Būdingiausios rašybos klaidos mokinių rašiniuose ir tinklaraščiuose

BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ Instytut Języka Litewskiego NAJCHARAKTERYSTYCZNIEJSZE BŁĘDY ORTOGRAFICZNE MOKINIŲ RAŠINIUOSE IR TINKLARAŠČIUOSE SŁOWA KLUCZOWE: wypracowanie, ortografia, błąd ortograficzny, piśmienność, blog. WSTĘP W ostatnim czasie coraz częściej stwierdza się, że piśmienność uczniów pogarsza się. Pojawia się coraz więcej twierdzeń, że zdolność uczniów do wyrażania myśli po litewsku i, oczywiście, pisania bez błędów szybko słabnie; problem ten nierzadko przedstawia się jako trudny do przezwyciężenia. W różnych dyskusjach szczególnie podkreśla się wpływ technologii cyfrowych na ortografię (krótkich wiadomości, portali społecznościowych itp.). Wszystko to skłoniło do podjęcia badań nad językiem uczniów1, tj. nad jednym z aspektów analizy języka – ortografią2. W artykule analizowane są błędy ortograficzne znalezione w tekstach napisanych przez uczniów, należących do różnych gatunków: w stu wypracowaniach z państwowego egzaminu z języka i literatury litewskiej z 2014 roku3 oraz w stu sześćdziesięciu wpisach na blogach, napisanych przez młodzież w wieku 15–18 lat w latach 2012–2014 4. Celem artykułu jest ustalenie, jakie błędy ortograficzne są najbardziej charakterystyczne dla tekstów różnych gatunków – wypracowań uczniów i wpisów na blogach, wyjaśnienie ich przyczyn oraz porównanie tych błędów. Analizując ortografię tekstów różnych gatunków, należy uwzględnić okoliczności, od których mogą zależeć przyczyny i tendencje popełniania błędów. Wypracowania obowiązkowo piszą wszyscy maturzyści; jest to egzamin maturalny, a uczeń musi wykonać zadanie zgodnie ze wskazanymi kryteriami. Pisząc pracę, uczeń musi zrozumieć sformułowany temat, omówić go w swojej pracy, oprzeć się na wskazanych autorach itp. Wypracowanie pisze się ręcznie, jego objętość wynosi około 500 słów, język powinien być poprawny, a tekst – wyrazisty. Praca ta jest oceniana; otrzymana ocena jest bardzo ważna dla każdego ucznia. Zatem uczeń, pisząc, 1 Problemy oceniania wypracowań na państwowym egzaminie maturalnym z języka i literatury litewskiej oraz koncepcję norm języka ogólnego w szkole szczegółowo opisała Rita Miliūnaitė w artykule „O koncepcji norm języka ogólnego w szkole”, opublikowanym w niniejszym tomie czasopisma Bendrinė kalba (Miliūnaitė 2015). 2 Od stycznia 2015 r. w Instytucie Języka Litewskiego utworzono Grupę Szkolnej Lituanistyki, w której pracujący naukowcy, po uzyskaniu zgody Krajowego Centrum Egzaminacyjnego, analizują język wypracowań z państwowego egzaminu z języka i literatury litewskiej z 2014 r. 3 W artykule analizuje się pisownię losowo wybranych wypracowań, tzn. nie uwzględniano różnic ani ze względu na płeć, ani na miejscowość, z której pochodzą autorzy wypracowań. 4 Średnia liczba słów we wpisie na blogu wynosi około 300 słów (Tamulionienė 2014). Objętość wypracowania na egzaminie maturalnym wynosi około 500 słów, dlatego wybrano do analizy 160 wpisów na blogach, aby objętość analizowanych tekstów należących do różnych gatunków była jednakowa. JĘZYK OGÓLNY | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JĘZYK OGÓLNY | 87 (2014) błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i na blogach | 2 prace mogą utrudniać www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne turėtų stengtis tą darbą atlikti kaip įmanoma geriau, t. y. parodyti visas tos srities žinias, kurias jis tik turi. Įtakos gali turėti ir psichologiniai veiksniai: įtampa ir stresas rašant baigiamuosius odzwierciedlenie tych wyników, które uczeń mógłby zaprezentować. Blogi pisze najbardziej aktywna część uczniów. Każdy tekst jest tworzony przez odrębnego języka tekstów nie žmogaus, atskleidžia jo kalbinius gebėjimus, mąstymą ir pan. Viešai pateikiamų tinklaraščių redaguje się. Blogi są pisane z własnej woli, nie podlegają ocenie. (Informacje o okolicznościach pisania blogów zob. Miliūnaitė 2008; Tamulionienė 2014). W pierwszym rozdziale artykułu omówiono aktualność badania; w innych rozdziałach artykułu analizowane są najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne występujące w wypracowaniach i blogach, przedstawiono porównawczą charakterystykę statystyczną błędów. W artykule wszystkie analizowane przypadki błędów ilustrowane są przykładami z wypracowań i blogów. 1. AKTUALNOŚĆ BADANIA Zasady ortografii języka litewskiego są obowiązkowe dla wszystkich osób piszących w standardowej odmianie tego języka. Pisząc, ludzie komunikują się na piśmie, dlatego poprawna ortografia może nie tylko ułatwiać ich komunikację (często tekst napisany z błędami trudno czytać, a czasem także zrozumieć), lecz także pomaga porozumiewać się. Ortografia jest „kwestią umowy, zewnętrzną powłoką języka i tylko pośrednio wiąże się z wewnętrzną strukturą języka” (Pupkis 2005: 231). Ortografia języka litewskiego opiera się na trzech ogólnych zasadach: fonetycznej, morfologicznej i tradycyjnej; przeważa zasada fonetyczna, tzn. wiele wyrazów piszemy tak, jak słyszymy ich wymowę. Pojęcie, istota i zasady ortografii języka litewskiego zostały szczegółowo opisane w różnych publikacjach poświęconych ortografii i interpunkcji języka litewskiego (LKRS: 9–20; LK 1: 289–293; LKE: 521–523; MRKŽ: 3–6; Pupkis 2005: 230–234; Šukys: 268–279). Przegląd normalizacji pisowni języka litewskiego w swojej publikacji przedstawiła Liuda Kadžytė-Kuzavinienė (1997: 5–8). Bardziej złożone zagadnienia ortograficzne są swoiście komentowane i wyjaśniane w podręczniku Virginiji Vasiliauskienė i Eriki Rimkutė (2007). O pogarszającej się piśmienności społeczeństwa5, często postrzeganej jako pogarszająca się ortografia i interpunkcja, ostatnio wiele się publicznie pisze i dyskutuje, szczególną uwagę zwraca się na piśmienność młodzieży; rośnie również liczba przeprowadzanych badań. Vaida Drukteinytė (2009) badała najbardziej typowe błędy ortograficzne studentów. Aušra Rimkutė (2012) analizowała błędy ortograficzne i interpunkcyjne znalezione w dyktandzie studentów pierwszego roku Wydziału w Telszach Kolegium Żmudzkiego. Ustalono, że między tymi, którzy ukończyli szkołę nie nę ponad 12 lat temu, widoczna jest ogromna różnica: pierwsi, pisząc dyktando, popełniali średnio po 22 błędy, drudzy – po 9. A zatem piśmienność pogorszyła się niemal 2,5 „palyginus 2012 ar 2011 m. vidurinę mokyklą baigusių asmenų diktantus su tų, kurie viduriraza!” (Rimkutė 2012: 12). Państwowa Komisja Języka Litewskiego w latach 2013–2014 przeprowadziła ocenę językową podręczników szkół wyższych, prac magisterskich i streszczeń rozpraw doktorskich. Badanie wykazało niski poziom piśmienności (więcej o badaniu: www.vlkk.lt). Czasopismo Gimtasis žodis w 2014 r. opublikowało projekt „(Nie)piśmienność – nie tylko problem szkoły”. Do udziału w tym projekcie zapraszani są nauczyciele, studenci i społeczeństwo. W tym samym 2014 r. językoznawca Bronius Dobrovolskis przeprowadził eksperyment – ten sam dyktand podyktował po 20 latach. Uzyskane wyniki 5 W niniejszym artykule szerzej nie analizuje się pojęcia i rozumienia piśmienności; piśmienność omawiana jest tu jedynie jako umiejętność pisania bez błędów. