Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje

AGNĖ ALEKSAITĖ Instytut Języka Litewskiego WYRAŻANIE UCZUĆ ZA POMOCĄ WYKRZYKNIKÓW W JĘZYKU UCZNIÓW SŁOWA KLUCZOWE: wykrzykniki, język uczniów, zapożyczenia, przekleństwa. Wykrzykniki są aktywnie używane w języku potocznym do wyrażania najróżniejszych uczuć. Ta nieodmienna część mowy „składa się ze słów, które bezpośrednio i wyraziście przekazują uczucia, akty woli oraz impulsy, nie nazywając ich” (DLKG 2006: 462). Chociaż w komunikacji elektronicznej, która obecnie często zastępuje komunikację ustną, do tego celu często używa się emotikonów (zob. Wolf 2000: 827–833; Tossell 2012: 659–663), także tutaj nie unika się słownego wyrażania uczuć, do czego wykrzykniki nadają się najlepiej. Brakuje jednak niemal zupełnie badań nad tym, jak wykrzykniki funkcjonują we współczesnym języku litewskim i jakie zachodzą w nich zmiany oraz innowacje (więcej badań poświęcono fonosemantyce wykrzykników, por. Zabarskaitė 2009: 91–110). Szczególnie przydatnym materiałem do badań jest język uczniów, w którym można znaleźć różne zalążki innowacji i zmian językowych. Od 2015 r. w Centrum Badań Języka Ogólnego Instytutu Języka Litewskiego działa Grupa Lituanistyki Szkolnej (kierowana przez dr Aureliję Tamulionienė), która bada język uczniów i ich postawy językowe. Stowarzyszenie „Lituanistų sambūris”, współpracując z naukowcami z Grupy Lituanistyki Szkolnej, w ramach projektu „Integracja zmian w leksyce współczesnego języka litewskiego z treściami nauczania oraz rozwój kompetencji przedmiotowych nauczycieli”, wspieranego przez Centrum Rozwoju Edukacji, przeprowadziło dwie ankiety wśród uczniów i nauczycieli na temat leksyki języka litewskiego, jej użycia, nauczania i oceny. We wrześniu 2015 r. na stronie ankiet apklausa.lt uczniom udostępniono ankietę składającą się z 15 pytań, obejmującą użycie wyrazów międzynarodowych, dialektyzmów, neologizmów i przekleństw oraz bogactwo języka (uczniowie mieli wyjaśnić, co oznaczają słowa aukštielninkas i meldai, wskazać, jakimi wykrzyknikami wyrażają swoje uczucia w określonych sytuacjach, gdy są wśród przyjaciół i rozmawiają z nimi, itp.). Badano także nawyki uczniów związane z pisaniem w komunikacji elektronicznej oraz ich umiejętność korzystania ze słowników papierowych i internetowych. Celem ankiety była ocena, jak dobrze uczniowie znają różne warstwy leksyki, a także sprawdzenie możliwości prowadzenia szerszych badań dotyczących poszczególnych tematów ankietowych. Celem artykułu jest analiza, na podstawie wyników ankiety przeprowadzonej wśród uczniów, wyrażania uczuć za pomocą wykrzykników w języku uczniów oraz ocena stosunku wykrzykników litewskich do obcych. Jedno z 15 pytań zadanych uczniom brzmiało: Jakimi wykrzyknikami wyrazilibyście swoje uczucia w określonych sytuacjach, gdy jesteście wśród przyjaciół i rozmawiacie z nimi? Pytanie to miało na celu sprawdzenie, czy uczniowie rozumieją, czym są wykrzykniki, a także ustalenie, jakich wykrzykników używają najczęściej. Postawiono hipotezę, że w użyciu silnie konkurują ze sobą wykrzykniki litewskie i angielskie, a nawet że te drugie zaczynają dominować (zob. rysunek). Na pojawianie się elementów tego obcego języka w języku ojczystym ogromny wpływ ma prestiż języka angielskiego (szerzej