Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos

BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Z PAŃSTWOWEJ KOMISJI JĘZYKA LITEWSKIEGO DZIAŁALNOŚĆI (Opracowano na podstawie sprawozdania Komisji Języka z 2014 r.) PROGRAMY JĘZYKOWE Główne cele i zadania działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – Komisja Języka) są realizowane poprzez wykonywanie programów językowych. Zgodnie z Programem normalizacji, używania, rozwoju i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015 w 2014 r. realizowano 38 projektów. Wydano ostatni tom przygotowanej na zlecenie Komisji Języka serii słowników nazw geograficznych świata: Nazwy geograficzne świata. Azja (Kambodża–Wietnam) (Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii), opracowano następujące słowniki z tej serii: Nazwy geograficzne świata. Ameryka i nazwy miejscowe świata. Afryka. Antarktyda. Australia. Elektroniczne bazy danych i wyszukiwarki Oceanii. Wydano trzy publikacje Instytutu Języka Litewskiego, istotne nie tylko dla wspólnoty językowej, lecz także dla nauczycieli, uczniów i studentów: Słownik porównań Klementiny Vosylytė, Žanety Markevičienė i in. Słownik gwary vidiškiańskiej oraz książkę z serii „Dialekty języka litewskiego dla szkoły” „Wschodni Auksztoci panevėžiškiai” z płytą kompaktową. Nadal wspierano nauczanie języka specjalistycznego w wyższych szkołach uniwersyteckich, kursy języka państwowego dla obcojęzycznych mieszkańców Litwy oraz imigrantów z państw trzecich. Wspierano także projekty edukacji językowej i upowszechniania języka. Dla publicznych bibliotek wyższych uczelni, kolegiów, powiatów, bibliotek o znaczeniu państwowym i bibliotek samorządowych zakupiono 30 tytułów, 934 publikacje lituanistyczne. Zgodnie z programem badań funkcjonowania i zmian ogólnego języka litewskiego, dialektów i innych odmian języka na lata 2011–2020 zrealizowano 12 projektów. Na Litewskim Uniwersytecie Edukologicznym zakończono badanie naukowe dotyczące relacji norm i zaleceń składni języka litewskiego do współczesnego użycia języka. Na jego podstawie normy składni zostaną zweryfikowane, a w razie potrzeby zostaną opracowane zalecenia dla społeczeństwa. Na stronie internetowej Instytutu Języka Litewskiego opublikowano publikację Aktualne zagadnienia języka administracyjnego, opracowaną na podstawie badania naukowego „Badanie języka dokumentów Unii Europejskiej”, wspieranego przez Komisję Językową w latach 2011–2012. Rozpoczęto realizację kilku szczególnie aktualnych projektów naukowych dotyczących badań współczesnego języka (tendencji akcentuacyjnych, funkcjonowania zapożyczeń w ogólnym języku litewskim, rozwoju terminologii), a także interakcji i zmian ogólnego języka litewskiego, dialektów i innych odmian języka. PRAWNA OCHRONA JĘZYKA PAŃSTWOWEGO Sejmowi Republiki Litewskiej przedstawiono uwagi dotyczące projektu ustawy konstytucyjnej Republiki Litewskiej o języku państwowym. Przedstawiono opinię dotyczącą dwóch projektów ustaw Republiki Litewskiej o zapisie imion i nazwisk w dokumentach (nr XIIP-1653 i nr XIIP-1675). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 2 Nie poparto projektu zmiany przepisów art. 16 Ustawy o języku państwowym i art. 2.40 Kodeksu cywilnego dotyczących zgodności nazw osób prawnych z normami ogólnego języka litewskiego, w którym przewidziano zalegalizowanie używania innych języków w tych nazwach. Ministerstwu Gospodarki Republiki Litewskiej przedstawiono propozycję doprecyzowania pojęcia szyldu zdefiniowanego w projekcie ustawy o zmianie art. 2, 12, 24 i 26 Ustawy o reklamie, aby nie stwarzać możliwości nieużywania języka litewskiego na szyldach. Uwzględniając wystąpienie Komisji Języka, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych przygotowało projekty uchwał Rządu Republiki Litewskiej, w których zezwala się osobie wypełniającej wniosek o przywrócenie obywatelstwa lub o wydanie zaświadczenia o litewskim pochodzeniu na zapisanie swojego imienia i nazwiska z dokumentu podróży lub innego dokumentu tożsamości z użyciem swoistych litewskich liter ą, ę, į, ų, ū, ė, č, š, ž (dotychczas takiej możliwości nie było). WDROŻENIE USTAWY REPUBLIKI LITEWSKIEJ O BANKU TERMINÓW W ciągu roku w Banku Terminów Republiki Litewskiej (na stronie terminai.vlkk.lt) opublikowano 1288 zatwierdzonych artykułów terminologicznych zawierających terminy używane w aktach prawnych lub proponowane do użycia w nich, a także 5 artykułów z terminami aktów prawnych lub innych dokumentów zalecanymi do użycia oraz 4 artykuły z terminami odradzanymi. Ponadto do Banku Terminów włączono 1530 litewskich nazw z zakresu nomenklatury botanicznej i zoologicznej rekomendowanych lub pozytywnie ocenionych w protokolarnych uchwałach Komisji Języka. Ogółem pod koniec 2014 r. bank ten obejmował 214 865 artykułów terminologicznych: 10 618 zatwierdzonych, 203 078 zalecanych i 1169 niezale­canych artykułów terminologicznych. DZIAŁALNOŚĆ NORMALIZACYJNA I EKSPERCKA W 2014 r. odbyło się 8 posiedzeń Komisji Języka oraz 82 posiedzenia podkomisji eksperckich. Przygotowano około 230 ekspertyz dotyczących imion i nazwisk, nazw miejscowości, nazw instytucji, poprawności słów i połączeń wyrazowych, wyjaśniania znaczenia słów i zdań itp. Terminologia. Na posiedzeniach Podkomisji Terminologicznej rozpatrzono 1336 artykułów terminologicznych aktów prawnych i ich projektów, 25 zapytań terminologicznych (32 terminy) przekazanych przez instytucje Unii Europejskiej za pośrednictwem systemu jednego okienka, 4 rękopisy słowników terminologicznych, 1 uzupełnienie słownika, 2 projekty litewskich norm terminologicznych, 1 uzupełnienie normy, litewskie nazwy nomenklatury botanicznej i zoologicznej. Nadal rozpatrywano europejski tezaurus Eurovoc Wersja 4.4 (terminy z dziedzin spraw społecznych, gospodarki, handlu, nauki, stosunków międzynarodowych, obronności i in.). Na posiedzeniach Komisji Językowej pozytywnie oceniono 3 słowniki terminologiczne, 1 normę terminologiczną, zatwierdzono 1288 artykułów terminologicznych. Są to terminy występujące w aktach prawnych dotyczących dziedzin nadzorowanych przez instytucje państwowe (finansów, bezpieczeństwa publicznego, kultury, prawa, gospodarki, transportu, komunikacji, rolnictwa, rybołówstwa i żywności, energetyki, środowiska, zdrowia, farmacji, zabezpieczenia społecznego, obronności i in.), najczęściej w ich projektach. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 3 Za pośrednictwem poczty elektronicznej i telefonu udzielono około 400 konsultacji w kwestiach terminologii i zastępowania wyrazów obcych. Udzielano konsultacji tłumaczom, redaktorom i terminologom instytucji Unii Europejskiej, pracownikom instytucji litewskich i prywatnych, a także innym zainteresowanym osobom. Przyjęto dwie uchwały protokolarne w sprawie litewskich nazw roślin ozdobnych oraz jedną uchwałę protokolarną w sprawie litewskich nazw niektórych rodzin chrząszczy. Nazwy osobowe