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i na blogach | 3 wykazały, że liczba błędów się podwoiła (więcej o badaniu zob. Jackevičius 2014). W Instytucie Języka Litewskiego również prowadzone są badania języka uczniów: ortografii, interpunkcji, składni, leksyki. Analizowane są prace pisemne z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej z 2014 r., a także inne wypracowania uczniów oraz ich ocenianie. Pierwsze wyniki badania (błędów ortograficznych) przedstawiono w niniejszym artykule6. Różne problemy związane z piśmiennością omawia w swoich artykułach Rita Miliūnaitė (2013, 2014 i in.). Językoznawcy i nauczyciele piszą na ten temat różne artykuły w mediach (wywiady z R. Miliūnaitė 2010, 2014, 2015; wywiad z A. Šventickiene 2014). Zdarzają się również opinie przeciwne. Oto Loreta Vaicekauskienė w swoim artykule nieco szerzej dyskutuje o pojęciu piśmienności i uważa, że obecnie piśmienność właśnie wzrasta (Vaicekauskienė 2013). Na ten temat piszą także dziennikarze, przyciągając uwagę czytelników skandalicznymi nagłówkami o pogarszającym się poziomie piśmienności społeczeństwa, zwłaszcza młodzieży. Oto tylko kilka przykładów nagłówków: Analfabetyzm uczniów razi w oczy (Krikštaponytė 2006), Piśmienność Litwinów tėjęs (2011), Politikai susirūpino menkėjančiu moksleivių raštingumu (2012), Mąžtantis visuomeznacznie się pogorszy: zgubne jest nicnierobienie (2013), Walka ministerstwa z analfabetami: egzamin z języka litewskiego dla ósmoklasistów, mniej testów, więcej czytania (2013), Analfabetyzm staje się hańbą państwa (2013), Czy dziś człowiek wykształcony niekoniecznie jest piśmienny? (2014), Wyjaśniono, dlaczego jest tak wielu analfabetów (2014), Wyniki egzaminu szkolnego: czy nadszedł czas, by przywitać się z pokoleniem analfabetów? (2015), Oceniono prace pisemne nastolatków: wszystko jest jeszcze straszniejsze, niż można było się spodziewać (2015). Swoją opinię wyrażają także uczniowie: Maturzysta, który otrzymał zero punktów za egzamin: „Nie czuję się analfabetą” (2014). O piśmienności młodzieży dużo dyskutuje się na całym świecie, prowadzi się badania nad tym, jaki wpływ komunikacja elektroniczna ma na piśmienność uczniów. roninei komunikacijai būdingų bruožų (Lenhart ir kt. 2008). Su panašiomis raštingumo probNa przykład w Ameryce nauczycieli niepokoi to, że umiejętności uczniów w zakresie ortografii i interpunkcji pogarszają się, a w tekstach przybywa elektlemomis susiduria ir ne angliškai kalbančios šalys. Na przykład Serbowie zauważają duży wpływ języka angielskiego na swoją pisownię. W nieformalnych tekstach zamiast č pisze się ch, a zamiast š – sh. Zdezorganizowana jest również pisownia nazw – przejmuje się angielski wzorzec zapisywania wszystkich słów wielkimi literami (Anđelković 2014: 21–22). O spadku czytelnictwa i jego wpływie na pogarszającą się piśmienność pisze prasa łotewska (www.tvnet.lv, www.nra.lv i in.). To tylko kilka przykładów pokazujących, że z różnymi problemami piśmienności borykają się również inne kraje. Pojawiające się co jakiś czas artykuły na ten temat wskazują na wagę problemu oraz potrzebę społeczeństwa, by poznać skalę problemu i sposoby jego rozwiązania. Najpierw należy ustalić, jakich błędów obecnie popełnia się najwięcej, dopiero wtedy będzie można przedstawić zalecenia dotyczące nauczania określonych zagadnień językowych. W niniejszym artykule analizowane są wyłącznie błędy w jednym aspekcie języka – ortografii. Do badania nieprzypadkowo wybrano teksty reprezentujące dwa różne gatunki: uważa się, że po ocenie ortografii tekstów różnych gatunków można lepiej ustalić skłonność uczniów do popełniania takich czy innych błędów ortograficznych. 6 O błędach składniowych uczniów zob. artykuł Solvity Labanauskienė „Najbardziej charakterystyczne błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów z Południowej Auksztoty” w niniejszym tomie „Języka Ogólnego” (Labanauskienė 2015). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach | 4 2. BŪDINGIAUSIOS RAŠYBOS KLAIDOS MOKINIŲ RAŠINIUOSE IR TINKLARAŠČIUOSE Wszystkie teksty analizowane w artykule oceniano pod kątem następujących aspektów ortografii: samogłosek i dyftongów; samogłosek nosowych; spółgłosek; wielkich liter; łącznej i rozdzielnej pisowni wyrazów; pisowni znaków diakrytycznych; pisowni w przestrzeni elektronicznej. W artykule błędy ortograficzne w wypracowaniach i blogach analizowane są łącznie, poprzez porównanie tendencji ich użycia w tekstach różnych gatunków. 2. 1. Pisownia samogłosek i dwugłosek Pisownia samogłosek w języku litewskim jest w większości przypadków fonetyczna i, jak mogłoby się wydawać, nie powinna sprawiać trudności – jak słyszymy, tak też piszemy, tzn. pisownia samogłosek często wiąże się z poprawną wymową. 2.1.1. W języku mówionym (zarówno w gwarach, jak i w języku miejskim) zanika opozycja samogłosek długich i krótkich. Na Litwie brakuje wyczerpujących badań wymowy uczniów. Pojedyncze badania (Bukantienė 2006) pokazują, że samogłoski długie są wymawiane najsłabiej (popełnia się również błędy przy ich zapisywaniu) w pozycji nieakcentowanej. W tekstach obu analizowanych typów najczęściej zaburzona jest pisownia samogłosek długich i krótkich. Najczęściej samogłoski długie i krótkie są mylone przy zapisywaniu rzeczowników. Jak widać z przedstawionych przykładów, najczęstszą przyczyną błędów jest skracanie samogłosek długich w wymowie w pozycji nieakcentowanej: (R) <...> po zetknięciu z bolesnymi przeżyciami w pamięci pozostaje wielka blizna.7 W tym utworze można dostrzec głębokie wspomnienia <...>. <...> priverčiantis prisiminti skaudžius įvikius nutikusius praeityje. Moim zdaniem wspaniały przykład <...>. <...> pažada apginti nuo neligybės tarp žmonių. <...> po utracie przez Litwę państwowości <...>. (T) I spędziliśmy ten czas naprawdę niezwykle wesoło: huśtaliśmy się na huśtawkach <...>. <...> nauczycielka biologii albo po prostu zupełnie nie ma rozumu i nie zna się na tym, jak uczyć dzieci <...>. Niech zgadnę, gdzieś w klatce piersiowej albo w brzuchu odczuwacie takie przyjemne uczucie, któremu towarzyszy uśmiech. <...> świąteczne drobiazgi, jednak niedaleko kasy zobaczyliśmy półkę, na której stały dwie figurki. Błędy w pisowni samogłosek długich i krótkich znaleziono w czasownikach i utworzonych od nich formach: uczniowie częściej piszą samogłoski długie zamiast krótkich. (R) <...> ludzie ze wsi powinni pamiętać długo <...>. <...> w naszej pamięci miłość zajmuje jedno z najważniejszych miejsc. 7 Język przykładów przytoczonych w artykule, zarówno w tym miejscu, jak i dalej, nie został poprawiony; analizowane miejsca zaznaczono na czerwono, a jeżeli istotne jest również miejsce akcentu – pogrubioną czcionką. Przykłady z wypracowań w artykule oznaczono literą (R), a z blogów – literą (T). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i na blogach | 5 <...> sukūria knyga, kūrią skaito karta po kartos <...>. <...> žmoguje gyva taip greit neištrynsi. <...> negalėtų tūrėti įtakos dabartiniui gyvenimui <...>. (T) Nesvarbu kad pavasaris ir tyngiu, bet reikia pasitempt moksluose. Rzadziej zamiast samogłosek długich zapisują krótkie: (R) Daugybė žmonių kurėsi prie televizijos bokšto <...>. <...> nie bojąc się poświęcić swojego życia – bronił swojego kraju <...>. (T) Na bet nebučiau aš. Chcę czegoś nowego, żeby jakoś rozjaśnić swoje życie i pozbyć się codziennej rutyny. Błędów polegających na myleniu samogłosek długich i krótkich jest, co prawda, znacznie mniej; znaleziono je także w zapisie innych części mowy. Tutaj błędy zdarzają się zarówno w pozycji akcentowanej, jak i nieakcentowanej. Na przykład przy zapisywaniu przymiotników (R1; T1), a także przysłówków (R2; T2) i zaimków (R3; T3): (R1) Są radośni, ale niszczą teraźniejszość <...>. <...> nieszczęśliwą miłość albo po prostu zły dzień. <...> księża są bardzo cenieni i popularni. (T1) Mówię nauczycielowi ogromne podziękowanie za minione dwa lata, pełne pracy, determinacji i nowatorskich pomysłów. Ale południowa drzemka pomogła i następny trening był bardziej udany. (R2) Są głęboko wyryte w naszej świadomości. Jednak patrząc głębiej, możemy wyraźnie zobaczyć <...>. Czy ludzie koniecznie muszą pogodzić się z bolesną stratą? (T2) W PHP można nauczyć się kodować niezwykle nieprawidłowo, ponadto na poziomie początkującym jest ono dość podatne na ataki, a nauka różnych sztuczek zabezpieczających trwa dość długo. (R3) <...> który sprawia, że nasza codzienność staje się inna. <...> zadania, których my, ludzie, niezbyt lubimy wykonywać <...>. Które dojrzewają w nas <...>. (T3) <...> trzeba robić wszystko, co od nas zależy, a sukces tylko pomoże, pomoże wtedy, gdy będzie najbardziej potrzebny. Oceniając statystycznie, aż 78 proc. wszystkich błędów w pisowni samogłosek długich i krótkich w wypracowaniach znaleziono właśnie w pozycjach nieakcentowanych; na blogach błędów w pisowni samogłosek jest mniej (zob. rys. 1), spośród nich błędy w pisowni samogłosek długich w pozycjach nieakcentowanych stanowiły 69 proc. 2.1.2. Kolejna grupa błędów to błędy polegające na myleniu samogłosek, a także samogłosek i dwugłosek. Większość z nich stanowi błędna pisownia samogłosek e i ė. W jednym przypadku uczniowie, tam gdzie należy napisać e, piszą ė (np.: R1; T1), w innym zaś odwrotnie – e zamiast ė (R2; T2): (R1) Pieniądze były przeznaczone na wózek. <...> i czasami nie trzeba pomyśleć o konsekwencjach. <...> w takim przypadku brat nie poradziłby sobie sam <...>. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach | 6 <...> miłość jest jedyną [rzeczą], która może nadać naszej codzienności szlachetności. <...> postanawia zagrać na skrzypcach podczas ślubu jej i Rapola. (T1) Ir bėje, Sveikinu DIMĄ ir SONATĄ su 3 METUKAIS draugystės! Wczoraj wieczorem jechałam z ciotką, wujkiem i mężem ciotki do Poniewieża. (R2) Rozwijamy ją, korzystamy z niej na wszystkich etapach życia. Pierwsze sowieckie deportacje<...> <...>zakazany alfabet łaciński<...> (T2) Jeżeli oczekujecie, że przyjdzie pani Sukces z talerzykiem, na którym będą leżały już osiągnięte przez was cele, i będziecie mogli po prostu je wziąć, coś takiego nigdy w życiu się nie wydarzy. dlaczego zdecydowałeś się założyć ask.fm? Błędów polegających na myleniu samogłosek e i ė jest bardzo dużo. I tutaj prawdopodobnie przyczyna jest jasna – zaciera się różnica w wymowie głosek e i ė, dlatego trudno je właściwie zapisać. Analiza statystyczna tych danych wykazała, że nieco częściej przypadki mylenia samogłosek e i ė występowały w pozycji nieakcentowanej. W wypracowaniach odnotowano 57 proc. wszystkich analizowanych błędów tego typu, a na blogach – 67 proc. Znacznie mniej jest błędów ortograficznych polegających na myleniu pisowni e–ie, ė–ie oraz o–uo: (R) Czy miłość nadaje godność codzienności człowieka? <...> nie byłoby uczucia miłości do bliskich <...>. <...> każdego ranka, wstając, czujesz miłość do pracy <...>. <...> niezakochani ludzie są w dobrym nastroju. Człowiek jest do czegoś przywiązany <...>. (T) Nie było cię na poprzedniej lekcji, przepisujesz temat jakimiś hieroglifami, nic nie rozumiesz <...> Dawniej, jadąc i drzemiąc, nadal czułam, kiedy autobus się zatrzymuje, teraz tego odczucia już nie ma. 2.1.3. W wypracowaniach i blogach pojawiały się również błędy w pisowni samogłosek e i (i)a. Pisownia tych samogłosek opiera się na zasadzie morfologicznej i podczas pisania może sprawiać uczniom trudności. Nie wystarczy tutaj poprawnie wymówić głoski w słowie i je zapisać. Pisząc takie słowa, trzeba umieć rozpoznać budowę morfologiczną wyrazu i zastosować zasady. Jak widać na przykładach, uczniowie popełniają błędy, pisząc e i (i)a w końcówkach, przyrostkach i rdzeniach odmienianych wyrazów oraz czasowników. (R) Drżą dzieci, kobiety, mężczyźni <...>. <...> pozostać uczciwymi i szlachetnymi wobec siebie oraz bliźniego. <...> zaledwie kilka lat i przemija<...> <...> zamknięto Uniwersytet Wileński, który w tamtym czasie w życiu społecznym i kulturalnym był niczym słońce. <...> odprężamy się, nabieramy nowych sił i myśli <...>. <...> nie mogliby bez nich przeżyć nawet kilku dni. (T) Szkoda, że to święto nie jest obchodzone szerzej. Zjedliśmy pizzę w pizzerii i po prostu pospacerowaliśmy po sklepach <...>. Aišku nuotraukų kokybė šeip sau, bet vis geriau negu nieko ;) BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i na blogach | 7 Znaleziono również błędy w pisowni samogłosek a, e po spółgłosce j: (R) Taigi žmones gali būti nors ir mirę senovės senovėje, tačiau jai jis rašytojas jo niekada nepamirš. Gdzieś w środku i tak czuła <...>. Niestety, ale w XIX–XX w. litewscy ludzie nie mieli <...>. <...> za kogo się poświęciłeś albo poświęcisz <...>. <...> dlaczego w człowieku żywe jest to, czego już dawno nie ma? (T) <...> kiedy przygotowaliśmy stół, a gdy weszła do domu, zapaliłem świeczkę, przywitałem ją w korytarzu i zaśpiewałem „Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin” . Wypoczęta głowa łatwiej przyjmowała nowsze wiadomości. Jak widać z podanych przykładów, uczniowie najczęściej popełniają błędy, pisząc samogłoski e i ia w rdzeniach i końcówkach wyrazów; po spółgłosce j samogłoski ia i e uczniowie najczęściej błędnie zapisują tylko w końcówkach (możliwe, że próba analizowanych tekstów jest zbyt mała i po prostu nie znaleziono takich wyrazów, w których tego typu błędy występowałyby w rdzeniach wyrazów). 2.1.4. Osobno należy wspomnieć o grupie wyrazów, w których błędy ortograficzne popełnia się z powodu mylenia form przy zapisywaniu skróconych form miejscownika. Błędy popełnia się, gdy samogłoska długiej końcówki biernika i skróconej końcówki miejscownika jest taka sama: (R) Ta lekcja pozostanie mu w pamięci przez całe życie. <...