrzykników uczniowie wskazują, że najczęściej używają różnych wykrzykników pierwotnych (niepochodnych). 3. Uczniowie mają tendencję do wyrażania tymi samymi wykrzyknikami dość różnych uczuć – od złości po radość. 4. Uczniowie wskazują, że do wyrażania zdziwienia, obrzydzenia i strachu najczęściej używają litewskich wykrzykników, natomiast do wyrażania złości i radości licznie używane są zarówno litewskie, jak i nielitewskie wykrzykniki. Mimo to, wyrażając radość, uczniowie wskazują, że używają większej liczby i bardziej różnorodnych nielitewskich wykrzykników, dlatego można stwierdzić, że wyrażanie tego uczucia w języku ankietowanych uczniów jest najbardziej angielskie. LITERATŪRA BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas). Prieiga internete: http://bkz.lki.lt DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje | 8 DŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (elektroninis variantas), red. S. Keinys , Vilnius: Lietuvių kal-, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. Prieiga internete: http://www.dz.lt L e k av i č i en ė R. ir kt. 2008: Psichologija šiandien. Kaunas: Technologija. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (elektroninis variantas), vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. Prieiga internete: http://www.lkz.lt ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. Internetinė duomenų bazė. Sudarė R. Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujazodziai.lki.lt/. Sauciuc G. 2006: Borrowings – a source of innovation in the class of interjections. – Revue Roumaine de Linguistique 2, 267–300. Prieiga internete: http://www.lingv.ro/RRL%202%202006%20Sauciuc. pdf. Tossell Ch. C. 2012: A longitudinal study of emoticon use in text messaging from smartphones. – Computers in Human Behavior 28(2): 659–663. Va i c e k a u s k i e n ė L. 2007: Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Wolf A. 2000: Emotional expression online: gender differences in emoticon use. –CyberPsychology & Behavior 3(5): 827-833. Zabarskaitė J. 2009: Jaustukai kalboje ir šnekoje. – Kalbos kultūra 82, 91–109. Otrzymano 2015 11 17 Przyjęto 2015 12 28