i miejscowe. Przyjęto uchwałę „W sprawie zmiany zapisu nazw i terminów sanskryckich” – postanowiono, że w literaturze pięknej i literaturze podobnego rodzaju powinna być stosowana wyłącznie tradycyjna, utrwalona w języku litewskim forma imienia założyciela buddyzmu Buda (nie Budha), a także nieco doprecyzowano zasady zapisu nazw i terminów sanskryckich. Przyjęto uchwałę o wpisaniu nazw regionów etnograficznych do wykazu litewskich nazw miejscowości. Postanowiono również uzupełnić wykaz litewskich nazw miejscowości i obok oficjalnej formy nazwy wsi Bardinai wpisać inną, również uznaną za normatywną formę Bardėnai; ta forma jest podawana jako główna. Podkomisja Nazewnictwa badała nazwy miejsc (wsi, rzek, części miasta, mostów), a także problematykę tworzenia i skracania imion i nazwisk. Wraz z zaproszonymi ekspertami rozpatrywała, na podstawie materiałów redakcji słownika Światowe nazwy miejscowości, kwestie transkrypcji nazw miejscowości w niektórych językach Azji. Na wspólnych posiedzeniach podkomisji Nazewnictwa i Gramatyki rozpatrywano zasady używania imion i nazwisk z innych języków w dokumentach sądowych, omówiono tendencje w używaniu imion i nazwisk z innych języków wskazane w monografii Lionginasa Pažūsisa Język i przekład. Leksyka. Uwzględniając specyfikę porządkowania zapożyczonego słownictwa, doprecyzowano zasady normowania zapożyczonego słownictwa – będzie ono normowane za pomocą książek „Porady językowe” oraz rekomendacji przyjmowanych w formie uchwał protokolarnych. Jednocześnie zrezygnowano z części zapożyczeń w Wykazie wielkich błędów językowych zatwierdzonym uchwałą nr 68 z dnia 18 grudnia 1997 r. (podpunkt 1.1 „Niepożądane obce wyrazy i ich derywaty” oraz podpunkt 1.2 „Nienadające się do użycia nowe obce wyrazy”). Ocena słów z wykazu dużych błędów językowych nie uległa zmianie i nadal nie są one zalecane w języku ogólnym. Słowa te przeniesiono do książki Porady językowe. Leksyka: użycie zapożyczeń (2013). Protokołową uchwałą nr PN-6 uzupełniono Wykaz odpowiedników wyrazów obcych – włączono do niego 40 istotnych dla użycia nazw z dziedzin kulinariów, medycyny i sztuki, zapożyczonych z języka japońskiego. Przedstawiono kilkadziesiąt rekomendacji dotyczących odpowiedników obcojęzycznych słów z różnych dziedzin W banku konsultacji. W podkomisji słownika rozpatrzono hasła Słownika ogólnego języka litewskiego na litery B, C, H, J, O. Gramatyka, ortografia i interpunkcja. Na posiedzeniach tymczasowej podkomisji „Podręcznika tłumacza” rozpatrzono ostateczną redakcję części I podręcznika tłumacza instytucji Unii Europejskiej (wydaną w 2014 r.), a także pierwszą redakcję części II. Akcentowanie. Doprecyzowano normy akcentowania niektórych przysłówków. Podkomisja do spraw wymowy i akcentowania rozpatrzyła problematyczne kwestie dotyczące wyrazów pospolitych (zgłoszonych przez autorów Wielkiego słownika języka litewskiego) oraz nazw własnych (zgłoszonych przez Grupę Badań nad Imionami Obywateli). Ocena podręczników. Podkomisja do spraw oceny podręczników rozpatrzyła rękopisy 15 podręczników do kształcenia ogólnego – łącznie 25 książek (niektóre podręczniki składają się z kilku części). Potwierdzenie poprawności językowej od razu przyznano 17 książkom, 4 książki zwrócono wydawnictwom do poprawy, a 4 książki to rękopisy podręczników przeznaczonych do ponownego wydania, w ich sprawie zgłoszono jedynie uwagi. Oceniono język 51 podręczników wydanych przez szkoły wyższe: język 