> gdy trzeba dążyć do czegoś w otoczeniu towarzystwa, nawet w lesie panuje harmonia. Ci ludzie pozostają w naszej pamięci na całe życie. (T) Przechodziłem obok niego bardzo wiele razy i tyleż razy zwracałem na siebie jego uwagę, po prostu wszystko działo się nad morzem <...>. W niektórych przypadkach uczniom mogłoby tutaj pomóc akcentowanie wyrazów. Na przykład: Biernik Miejscownik ãtmintį atmintỹ (Ci ludzie pozostają w naszej atmintỹ na całe życie). 2.1.5. Podsumowując błędy w pisowni samogłosek i dwugłosek w różnych tekstach uczniów, widać, że jest ich w nich wiele; szczególnie dużo jest ich w wypracowaniach. Stosunek błędów tego typu w wypracowaniach i na blogach znacznie się różni (zob. rys. 1). RYS. 1 Błędy w pisowni samogłosek i dwugłosek w wypracowaniach uczniów i blogach (proc.) BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najczęstsze błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach | 8 Jak widać, w wypracowaniach znaleziono znacznie więcej błędów w pisowni samogłosek i dwugłosek. W tekstach obu typów najczęściej mylone są samogłoski długie i krótkie i–y, u–ū (47 proc. błędów z tej grupy znalezionych w wypracowaniach; 59 proc. błędów z tej grupy znalezionych na blogach), nieco rzadziej znajdowano błędy polegające na myleniu samogłosek i dwugłosek (46 proc. błędów z tej grupy znalezionych w wypracowaniach; 30 proc. błędów z tej grupy znalezionych na blogach), jeszcze rzadziej popełniane są błędy w pisowni e i ia w końcówkach wyrazów lub po spółgłosce j (7 proc. błędów z tej grupy znalezionych w wypracowaniach; 11 proc. błędów z tej grupy znalezionych na blogach). 2.2. Pisownia samogłosek nosowych Mówiąc o pisowni samogłosek nosowych, zwykle podkreśla się trudniejsze zasady pisowni atvejus: tai įsimintinų žodžių rašyba, kai kurių veiksmažodžių rašyba. Įprastai dažniausia klyssamogłosek nosowych pisanych w rdzeniach wyrazów. W wypracowaniach i na blogach częściej popełnia się błędy w pisowni samogłosek nosowych nie w rdzeniach, lecz w końcówkach. 2.2.1. Ponad połowa błędów w pisowni samogłosek nosowych w końcówkach występuje w dopełniaczu liczby mnogiej i bierniku liczby pojedynczej: (R) Praradus meile, kai kurie žmonės tai labai skaudžiai išgyvena <...>. Można znaleźć wiele już rozegranych historii <...>. Pewnego dnia spotyka się z ojcem <...>. Za to ludzie, wyrażając podziękowanie, <...>. (T) Po powrocie, prawdę mówiąc, niczego już się nie chciało. W końcu, wstawszy z łóżka, w głowie kłębiło się mnóstwo myśli <...>. <...> myśli błądzą albo poważną pracę przerywa kaszel aż do łez. Nierzadko zdarzają się również takie przypadki, gdy jedno słowo w tym samym przypadku gramatycznym zapisuje się z nosówką, a inne już nie: (R) <...> pisał o dwojgu ludzi, mężczyźnie i kobiecie <...>. <...> miłość pomogła mu odkryć tę Nuo senų laiku meilė žmonėms suteikia kilnumo. ukrytą szlachetność. Moim zdaniem miłość daje najsilniejsze źródło szlachetności. (T) Tą mądrą myślą kończę dzisiejszy – czternasty post. Chciałbym zorganizować małą akcję-atrakcję, w komentarzach <...>. Pytajcie o to, o czym chcielibyście usłyszeć w moich filozoficznych przemyśleniach, rozważaniach i odpowiedziach. Mimo wszystko lepiej być uzależnionym od muzyki niż od substancji narkotycznych. Brakuje nosowych znaków diakrytycznych także w zapisie imiesłowów strony czynnej, a także trzeciej osoby trybu przypuszczającego: (R) Głodny wracał, co noc szukał wciąż nowego lokum <...>. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i na blogach | 9 <...> traktuj innych tak, jak chciałbyś, żeby ciebie traktowano. <...> wszyscy zasłużyliśmy na to, by tego doświadczyć. (T) Jeśli nawet się znudzi, to tylko na jakiś czas, po kilku dniach znów mogę ją włączyć i poczuć przyjemność... Mieliście dwa dni, aby wziąć udział w ankiecie i wybrać temat tego posta. A gdybym się dostała, byłabym gdzie indziej, to byłby już duży błąd. One zawsze uważają się za grube, bez względu na to, jak idealna byłaby ich figura. Mniej błędów popełnia się przy pisaniu form zaimkowo-przymiotnikowych przymiotników i słów przymiotnikowych; tutaj nosówki mogą być błędnie zapisywane tam, gdzie nie są potrzebne, a tam, gdzie potrzebne są litery nosowe, zapisuje się krótkie lub długie samogłoski: (R) Miłość do swojej ojczyzny czyni człowieka szlachetnym <...>. pamiętasz te wspaniałe uczucia, miłość i ciepło ze swoją drugą połówką <...>. <...> „Przemowa do łaskawego czytelnika” motywuje czytelników, aby nie zapominali swojego ojczystego języka. (T) Czy może być coś lepszego niż otrzymywać takie oceny dla dobrze uczącej się? PHP początkowo może wydawać się niezwykle łatwy, ale takie myślenie jest powierzchowne – PHP można nauczyć się, koduWracając do tematu niedawnego powrotu do zdrowia, ti itin netaisinklingai, taip pat ji yra ganėtinai pažeidžiama pradedančiąjam. związanego z gorączką powszechnej grypy, z powodu nieobecności nauczycieli formy są często mylone z daugelio mokinių sirgimo pastarasias dvi dienas išvis buvo vos po 2-3 pamokas per dieną. Kita būdinga klaida – netaisyklingas bevardės giminės formų rašymas. Bevardės giminės odmienianą przez przypadki formą tego samego słowa i w ten sposób popełnia się błędy, najczęściej błędnie pisany jest zaimek visa: (R) <...> czym jest ta pamięć i dlaczego jest żywa? <...> poczuje szlachetność i przekaże to wszystko przyszłym pokoleniom. <...> jedni widzieli więcej i ciężko przeżywają to wszystko <...>. I wszystko to, co pozostawiono nam do dziś. (T) <...> ostatnio zrozumiałem, jak trzeba rozmawiać z tą nauczycielką, więc to wszystko wcale mi już nie przeszkadza. <...> bardziej chciałem geografii fizycznej, ale cóż robić, trzeba rozwiązywać wszystkie problemy, które mam teraz. Należy zwrócić uwagę na grupę błędów, w przypadku której trudniej wyjaśnić pisownię samogłosek nosowych. Samogłoski nosowe mogą być zapisywane w końcówkach czasownika w trzeciej osobie czasu teraźniejszego, rzadziej w końcówkach innych osób: (R) <...> kalbų apie tuos žmones kurie turi daug pinigų <...>. <...> Tilius nie je obiadu, lecz siedzi i patrzy w dal. <...> kiedy Tilius zakochuje się w Agnė, nie może okazać swojej szlachetności <...>. (T) <...> podoba im się zmuszać mężczyzn do poczucia winy, niezależnie od tego, czy są winni, czy nie <...>. Uczestnictwo w takich wydarzeniach zwiększa zasób wiedzy <...>. Możliwe, że uczniowie mylą te czasowniki z imiesłowami strony czynnej. W innych przypadkach może dochodzić po prostu do mylenia przypadków, tzn. uczniowie nie rozróżniają, jaki przypadek jest potrzebny: (R) <...> byli gotowi odzyskać ją za wszelką cenę. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w kartą mokiniams paprastai išaiškinti pačią svarbiausią simbolinių pavadinimų rašymo taisyklę, wypracowaniach uczniów i na blogach | 16 że nazwy powinny być zapisywane w cudzysłowie, jeżeli nazwa składa się z kilku wyrazów, natomiast nie są nimi imiona ani nazwy miejscowości, wszystkie wyrazy z wyjątkiem pierwszego zapisuje się małymi literami. Również bardzo ważne jest zwrócenie uwagi uczniów na to, że w różnych językach zasady zapisu nazw mogą się różnić. Problematyczne przypadki i tendencje w pisowni wielkich liter w swoim artykule analizowała Ona Laima Gudzinevičiūtė (2015: 6–16). 