zob. Sauciuc BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje | 2 2006: 269; Vaicekauskienė 2007: 34). „Kontakt dwóch kultur rzadko bywa chyba w pełni wzajemny; częściej mamy do czynienia z relacją między stroną «dającą» a «przyjmującą». Strona dająca to kultura prestiżowa, do której aspiruje kultura przyjmująca i której prestiż sprawia, że prestiżowy staje się również jej język” (Vaicekauskienė 2007: 39). Dlatego uczniowie zapożyczają wykrzykniki, podobnie jak inne środki językowe, przede wszystkim z języka prestiżowego, dążąc w ten sposób nie tylko do nadania prestiżu własnemu językowi, ale także do tego, by nie wyróżniać się z grupy rówieśniczej. Należy podkreślić, że ten środek wyrazu emocjonalno-ekspresywnego, pochodzący z języka obcego, szybko zadomawia się w języku ojczystym i utrwala w świadomości jego użytkowników (długi i ścisły kontakt kultur „przyjmującej” i „dającej” wcale nie jest konieczny). Na przykład zdecydowana większość studentów jednej z rumuńskich uczelni, którzy przyjechali do Włoch w ramach programu wymiany kulturalnej i spędzili w tym kraju zaledwie 10 dni, błyskawicznie zapożyczyła z języka włoskiego i zaczęła używać takich wykrzykników jak bah i boh (Sauciuc 2006: 269). RYS. Fragmenty rozmów dziewcząt w wieku 8–11 lat na stronie internetowej www.super.lt (2010 r.) (Slajd Rity Miliūnaitė. Wykrzykniki litewskie i obce wyróżniono pogrubieniem.) Amerykański psycholog Robert Plutchik w teorii emocji (uczuć) podstawowych wyróżnił osiem głównych emocji (uczuć), tj. akceptację, wstręt, gniew, strach, radość, smutek, zdziwienie i oczekiwanie (ciekawość) (Lekavičienė 2008: 383). W ankiecie pytanie dotyczące wykrzykników obejmowało pięć z ośmiu głównych uczuć, które uczniowie lepiej rozumieją, tj. gniew, strach, radość, wstręt i zdziwienie. Aby ustalić, jakich wykrzykników używają uczniowie, przedstawiono konkretne sytuacje bliskie ich codziennemu życiu, w których należało wyrazić uczucie. Założono, że większość uczniów odpowiedziała na zadane pytania szczerze. W ankiecie wzięło udział 532 uczniów z różnych miast Litwy; tak liczna grupa respondentów pozwala już dostrzec tendencje dotyczące tego, jakimi wykrzyknikami uczniowie skłonni są wyrażać swoje uczucia, gdy są wśród przyjaciół i rozmawiają z nimi. Ponieważ ankieta była anonimowa, uczniowie (nie podzielono ich na grupy wiekowe) mieli podać jedynie nazwę szkoły, do której uczęszczają. Jak wynika z odpowiedzi, w ankiecie uczestniczyli uczniowie szkół i gimnazjów z Onikszt, Elektren, Kowna, Kiejdan, Kretyngi, Możejek, Połągi, Płungian, Rosieni, Telsz, Trok, Wiłkomierza, Wilna i Jeziorosów. Pierwsza sytuacja przedstawiona uczniom w ankiecie brzmiała: opowiadacie, że idąc, o coś się potknęliście i zraniliście nogę. Jak widać z tabeli 1, w odpowiedziach uczniów dominuje anglicyzm auč, nieużywany w języku ogólnym, oraz jego najbliższe litewskie odpowiedniki – ai, oi (szerzej na temat BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje | 3 wykrzyknika auč oraz jego użycie zob. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyną (ND)). W bardzo rzadkich przypadkach zdarza się, że zamiast wykrzykników uczniowie wybierają wyrazy dźwiękonaśladowcze (pyst, keberio kšt, pokšt itp.), nie można jednak twierdzić, że nie odróżniają dwóch różnych części mowy — wykrzyknika i wyrazu dźwiękonaśladowczego; najprawdopodobniej niektórzy chcieli wyeksponować nie odczuwane przez siebie emocje, lecz odgłosy konkretnego działania — potknięcia. Nawiasem mówiąc, „wyrazy dźwiękonaśladowcze uważa się za odrębną część mowy tylko w języku litewskim i w niektórych innych językach nieindoeuropejskich. W gramatykach innych języków zalicza się je zwykle do wykrzykników, a czasem także do czasowników” (DLKG 2006: 469). TABELA 1. Wykrzykniki używane przez rozgniewanych uczniów oraz zastępujące je słowa1 Litewskie wykrzykniki, wyrazy dźwiękonaśladowcze Nielitewskie wykrzykniki (anglicyzmy) Słowa zastępujące wykrzykniki (przekleństwa, eufemizmy) Ai, aj (72) Auč, au, auch, auuch, ouch, ouč, jauč, tauč (85) [Mocne rosyjskie przekleństwo] Oi, oj, oooi (65) Ups (3) Blemba, bliamba, blmb (17) Ui, uj, uoj (18) For fuck sake, ffs (3) Diabeł, do diabła (8) Bam, bum (15), bumt (1) Idzie dom (1) Pyst, pist (12) Niech pioruny biją (1) Keberio kšt (3) Niech pioruny biją (1) Trzask (3) Badaczka leksyki ekspresywnej Jolanta Zabarskaitė w artykule „Wykrzykniki w języku i mowie” podkreśla, że „taką samą funkcję emocjonalną jak wykrzykniki pełnią również przekleństwa, jednostki z peryferii leksyki, które w systemie oscylują między wykrzyknikami a frazeologizmami” (Zabarskaitė 2009: 93–94), dlatego wielu uczniów, wyrażając złość, woli używać nie wykrzykników, lecz przekleństw. Młodzi ludzie najczęściej zapisali różne rosyjskie przekleństwa, choć podali również litewskie przekleństwa (nie ma jednak pewności, czy rzeczywiście ich używają), np.: do diabła, niech pioruny biją, niech pioruny biją. Do litewskich przekleństw zbliżają się eufemizmy rosyjskich przekleństw, takie jak bliamba i eina namas. Analizując odpowiedzi, zauważono, że wielu uczniów w ogóle nie podało wykrzykników służących do wyrażania złości – albo nie zrozumieli zadania, albo ich nie używają. Tutaj i w innych miejscach artykułu przytoczono autentyczny język uczniów: Dziś przydarzył mi się mały wypadek:D Nie uwierzysz, co się stało… schodząc po schodach, nie zauważyłam kolejnego stopnia i upadłam… Poczułam się strasznie głupio:D; Mocno zdarłam sobie nogę, ale boli; Wyobraź sobie, szłam i potknęłam się, uderzając nogą. Druga sytuacja: mile się zaskoczyliście – otrzymaliście niespodziewany prezent. W odpowiedziach uczniów na wyrażenie miłego zaskoczenia dominują litewskie wykrzykniki (zob. tabela 2). Uczniowie, chcąc pokazać ogromne zdziwienie, wymawiają samogłoskę lub spółgłoskę wykrzyknika z przedłużeniem i odzwierciedlają to w zapisie – 1 W tej i pozostałych tabelach liczby podane w nawiasach przy wykrzyknikach i innych słowach nacechowanych emocjonalnie wskazują częstotliwość użycia tych środków wyrazu w odpowiedziach uczniów na pytania ankiety. Obok podstawowej formy słowa nacechowanego emocjonalnie podano również inne warianty pisowni. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje | 4 podwaja, np.: oo, avv, lub potraja, np. ooo. Wyrażając złość, młodzi ludzie zazwyczaj używają pierwotnych, czyli niewywiedzionych, wykrzykników, które „nie mają określonej formy morfologicznej” (DLKG 2006: 462), jednak w drugiej sytuacji pojawiają się również wtórne, czyli wywiedzione, wykrzykniki – „derywaty wyrazów samodzielnych, które utraciły swoje funkcje nominatywne, a często także cechy morfologiczne” (DLKG 2006: 463), np. valio (por. valioti). Wyrażając zdziwienie, młodzi ludzie używają nie tylko słów związanych z etykietą językową, np.: dziękuję, bardzo dziękuję, lecz także przekleństw, ponieważ „[p]rzekleństwa nie zawsze wyrażają negatywne uczucia wobec rzeczywistości; czasem przeklina się również po to, by wyrazić po prostu silne, «rozgrzane do czerwoności» emocje (np. zaskoczenie, wielkie zdziwienie, a nawet nagle odniesiony sukces itp.)” (Zabarskaitė 2009: 101). TABELA 2. Wykrzykniki używane przez zdziwionych uczniów oraz zastępujące je słowa Litewskie wykrzykniki Obcojęzyczne wykrzykniki (anglicyzmy) Słowa zastępujące wykrzykniki (przekleństwa, slang) Oho (91) Wow (14); vau (42); wau (2) Świetny (4); no, to świetne (1); jakie świetne (1) O, oo, ooo (47) Omg (21) Niesamowite (3) Dziękuję (30), bardzo dziękuję (4), dziękuję bardzo (5) Aww, aw (16); avv (2) py... [niecenzuralne słowo] Ach (18) Valio (10) Kilku uczniów wyraża zdziwienie połączone z wdzięcznością nie za pomocą wykrzykników, lecz dłuższych zdań, np.: No proszę, jakie to miłe z twojej strony; Jak miło! Pierwszy raz dostałem/dostałam taki niespodziewany prezent; Stary, dostałem/dostałam świetny prezent, zupełnie się tego nie spodziewałem/nie spodziewałam. Kolejna sytuacja przedstawiona uczniom – poczuliście odrazę z powodu nieprzyjemnego zapachu. W odpowiedziach uczniów występują wyłącznie litewskie wykrzykniki, anglicyzmy pojawiają się tylko sporadycznie (zob. tabelę 3). Najczęściej używany przez uczniów wykrzyknik fu nie został uwzględniony w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DŽ), chociaż występuje w Słowniku języka litewskiego oraz w przygotowywanym Słowniku ogólnego języka litewskiego (BŽ). Warto jednak zauważyć, że Słownik języka litewskiego (LKŽ) nie rozróżnia wyraźnie wykrzykników fu, fui i fe, istnieje jednak pogląd, że wykrzykniki te, wyrażające odrazę, różnią się odcieniami stylistycznymi: „fe – 1. wyraża odrazę (funkcja emocjonalna): Fe, dawaj!; 2. wyraża obrzydzenie (funkcja emocjonalna): Fe, ale ma pryszcze. fi – manierystycznie wyraża odrazę (funkcja emocjonalna): Fi, jakie to niesmaczne. fu – 1. wyraża odrazę: Fu, jaki brudny pies; 2. wyraża obrzydzenie: Fu, co za paskudna dziewczyna. fui – 1. wyraża silniejszą odrazę: Fui, nie jedz tych owoców; 2. wyraża większe obrzydzenie: Nie rozumiem tych nowych zwyczajów – fui” (Zabarskaitė 2009: 93). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje | 5 TABELA 3. Wykrzykniki i zastępujące je słowa używane przez uczniów do wyrażania obrzydzenia Litewskie wykrzykniki Nielitewskie wykrzykniki (anglicyzmy) Słowa zastępujące wykrzykniki (przekleństwa) Fu, fuu (195); fu, jak śmierdzi (8); fu (12); fuj, fui (88); fe (22); feh (2); fech (1) Omg (1) [Opowiadam z przejęciem, mogą mi się wyrwać rosyjskie słowa] Ve (5); ew (12); vek (1) Ups (1) [Najczęściej używam] do stu diabłów.. Hm (5) Ojej (3); ojej, jaki zapach (1) pff, pf, pfu (3); tfuuu, tfu (2) Po przeanalizowaniu odpowiedzi uczniów widać, że większość młodych ludzi dość śmiało wyraża obrzydzenie nieprzyjemnym zapachem, jednak niektórzy pozostają bardziej powściągliwi i nie okazują rodzącego się uczucia: Co za nieprzyjemny zapach!; To zależy, w jakim