2 podręczników spełniał wymagania poprawnościowe, 19 podręczników spełniało je częściowo (w podręcznikach są elementy wymagające korekty), BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 4 30 podręczników nie spełniało wymagań poprawnościowych, pozostawiono w nich liczne błędy leksykalne, składniowe, interpunkcyjne i ortograficzne. INNE PRACE W ciągu roku udzielono około 37 500 konsultacji językowych, z czego przez internet 15 240, a telefonicznie około 22 300. Państwowemu Przedsiębiorstwu Centrum Rejestrów za pośrednictwem specjalnego systemu elektronicznego udzielono 20 895 konsultacji dotyczących zgodności nazw osób prawnych z normami ogólnego języka litewskiego. Baza Banku Konsultacji Językowych została w 2014 r. uzupełniona o 579 nowych wpisów (obecnie znajduje się w niej ponad 11 500 haseł). Na stronie internetowej Komisji Języka Litewskiego otwarto nową podstronę pasaulio-vardai.vlkk.lt. Przeniesiono na nią bazę danych inicjatywy Komisji Języka Litewskiego, opracowaną przez Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, słownika Światowe nazwy miejscowości, obejmującą dwa pierwsze tomy: Europa i Ameryka. Na tej podstronie opublikowano nazwy miejscowości 98 państw – około 70 tysięcy stron dotyczących nazw miejscowości. Grupa robocza złożona z przedstawicieli wszystkich uniwersyteckich szkół wyższych dokonała przeglądu programów kursu języka specjalistycznego wykładanego w szkołach wyższych i przedstawiła nową redakcję Programu języka specjalistycznego (zatwierdzoną uchwałą protokolarną). W 2014 r. zakończono badanie stanu języka litewskiego w szkołach wyższych „Język nauki”. Eksperci Komisji Języka Litewskiego ocenili język 77 podręczników, 1068 prac magisterskich i streszczeń 714 rozpraw doktorskich. Ustalono, że język 66 proc. podręczników nie spełniał wymogów poprawności, a aż 38 proc. prac magisterskich i 17 proc. streszczeń rozpraw doktorskich zakwalifikowano do niskiego poziomu piśmienności. Wyniki badania przedstawiono na posiedzeniu Konferencji Rektorów Uniwersytetów Litewskich. Komisja Języka wraz z Konferencją Rektorów zwróciła się do Ministerstwa Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej – zaproponowano dokonanie przeglądu programów języka litewskiego w kształceniu ogólnym: wzmocnienie systemowego nauczania języka litewskiego i zapewnienie absolwentom szkół kształcenia ogólnego niezbędnych podstaw języka litewskiego. Zwrócono się do Litewskiej Rady Naukowej i zaproponowano zobowiązanie autorów informatorów, słowników, encyklopedii i innych publikacji finansowanych w ramach realizowanych przez nią programów do przedkładania Komisji Języka do oceny artykułów terminologicznych tych publikacji oraz publikowania ich w Banku Terminów Republiki Litewskiej, a także zapewnienie poprawności językowej monografii, czasopism i innych publikacji naukowych finansowanych w ramach programów realizowanych przez Litewską Radę Naukową. Ministerstwu Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej nie po raz pierwszy zaproponowano przewidzenie środków, które zapewniłyby lepszą jakość języka nauczycieli pracujących w litewskim systemie kształcenia ogólnego: podczas organizowania zewnętrznej oceny działalności szkół uwzględniać poprawność językową przekazywanych treści kształcenia, uzupełnić przepisy dotyczące atestacji nauczycieli tak, aby wszyscy nauczyciele poddawani ponownej atestacji, ubiegający się o uzyskanie wyższej kategorii kwalifikacyjnej, odświeżali