2.6. Pisownia znaków diakrytycznych oraz kropek nad i, j Kolejną grupą błędów, z którą najczęściej spotykamy się dopiero obecnie, jest stawianie kropek nad i, j oraz daszka nad č, š, ž. Można przypuszczać, że te błędy ortograficzne powstają pod wpływem komunikacji elektronicznej (por. Nevinskaitė 2011: 284–285; Miliūnaitė 2014: 1–16). Mówiąc o tej grupie błędów, należy podkreślić, że jest ona również bardziej charakterystyczna dla wypracowań niż dla blogów. Żaden z analizowanych wpisów na blogu nie został napisany w tak zwany sposób „szweplowy”. Wśród analizowanych 100 wypracowań były takie, w których nie Reikia pasakyti, kad dažniausiai taškas nededamas ant i raidės, rečiau ant j (kompiuteriu rinkbyło prawie żadnego znaku diakrytycznego. w tym tekście nie można znaleźć takich błędów, ponieważ litery wprowadzane za pomocą klawiatury mają kropki). Zdarzały się wypracowania, w których nie zapisywano również daszków nad literami. W takich wypracowaniach uwidoczniła się jeszcze jedna tendencja. W wypracowaniu, w którym prawie nie ma liter ze znakami diakrytycznymi, na końcu zdania nie zapisuje się znaku końca zdania. Oto tylko kilka przykładów tego, jak wyglądają zdania, w których prawie nie stosuje się znaków diakrytycznych ani kropek nad i, j. (R) <...> taciau visada dvasiskai jis jos šɩrdyje. często cierpią na brak jedzenia <...>. Ta młoda poetka opisuje swoją miłość w wierszach. Taki tekst nie zawsze łatwo się czyta, nierzadko może też zostać zniekształcone znaczenie zdania. Uczniowie powinni o tych rzeczach pamiętać i je zapamiętać. 2.7. Błędy ortograficzne w przestrzeni elektronicznej Analizując blogi i teksty pisane na komputerze, zauważono błędy nietypowe dla tekstu pisanego ręcznie. Używanie znaków pisma w przestrzeni elektronicznej, podobnie jak w tekście pisanym, również ma swoje zasady. Bardzo ważne jest zapoznać uczniów z tymi zasadami. Stosowanie większości tych znaków zalicza się do zakresu interpunkcji, w niniejszym artykule omówiono jedynie graficzną formę tych znaków. 2.7.1. Dla tekstów elektronicznych charakterystycznym znakiem pisma jest spacja. Błędów w stosowaniu spacji na blogach nie ma zbyt wiele, jednak zauważono, że w tekstach przy skracaniu połączeń wyrazowych między wartością liczbową a jej skrótem, po kropce czasami nie pozostawia się spacji albo pozostawia się ją przed dwukropkiem, przecinkiem, kropką: (T) Nawiasem mówiąc, ten rok to 2014m., co oznacza, że w tym roku czeka mnie bardzo pomyślny rok. <...> tak są zachwyceni obcym językiem, hałasem, gwarem, szumem drzew, dźwiękami wydawanymi przez ptaki itp. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najczęstsze błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i na blogach | 17 Mniej więcej wychodzi tak : zrywam z jabłoni jabłko. <...> XII Republikański Konkurs im. Č. Kudaby, który odbędzie się 31 marca. Kolejnym błędem pisma charakterystycznym dla <...> jiems nepatinka nedemokratiški , o dar ir neteisingi sprendimai <...>. tekstu elektronicznego jest mylenie myślnika z łącznikiem. Błędów w użyciu pauzy na blogach jest niezwykle dużo; niemal wszędzie, gdzie powinna być użyta pauza długa, zapisuje się łącznik. Na blogach bardzo często używa się łącznika zamiast pauzy do oznaczania granic (powinna być długa pauza bez spacji). Na takie użycie tych znaków może wpływać kilka czynników: nie wiadomo, że istnieje różnica między tymi znakami ani jak wprowadzić ten znak na komputerze; a może po prostu wpisanie łącznika na komputerze jest zwyczajnie szybsze. I oto tylko kilka przykładów: (T) Czwartek mija niemal niezauważenie, a następnego ranka – piątek! A co jest najdziwniejsze, całkowicie wyróżnia się z powodu niczego. Teoretycznie głównym celem nadal pozostają USA – tyle serwerów i informacji utajnionych przed obywatelami <...>. Problem w tym, że teraz, jak widać, jest dla mnie najgorszy czas na tego typu dość duże projekty — 12 klasa. <...> staram się siadać do komputera nie częściej niż raz na dwa–trzy dni, więc nie zostaje już czasu na nowe wpisy. Odbyli już overland trip: 2008–2009 i 2011–2012, Sweden-Tibet-Australia, a teraz drugiej dokładnie nie pamiętam. 2.7.2. Kolejny błąd w użyciu znaków pisma, charakterystyczny dla tekstów blogów, to niewłaściwa forma litewskich cudzysłowów. W analizowanych wpisach na blogach prawie nigdzie nie używa się litewskich cudzysłowów. Blogerzy albo nie wiedzą, jak je zapisywać, albo po prostu wpisują angielskie. W tekstach można znaleźć różne cudzysłowy: (T) Gdybym była główną niebieskowłosą bohaterką(z książki ‘Deginant tiltus”). Pamiętam, jak codziennie bawiliśmy się w „Kitas” z kuzynem mojej mamy w moim wieku. A wieczorem wyszłyśmy z mamą na spacer, a po powrocie obejrzałyśmy „film Bitės”. W sobotę kupiłam książkę „Paląc mosty” i nabrałam ochoty, żeby pofarbować włosy na cyjanowy i indygo-niebieski. Niestety prezydent kraju „Bashar al-Assado„, którego ojciec, a zresztą i cała rodzina, rządzi krajem już od 1971 r. <...>. „Witaj, studenckie życie!” Tegoroczną jesień powitałam właśnie tymi słowami. 2.7.3. Na blogach zdarzają się również inne błędy, nazywane błędami korektorskimi; najczęściej wynikają one z pośpiechu i roztargnienia: zamiast niektórych liter czasem drukowane są inne, litery zostają pomylone itp. Oto kilka przykładów (T): (T) Nie będę wyjaśniać dokładniejszych szczegółów, ponieważ upublicznianie tego byłoby nieetyczne <...>. Mogę śmiało powiedzieć, czym ta nauczycielka wyróżnia się spośród innych – wymogami uprzejmości. Najpierw należałoby po męsku przyznać, że sam jestem winien. Biorę udział w wydarzeniach, wykładach i przedstawieniach. P.S. Zakończył się etap 12 lat, rozpoczyna się nowy. Daj Boże, żebym dostał się tam, gdzie chcę. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Būdingiausios rašybos klaidos mokinių rašiniuose ir tinklaraščiuose | 18 2.7.4. Język w przestrzeni elektronicznej ma cechy zarówno języka pisanego, jak i mówionego. Teksty blogów również mają swoiste cechy. Używa się w nich wielu emotikonów i innych środków, a reikšti jausmus, nuotaiką ir pan. Nagrinėjant rašybos dalykus tinklaraščiuose, pastebėta, kad blogerzy czasami wyrażają swoje uczucia i nastroje za pomocą specyficznej pisowni, tzn. dodają więcej liter, a niektóre z nich wydłużają. Rzeczy te można by uznać za umotywowane stylistycznie. Oto przykłady: (T) Całkiem podarta, ale kogo to obchodzi? Przecież się błyszczy. I jeszcze taka modna. Bardzooo potrzebna, jutro będą pytać :D Było po prostu strasznie wesoło! A on tak smuci się beze mnie ; ((( Jakże wzruszająco... No ale nie o tym mowa :) Juuutro piątek, wreszcie nadeszliśmy do mojego ulubionego dnia tygodnia. 