towarzystwie jestem, tak też mówię, chyba że śmierdzi, wtedy po prostu nic bym nie powiedział; Nic nie mówię. Kita sytuacja – przestraszyliście się. Charakteryzując ją, uczniowie w swoich odpowiedziach najczęściej używają litewskich pierwotnych (niewywiedzionych) wykrzykników, np.: a, ai, oi, o (zob. tabela 4). Litewskie wtórne (pochodne) wykrzykniki, takie jak o Dieve, o Viešpatie, o Jėzau, konkurują z angielskim skrótem omg (ang. oh my God! „mój Boże!”). TABELA 4. Wykrzykniki używane przez uczniów oraz zastępujące je słowa wyrażające strach Litewskie wykrzykniki Nielitewskie wykrzykniki (anglicyzmy) Słowa zastępujące wykrzykniki (przekleństwa, dawne zapożyczenia, eufemizmy) A (93) Omg (25) Na sto tysięcy diabłów! (1) O Dieve (28); o Viešpatie; o Jėzau (10); o Jezus tu Marija (1); o jezus marija ir visi sventieji su svenciausiais (1); dievulėliau (1). O bože (2) Oi (28); oj (8); uoj (3) O kurmi (1) O, ooo (23) Ai (17); aj (1) Ak (11) BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje | 6 Zdarza się też pojedyncze litewskie lub rosyjskie przekleństwo oraz ich łagodniejsze warianty – eufemizmy, np. o kurmi2. Niektórzy uczniowie podkreślają jednak, że w wyrażaniu strachu pomagają im różne elementy niewerbalne, tj. mimika twarzy i gesty. Tylko nieliczni uczniowie wskazują, że gdy się boją, nie używają środków wyrazu werbalnego ani niewerbalnego, a jedynie stwierdzają sam fakt odczuwania strachu: Ale mnie przestraszyłeś!; Nie strasz; Ty głupku! Ostatnia sytuacja przedstawiona uczniom to bardzo się ucieszyliście. Z tabeli 5 wynika, że użycie interiekcji (litewskich i obcojęzycznych) jest zbliżone, choć w tej sytuacji uczniowie podają więcej i bardziej różnorodnych przykładów interiekcji obcojęzycznych. Można przypuszczać, że młodzi ludzie, komunikując się z przyjaciółmi, częściej skłonni są wyrażać radość niż złość, zdziwienie, wstręt czy strach, dlatego właśnie w tej sytuacji interiekcje są tak różnorodne. Aby okazać wielką radość i wyrazić zadowolenie, uczniowie chętnie przeciągają samogłoskę lub spółgłoskę w interiekcji, np.: jeeee, vuuuuuu, avvvv itd. TABELA 5. Interiekcje i zastępujące je słowa używane przez uczniów do wyrażania radości Interiekcje litewskie Interiekcje obcojęzyczne (anglicyzmy) Słowa zastępujące interiekcje (przekleństwa, wyrazy slangowe) Hurra (45) Yes (20); yey (12); yay (16); jay; jej; jejejejej (3); jes (3); yaaaaaaas (6) Super (15) Oho (22) Je, jeeee (23); jė (19); yea (2); yeee, jei (7); jės (2); jėėė (1) Ale fajnie (13) O (20) Łał (15); vauč; wow (5) Niesamowite (2) Aaa (8) Omg (10) O Boże (4); o Boże, dziękuję! (1) Wuhu (2); vuhu (2); vūhū; woho, woohoo (4); wooo, woo woo, uhu (2); woho (2); vuuuuuu (1); yohoo (1) Oj (4) Aww (4); avvvv... (1) Z odpowiedzi wynika, że tylko nieliczni uczniowie wyraziliby swoją radość nie za pomocą środków językowych, lecz mową ciała: Swoją radość wyrażam ruchami ciała — uśmiechnę się; Skakałem ze szczęścia. Zbadane i podsumowane dane dotyczące wykrzykników w języku uczniów przedstawiono w tabeli 6. 2 Ten wykrzyknik nie jest przypadkowy. Chociaż niezbyt często, używany jest w języku potocznym i komunikacji elektronicznej. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje | 7 TABELA 6. Stosunek litewskich i obcych wykrzykników w języku uczniów Nr porządkowy Sytuacje Stosunek litewskich i obcych wykrzykników (w procentach) Litewskie wykrzykniki Obce wykrzykniki 1. Opowiadacie, że idąc, potknęliście się o coś i uderzyliście się w nogę 67,5 32,5 2. Miło się zaskoczyliście – otrzymaliście niespodziewany prezent 67,9 32,1 3. Obrzydził was nieprzyjemny zapach 99,4 0,6 4. Przestraszyliście się 90 10 5. Bardzo się ucieszyliście 38,7 61,3 Ponieważ w badaniu zastosowano metodę ankietową, należy zaznaczyć, że wyniki te ukazują jedynie subiektywny obraz obserwacji własnego języka przez samych uczniów. Rzeczywisty stan użycia wykrzykników byłby wyraźniejszy, gdyby przeprowadzono eksperyment polegający na obiektywnej obserwacji języka uczniów (nagrano żywą mowę uczniów). Przeprowadzona ankieta wskazuje jednak na pewne tendencje we współczesnym ekspresywnym języku mówionym uczniów. WNIOSKI Po przeanalizowaniu odpowiedzi uczniów na temat wyrażania uczuć za pomocą środków językowych można sformułować kilka wniosków: 1. W prywatnym języku uczniów litewskie i angielskie wykrzykniki wyraźnie ze sobą konkurują. 2. Spośród litewskich wykrzykników uczniowie wskazują, że najczęściej używają różnych wykrzykników pierwotnych (niewywiedzionych). 3. Uczniowie mają skłonność do wyrażania za pomocą tych samych wykrzykników dość różnych uczuć — od gniewu po radość. 4. Uczniowie wskazują, że do wyrażania zdziwienia, obrzydzenia i strachu najczęściej używają litewskich wykrzykników, natomiast do wyrażania gniewu i radości powszechnie używane są zarówno wykrzykniki litewskie, jak i obce. Jednak wyrażając radość, uczniowie wskazują, że używają większej liczby i bardziej zróżnicowanych wykrzykników obcych, dlatego można stwierdzić, że wyrażanie tego uczucia w języku ankietowanych uczniów jest najbardziej angielskie. LITERATŪRA BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas). Prieiga internete: http://bkz.lki.lt DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ, Jausmų raiška jaustukais mokinių kalboje | 8 DŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (elektroninis variantas), red. S. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. Prieiga internete: http://www.dz.lt Lekavičienė R. ir kt. 2008: Psichologija šiandien. Kaunas: Technologija. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (elektroninis variantas), vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. Prieiga internete: http://www.lkz.lt ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. Internetinė duomenų bazė. Sudarė R. Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujažodžiai.lkz.lt/. Sauciuc G. 2006: Borrowings – a source of innovation in the class of interjections. – Revue Roumaine de Linguistique 2, 267–300. Prieiga internete: http://www.lingv.ro/RRL%202%202006%20Sauciuc.pdf. Tossell Ch. C. 2012: A longitudinal study of emoticon use in text messaging from smartphones. – Computers in Human Behavior 28(2): 659–663. Vaicekauskienė L. 2007: Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Wolf A. 2000: Emotional expression online: gender differences in emoticon use. – CyberPsychology & Behavior 3(5): 827–833. Zabarskaitė J. 2009: Jaustukai kalboje ir šnekoje. – Kalbos kultūra 82, 91–109. Gauta 2015 11 17 Priimta 2015 12 28 BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204