wiedzę z języka litewskiego i odbywali specjalny kurs językowy. Centrum Oceny Jakości Studiów zaproponowano włączenie do charakterystyki poziomów osiągniętych wyników studiów postanowienia dotyczącego umiejętności nauczania w poprawnym języku litewskim oraz znajomości terminologii przedmiotowej. Na początku roku w Komisji Języka omówiono z członkiniami Komisji Oceny Państwowych Egzaminów Maturalnych opis oceny języka prac końcowych z języka litewskiego i literatury. Na jego podstawie oceniano prace końcowe uczniów z 2014 r. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 5 W Komisji Języka rozpatrzono część dotyczącą nauczania języka projektu programu języka litewskiego i literatury dla kształcenia podstawowego. Twórcom programu zalecono uzupełnienie części językowej oraz doprecyzowanie niektórych zagadnień (składni, interpunkcji). 20 czerwca Komisja Języka zorganizowała naradę, podczas której analizowano obecną sytuację w zakresie nauczania języka litewskiego jako języka obcego i państwowego oraz oceniania osiągnięć. Z inicjatywy Komisji Języka, wspólnie z Komitetem Edukacji, Nauki i Kultury Sejmu Republiki Litewskiej, przy wsparciu Instytutu Francuskiego na Litwie, 24 marca w Sejmie zorganizowano międzynarodową konferencję „Polityka języka państwowego: spostrzeżenia i wytyczne”. Goście konferencji z Estonii, Łotwy, Danii i Francji zapoznali uczestników z dokumentami regulującymi politykę językową w ich krajach oraz z niektórymi aspektami ich wdrażania. 6 czerwca odbyła się doroczna konferencja Forum Terminologicznego instytucji i urzędów Unii Europejskiej oraz Republiki Litewskiej (LTF). Komisja Języka była jednym z jej organizatorów. Po raz siódmy zorganizowano konkurs Dyktanda Narodowego. W pierwszym etapie konkursu wzięło udział ponad 7000 osób; dyktando pisano we wszystkich samorządach Litwy, na Wileńskich Targach Książki oraz w ambasadach Litwy za granicą. Komisja Języka jest jednym z partnerów organizatora dyktanda, VšĮ Pilietinės minties institutas. Komisja Języka jako partner uczestniczyła we wdrażaniu programu „Kalbą kuriu AŠ!”, zainicjowanego przez Litewski Związek Uczniów, którego celem było przypomnienie o problemie ogólnokrajowym – nieprawidłowym używaniu języka oraz obniżającym się poziomie piśmienności. Udzielono pomocy organizatorom 7. krajowego konkursu uczniowskiego „Švari kalba – švari galva” oraz przyczyniono się do organizacji konkursu „Mažasis diktantas 2014”, w którym uczestniczyli uczniowie klas 4 szkół miasta Wilna. Przed dziesięciu laty w litewskiej przestrzeni internetowej lt rozpoczęto rejestrację nazw zawierających specyficzne litery litewskiego alfabetu. Z okazji rocznicy Litewski Związek Informatyków wraz z instytucją rejestrującą nazwy domeny lt Domreg.lt, Komisją Języka oraz stowarzyszeniem Infobalt zorganizował wybory najpiękniejszej nazwy litewskiej domeny lt. Komisja złożona z przedstawicieli tych instytucji wybrała 21 nazw i zaproponowała, aby czytelnicy portalu informacyjnego Delfi.lt wybrali spośród nich tę najpiękniejszą. Za najpiękniejszą uznano nazwę strony internetowej przedszkola klaužada.lt. Współpracowano z twórcami programu Litewskiej Telewizji „Laba diena, Lietuva” – w drugiej połowie roku co drugi tydzień pracownicy Komisji Języka zapoznawali widzów z aktualnymi zagadnieniami językowymi. Otrzymano 2015 11 05 JŪRATĖ PALIONYTĖ Państwowa Komisja Języka Litewskiego al. Giedymina 60, LT-01110 Wilno [email protected]