2.7.5. Osobno należy omówić przypadki, gdy w analizowanych tekstach używane są nielitewskie znaki q, w, x. W wypracowaniach takich nie znaleziono, na blogach również przypadki te są nieliczne. Na blogach znaleziono pojedyncze przypadki użycia nielitewskiego znaku x (inne znalezione znaki q, w, x są zapisywane wyłącznie w angielskich słowach): (T) Szalała xebra biški :D Cieszę się, że jestem żywa i zdrowa. Nie będę opowiadać o szczegółach szaleństw, bo po prostu mnie zabiją :D Ale ci baxūrai to świnie :D Tytuły bajek są zmiksowane, ponieważ dziewczynka o imieniu Ugnė (odgrywam jej rolę) rozdziera książkę z bajkami, a później źle skleja jej kartki. Jednym słowem, dążcie do swoich marzeń, bądźcie maksymalistami, ale nie zapominajcie o tym, co macie. :* Jak widać również na podstawie tych kilku przykładów, znak x zapisuje się w słowach obcego pochodzenia. 2.8. Podsumowanie i porównanie z określonymi przez nauczycieli cechami szkolnego języka pisanego Po przeanalizowaniu najbardziej charakterystycznych błędów ortograficznych w wypracowaniach uczniów i na blogach ujawniły się pewne tendencje w zakresie błędów ortograficznych. Rozważając ich przesłanki i przyczyny, należy uwzględnić te obszary, w których uczniowie posługują się językiem pisanym, tzn. ważne jest ocenienie wpływu technologii informacyjnych na język uczniów. W 2012 r. w Instytucie Języka Litewskiego Miliūnaitė 2015: 1–16; Vasiliauskas 2013: 27–31). R. Miliūnaitė savo straipsnyje „Mokytojai przeprowadzono ankietę wśród nauczycieli na temat szkolnego języka pisanego (więcej o ankiecie i jej wynikach zob. Miliūnaitė 2013: 192–211, w publikacji o wpływie technologii informacyjnych na język uczniów” wyraźnie uporządkowała odpowiedzi nauczycieli dotyczące wpływu technologii informacyjnych na język uczniów. Uzyskane odpowiedzi8 można porównać z wynikami badań analizowanych w artykule. Najwięcej błędów w pisowni samogłosek i dwugłosek znaleziono w wypracowaniach (nieco mniej na blogach). Nauczyciele w swoich odpowiedziach nie wyróżniają tych błędów jako szczególnie częstych ani nie wiążą ich bezpośrednio z technologiami informacyjnymi. Chociaż błędy w pisowni samogłosek i dwugłosek zwykle wiąże się z nieprawidłowymi umiejętnościami wymowy, można rozważać, że błędy te wynikają również z komunikacji elektronicznej, w której szczególnie często występują różnego rodzaju skróty. Obecnie wyraźna jest tendencja do skracania wyrazów 8 W artykule analizowane są wyłącznie te wskazane przez nauczycieli cechy języka pisanego, które powstały pod wpływem technologii informacyjnych i wiążą się z pisownią. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i na blogach | 19 pomijanie samogłosek i pozostawianie wyłącznie spółgłosek (np.: db „dabar“, kvk „ką veiki?“, nzn „nežinau“, snd „šiandien“ itd.). Takie nawyki mogą mieć wpływ na uczniów, którzy nie mają ugruntowanych umiejętności ortograficznych: rzadsze zapisywanie słów z samogłoskami może utrudniać napisanie całego słowa. Mogłoby to być jedno z wyjaśnień, dlaczego w tekstach pisanych przez młodzież występuje tak wiele błędów w zapisie samogłosek. Nauczyciele wskazują błędy w zapisie samogłosek nosowych jako najważniejszą cechę języka pisanego, która pojawiła się pod wpływem technologii informacyjnych. W wypracowaniach i na blogach występuje wiele błędów w zapisie samogłosek nosowych w zakończeniach wyrazów; prawdopodobnie jedną z przyczyn mogą być technologie informacyjne (np.: pisanie krótkich wiadomości, komunikacja w sieciach społecznościowych itp.). Nauczyciele nie wyróżniają grupy błędów dotyczących łącznego i rozdzielnego zapisu wyrazów. Tę grupę błędów przede wszystkim, jak się wydaje, można wiązać z mnogością zasad i ich wyjątków. Zauważono, że w wypracowaniach i blogach uczniowie piszą łącznie wyrazy, które zgodnie z zasadami powinny być pisane oddzielnie. Może to być również związane z wpływem technologii informacyjnych, ponieważ podczas pisania tekstu na komputerze lub telefonu dažnai tarpų nepaliekama ten, kur jie turi būti. Błędy w pisowni wielkich liter w nazwach własnych i nazwach nauczyciele wiążą z technologiami informacyjnymi; błędów tych jest mnóstwo również w analizowanych wypracowaniach uczniów. Błędy w pisowni spółgłosek, które często wynikają z pisania w taki sposób, w jaki słowa są słyszane podczas wymowy, również wskazują nauczyciele. Prawdą jest, że podobnie jak w wypracowaniach, skłonność do popełniania tych błędów nie jest szczególnie wyraźna. Nauczyciele szczególnie licznie wyodrębnili grupę błędów w pisowni znaków diakrytycznych. Oczywiste jest, że błędy te powstały pod wpływem technologii informacyjnych. W poszczególnych wypracowaniach również zdarzały się takie błędy. Pozostałe wyodrębnione przez nauczycieli cechy języka pisanego są bardziej typowe dla tekstu pisanego na komputerze niż dla wypracowania: nielitewskie znaki q, w, x, skracanie munikacijos ženklai. Šie polinkiai nebūdingi rašiniams, reikia pasakyti, kad jie itin reti ir mowyrazów, niealfabetyczne znaki elektroniczne w blogach. Porównując najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach z podanymi przez nauczycieli cechami szkolnego języka pisanego, które pojawiły się wskutek rozwoju technologii informacyjnych, widać, że niektóre grupy błędów się pokrywają. W niniejszym artykule przeanalizowano jedynie najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne znalezione w badanych wypracowaniach i blogach. Po przeanalizowaniu większej liczby różnorodnych tekstów mogą pojawić się także inne błędy, np.: skracanie wyrazów, zapis nazwiska i pseudonimu itd. 3. ANALIZA STATYSTYCZNA NAJBARDZIEJ CHARAKTERYSTYCZNYCH BŁĘDÓW ORTOGRAFICZNYCH W niniejszej części artykułu najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach są analizowane statystycznie; przedstawiono porównawczą analizę błędów. Przed rozpoczęciem dokładniejszej analizy uzyskanych danych ważne jest pokazanie, ile łącznie błędów znaleziono w tekstach różnego typu9. A zatem w tekstach różnego typu o tej samej objętości znaleziono różną liczbę błędów ortograficznych: w wypracowaniach znaleziono łącznie 917 błędów, w blogach – 371 błędów (zob. rys. 5). 9 Analizując statystycznie dane, nie oceniano statystyki znaków diakrytycznych, ponieważ zniekształciłaby ona Diakritinių ženklų rašiniuose nevartojo tik keli mokiniai, skaičiuojant visus keliuose rašiniuose pasitaikančius atveuzyskane dane. Porównując je z innymi błędami ortograficznymi, dane byłyby niewspółmierne. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Būdingiausios rašybos klaidos mokinių rašiniuose ir tinklaraščiuose | 20 RYS. 5. Stosunek błędów ortograficznych w wypracowaniach i blogach Jak widać, w wypracowaniach znaleziono ponad dwukrotnie więcej błędów ortograficznych. Być może ma na to wpływ fakt, że wypracowania piszą wszyscy uczniowie, a blogi prowadzą tylko najbardziej aktywni uczniowie (można przypuszczać, że także najlepiej wykształceni). Taki stosunek błędów można wyjaśnić również tym, że blogerzy poprawiają publikowane publicznie teksty za pomocą różnych programów do sprawdzania pisowni. Interesujące byłoby zbadanie innych aspektów języka wypracowań i blogów, np. błędów składniowych, których nie można poprawić za pomocą różnych programów10. Podsumowując, analizując najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w różnych tekstach, zauważono, że liczba i charakter błędów różnią się. W wypracowaniach najwięcej znaleziono błędów w pisowni samogłosek i dwugłosek (43 proc.), nieco mniej błędów w pisowni liter nosowych (37 proc.), jeszcze mniej błędów w łącznej i rozdzielnej pisowni wyrazów (10 proc.), w pisowni wielkich liter (7 proc.), a najmniej – błędów w pisowni spółgłosek (3 proc.). Wyniki te przedstawiono na rysunku 6. RYS. 6. Najczęstsze błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów (proc.) Na blogach najwięcej znaleziono błędów w łącznej i rozdzielnej pisowni wyrazów (36 proc.), nieco mniej błędów w pisowni samogłosek i dwugłosek (30 proc.), a także błędów w pisowni samogłosek nosowych (28 proc.), i tylko 4 proc. wszystkich błędów stanowią błędy w pisowni spółgłosek. Najmniejszą grupę błędów stanowią błędy w pisowni wielkich liter 10 Skaitant rašinius ir tinklaraščius pastebėta ypač daug sintaksės (linksnių ir prielinksnių) vartojimo, įvairių leksikos – 2 proc. Statystykę tych błędów przedstawiono na rysunku 7. błędów. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach | 21 7 RYS. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w blogach uczniów (proc.) Na rysunku 8 można porównać najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach. 8 RYS. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach (proc.) Jak widać, wszystkich błędów, z wyjątkiem łącznego i rozdzielnego zapisu wyrazów, znaleziono na blogach znacznie mniej niż w wypracowaniach. Należy podkreślić, że w niniejszym artykule mowa jest wyłącznie o ortografii; przy analizie innych błędów sytuacja może wyglądać inaczej. Z drugiej strony uzyskane dane z badania znacznie zaskoczyły. Jak widać, na blogach, tj. w tekstach, które uczniowie tworzą z własnej woli i bez niczyjej kontroli, znaleziono znacznie mniej błędów ortograficznych każdego typu. Można przypuszczać, że blogerzy poprawiają stworzone przez siebie teksty za pomocą różnych programów do sprawdzania pisowni; kingą požiūrį į kalbą. niezależnie od tego, jak jest, świadczy to o ich świadomości i odpoW niniejszym artykule omówiono tylko najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne. Badanie jest kontynuowane. Po przeanalizowaniu większej liczby wypracowań, przeprowadzeniu innych niezbędnych badań oraz konsultacjach z nauczycielami oczekuje się przedstawienia wyczerpujących wyników badania. Wtedy wyraźniej uwidoczniłyby się przyczyny tych błędów i można byłoby sformułować konkretne zalecenia, jak ich unikać. WNIOSKI 1. Ponieważ w języku litewskim dominuje fonetyczna zasada ortografii, wiele słów można napisać bez błędów, jedynie prawidłowo wymawiając słowa i słysząc głoski; jednak istnieją słowa, których nie można zapisać, opierając się wyłącznie na słuchu. Zastosować zasady i w ten sposób uniknąć wielu BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach | 22 błędy można popełnić tylko posiadając umiejętności analizy gramatycznej oraz znając budowę słów i ich form. Analizując błędy ortograficzne w fonetiniu principu. Šiuo principu klaidingai rašomi žodžiai, kurių rašyba turėtų būti tikrinama wypracowaniach uczniów i blogach, zauważono tendencję do pisania słów zgodnie ze słowami o wspólnym rdzeniu. 2. Po przeanalizowaniu błędów ortograficznych w wypracowaniach uczniów okazało się, że najwięcej znaleziono w nich błędów w pisowni samogłosek i dwugłosek. Pisownia większości tych samogłosek i dwugłosek jest fonetyczna, a mnogość błędów wskazuje na niedostatki w wymowie uczniów. Najbardziej charakterystycznym błędem w tekstach blogów jest łączna i rozdzielna pisownia słów. Wskazuje to, że uczniom trudno jest nauczyć się zasad łącznej i rozdzielnej pisowni słów oraz je stosować. 3. W tekstach obu typów jest nieco mniej błędów w pisowni samogłosek nosowych; spośród nich najwięcej jest błędów w pisowni samogłosek nosowych w końcówkach (zwłaszcza biernika liczby pojedynczej i dopełniacza liczby mnogiej). Można przypuszczać, że główną przyczyną tego jest to, iż uczniowie nie zawsze rozumieją funkcje przypadków i związki wyrazów w zdaniu; wiele długich końcówek jest skracanych, a ponieważ nie opanowano wymowy długich samogłosek na końcu wyrazu, podczas pisania popełnia się więcej błędów. 4. W wypracowaniach znaleziono ponad dwukrotnie więcej błędów ortograficznych niż na blogach. Taki wynik można wyjaśnić tym, że blogi pisze najbardziej aktywna (być może także najlepiej wykształcona) część uczniów; pisownia tekstów blogów może zostać poprawiona za pomocą programów do sprawdzania pisowni. Świadczy to o świadomości uczniów i odpowiedzialności za teksty publikowane publicznie. 5. W wypracowaniach uczniów widoczna jest tendencja do nieużywania znaków diakrytycznych. Prawdopodobne jest, że te błędy ortograficzne powstają z powodu komunikacji elektronicznej. Wszystkie analizowane teksty uczniowskich blogów są napisane litewskimi literami (nie ma tekstów pisanych wyłącznie w sposób „švepluoju”). Wskazuje to, że ich autorzy regulują swój sposób pisania i nie odcinają się od języka standardowego. 6. Teksty wprowadzane komputerowo powinny być pisane zgodnie z ustalonymi zasadami. Powinni na to zwrócić uwagę nauczyciele wszystkich przedmiotów, oceniając lub ucząc pisania prac pisemnych na komputerze. 7. Wyniki ogólne pokazują, że dla wielu uczniów ortografia stanowi trudność. Uczniowie nie zawsze potrafią poprawnie napisać poszczególne słowa, czasami systematycznie nie stosują zasad. Trudności te, jak się wydaje, wynikają z różnych przyczyn: z mnogości zasad i ich wyjątków, z nauczania ortografii, wpływu technologii informacyjnych itd. 8. Aby można było ustalić bardziej konkretne przyczyny błędów ortograficznych, szczególnie ważne jest odrębne zbadanie cech ortograficznych wypracowań z różnych regionów Litwy, a także wypracowań uczniów szkół, w których nauczanie odbywa się w językach ojczystych i językach mniejszości narodowych. LITERATŪRA Anđelković J. 2014: English – Contact Induced Changes in Serbian – From Borrowing to CodeSwitching and More. – Language for International Communication: Linking Interdisciplinary Perspectives, 14–27. Prieiga internete: http://www.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/PDF/ Language-for-international-2014.pdf Buidovaitė K. Rita Miliūnaitė. „Kokie būsim mes patys, tokia bus ir lietuvių kalba“ (I-II). – www. bernardinai.lt. Prieiga internete: http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2010-06-09-rita-miliunaitekokie-busim-mes-patys-tokia-bus-ir-lietuviu-kalba-i/46031 (žiūrėta 2015-10-19). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Būdingiausios rašybos klaidos mokinių rašiniuose ir tinklaraščiuose | 23 Bukantienė J. 2006: Lietuvių bendrinės tarties būklė ir lavinimo problemos pradinėje mokykloje. – Žmogus ir žodis 1, 80–83. Prieiga internete: http://www.biblioteka.vpu.lt/zmogusirzodis/PDF/didaktinelingvistika/2006/bukant.pdf Drukteinytė V. 2009: Būdingiausios studentų rašybos klaidos. – Kalbos praktikos problemos, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla, 16–26. Gudzinevičiūtė O. L. 2015: Pavojinga rašybos tendencija. – Gimtoji kalba mokykloje 3, 6–16. Įvertino paauglių rašto darbus: viskas dar baisiau nei buvo galima tikėtis. – www.technologijos.lt. Prieiga internete: http://www.technologijos.lt/n/svietimas/S-46052/straipsnis/Ivertino-paaugliu-rasto-darbus-viskas-dar-baisiau-nei-buvo-galima-tiketis (žiūrėta 2015-10-19). Jackevičius M. Po 20 metų pakartotas lituanisto eksperimentas patvirtino liūdną tiesą. – www.delfi.lt. Prieiga internete: http://www.delfi.lt/news/daily/education/po-20-metu-pakartotas-lituanistoeksperimentas-patvirtino-liudna-tiesa.d?id=64706999 (žiūrėta 2015-10-19). Kadžytė-Kuzavinienė L. Rašyba mokykloje. – Kaunas: Šviesa, 1997. Krištaponytė E. Moksleivių neraštingumas bado akis. – www.gzeme.lt. Prieiga internete: http:// www.gzeme.lt/index.php?s_id=1&n_id=1968 (žiūrėta 2015-10-19). Labanauskienė S. 2015: Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaičių abiturientų rašiniuose. – Bendrinė kalba 88. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Pdf/88/Labanauskiene_BK_88_ Straipsnis.pdf. Lenhart A., Arafeh S., Smith A., Macgill A. R. 2008: Writing, Technology and Teens. Prieiga internete: http://www.collegeboard.com/prod_downloads/prof/community/PIP_Writing_Report_FINAL.pdf (žiūrėta 2015-12-26). LK 1 – Lietuvių kalba 1. – Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija. – Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LKRS – Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba. Ats. redaktorė A. Valeckienė. – Vilnius: Mokslas, 1976. Mąžtantis visuomenės raštingumas: pražūtinga nieko nedaryti. – www.lrt.lt. Prieiga internete: http:// www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/14705 (žiūrėta 2015-11-03). Miliūnaitė R. 2008: Pirmasis žvilgsnis į tinklaraščių kalbą. – Kalbos kultūra 81, 20–49. Prieiga internete: http://www.lki.lt/LKI_LT/images/Periodiniai_leidiniai/Kalbos_kultura/Straipsniai/081/ KK_81_020_049_Miliunaite.pdf. Miliūnaitė R. 2013: Raštingumo problema interneto bendruomenės ir mokytojų akimis. – Kalbos kultūra 86, 192–211. Prieiga internete: http://www.lki.lt/LKI_LT/images/Periodiniai_leidiniai/ Kalbos_kultura/Straipsniai/086/KK_86_192_211_Miliunaite.pdf. Miliūnaitė R. 2014: Mokytojai apie informacinių technologijų poveikį mokinių raštingumui. – Bend rinė kalba 87, 1–16. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Pdf/87/Miliunaite_ BK_87_Straipsnis.pdf. Miliūnaitė R. 2015: Dėl bendrinės kalbos normų sampratos mokykloje. Bendrinė kalba 88, 1–25, Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Pdf/88/Miliunaite_BK_88_Straipsnis.pdf. Ministerijos kova su beraščiais: lietuvių kalbos egzaminas aštuntokams, mažiau testų, daugiau skaitymo. – www.15min.lt. Prieiga internete: http://www.15min.lt/naujiena/svietimas/abiturientai/ministerijos-kova-su-berasciais-lietuviu-kalbos-egzaminas-astuntokams-maziau-testu-daugiau-skaitymo-246-320129 (žiūrėta 2015-11-03). Mokyklinio egzamino rezultatai: atėjo laikas pasisveikinti su beraščių karta? – www.veidas.lt. Prieiga internete: http://www.veidas.lt/mokyklinio-egzamino-rezultatai-atejo-laikas-pasisveikinti-su-berasciu-karta (žiūrėta 2015-11-03). MRKŽ – Mokomasis lietuvių kalbos rašybos ir kirčiavimo žodynas. Sudarė P. Kniūkšta, A. Lyberis. 3-iasis leidimas. – Kaunas: Šviesa, 1989. Neraštingumas tampa valstybės gėda. – www.respublika.lt. Prieiga internete: http://www.respublika.lt/ lt/naujienos/lietuva/kitos_lietuvos_zinios/nerastingumas_tampa_valstybes_geda/,print.1 (žiūrėta 2015-09-14). Nevinskaitė L. 2011: Trumpųjų žinučių rašybos bruožai. – Kalbos kultūra 83: 275–296. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Būdingiausios rašybos klaidos mokinių rašiniuose ir tinklaraščiuose | 24 Nulį už egzaminą gavęs abiturientas: „Nesijaučiu beraštis“. – www.lietuvosdiena.lrytas.lt. Prieiga internete: http://lietuvosdiena.lrytas.lt/aktualijos/nuli-uz-egzamina-gaves-abiturientas-nesijauciu-berastis.htm. Paaiškino, kodėl tiek daug beraščių. – www.delfi.lt. Prieiga internete: http://www.delfi.lt/news/daily/ education/paaiskino-kodel-tiek-daug-berasciu.d?id=65188725 (žiūrėta 2015-11-03). Pētījums: Latvijas bērniem ir zema motivācija lasīt. Prieiga internete: http://www.tvnet.lv/izklaide/ gramatas/384569-petijums_latvijas_berniem_ir_zema_motivacija_lasit (žiūrėta 2015-12-28). Piektdaļa jauniešu nelasa grāmatas. Prieiga internete: http://nra.lv/latvija/104535-piektdala-jauniesunelasa-gramatas.htm (žiūrėta 2015-12-28). Politikai susirūpino menkėjančiu moksleivių raštingumu. – www.bernardinai.lt. Prieiga internete: http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2012-12-19-politikai-susirupino-menkejanciu-moksleiviurastingumu/92515 (žiūrėta 2015-09-14). Pukenė R. Dėl prasto raštingumo – signalas apie rimtesnes problemas. – www.delfi.lt. Prieiga internete: http://www.delfi.lt/projektai/atgal-i-mokykla-ismaniai/del-prasto-rastingumo-signalas-apierimtesnes-problemas.d?id=65527594 (žiūrėta 2015-09-14). Pukenė R. Meta gelbėjimo ratą abiturientams: išvardino dažniausiai daromas klaidas. – www.delfi.lt. Prieiga internete: http://www.delfi.lt/news/daily/education/meta-gelbejimo-rata-abiturientamsisvardino-dazniausiai-daromas-klaidas.d?id=67826404 (žiūrėta 2015-09-14). Pupkis A. 2005: Kalbos kultūros studijos. – Vilnius: Gimtasis žodis. Rimkutė A. Kolegijos pirmakursių raštingumas: gal lietuvių kalbai nereikalingos nosinės raidės? – Gimtoji kalba 12, 2012, 12–17. Smolskienė L. Mokytoja Aldona Šventickienė: vienuoliktokai rašinius rašo ir kaip trumpąsias žinutes. – www.15min.lt. Prieiga internete: http://www.15min.lt/naujiena/svietimas/karstos-zinios/ vienuoliktokai-rasinius-raso-ir-kaip-trumpasias-zinutes-234-469937 (žiūrėta 2015-10-19). Šiandien išsilavinęs žmogus – nebūtinai raštingas? – www.alkas.lt. Prieiga internete: http://alkas. lt/2014/06/04/siandien-issilavines-zmogus-nebutinai-rastingas/ (žiūrėta 2015-11-03). Šukys J. 2003: Kalbos kultūra visiems. – Kaunas: Šviesa. Tamulionienė A. 2014. Anglų kalbos žodžių vartojimas aukštesniųjų klasių mokinių tinklaraščiuose. – Bendrinė kalba 87, 1–16. Vaicekauskienė L. 2013: Jaunimo raštingumas mažėja? Nedarykime stabo iš lietuvių kalbos. – www.delfi.lt. Prieiga internete: http://www.delfi.lt/news/ringas/lit/lvaicekauskiene-jaunimo-rastingumas-mazeja-nedarykime-stabo-is-lietuviu-kalbos.d?id=61155115 (žiūrėta 2015-11-05). Vasiliauskas S. 2013: Ar mokytojai patenkinti savo mokinių raštingumu? – Gimtasis žodis 1, 27–31. Vasiliauskienė V., Rimkutė E. 2007: Probleminiai lietuvių kalbos rašybos ir skyrybos aspektai. – Kaunas: Pasaulio lietuvių kultūros, mokslo ir švietimo centras. Otrzymano 2015 11 09 Przyjęto 2015 12 30