Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 IŠ VALSTYBINĖS LIETUVIŲ KALBOS KOMISIJOS VEIKLOS (Opracowano na podstawie sprawozdania Komisji Języka Litewskiego z 2015 r.) PROGRAMY JĘZYKOWE Podstawowe cele i zadania działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – Komisja Języka) są realizowane poprzez wdrażanie programów językowych. Zgodnie z programem normalizacji, stosowania, nauczania i upowszechniania języka państwowego na lata 2006–2015 w 2015 roku realizowano 32 projekty. Utworzono nową podstronę Banku Konsultacji Językowych na stronie internetowej Komisji Języka. Bank Terminów Republiki Litewskiej uzupełniono o prawie 15 tys. artykułów terminologicznych. W Centrum Wydawniczym Nauki i Encyklopedii utworzono elektroniczną bazę danych tomów serii słowników nazw geograficznych świata Azja (Afganistan–Zjednoczone Emiraty Arabskie) i Azja (Kambodża–Wietnam). Na Uniwersytecie Wileńskim zaktualizowano opisy poziomów znajomości języka litewskiego jako języka obcego Lūžis, Pusiaukelė, Slenkstis i Wzniesienie. W Instytucie Języka Litewskiego ukończono przygotowanie wydania naukowego najstarszej księgi kościelnej na Litwie (księgi metryk chrztów z Joniškis z lat 1599–1621). Wydano zbiór artykułów naukowych Problemy historii języka i dialektologii 4 oraz monografię Kazimierasa Garšvy Gwary litewskie na Łotwie z płytą kompaktową. Nadal wspierano nauczanie języka specjalistycznego w wyższych szkołach uniwersyteckich, projekty badawcze, kursy języka państwowego dla innosjęzycznych mieszkańców Litwy, a także przygotowywanie i publikowanie stron tematycznych czasopisma Gimtoji kalba. Dla szkół wyższych i bibliotek publicznych zakupiono 550 wydawnictw lituanistycznych w 38 tytułach. Zgodnie z programem badań funkcjonowania i zmian ogólnego języka litewskiego, dialektów i innych odmian języka na lata 2011–2020 realizowano 15 projektów. Nadal realizowano rozpoczęte w poprzednich latach projekty naukowe dotyczące szczególnie aktualnych badań współczesnego języka, ogólnego języka litewskiego, wzajemnego oddziaływania i zmian dialektów oraz innych odmian języka. Na Uniwersytecie Wileńskim uzupełniono elektroniczne źródło naukowe Historyczny słownik języka litewskiego. Na Uniwersytecie Kłajpedzkim zakończono uzupełnianie bazy danych dotyczącej użycia terminów żeglarskich. W Instytucie Języka Litewskiego przygotowano publikację „Valerijus Čekmonas. Interakcja języków na Litwie”. Interakcja języków na Litwie. Dla szkół wyższych i bibliotek publicznych zakupiono 68 litewanistycznych publikacji 3 tytułów. JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 2 PRAWNA OCHRONA BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JĘZYKA PAŃSTWOWEGO Sejmowi Republiki Litewskiej przedstawiono propozycje doprecyzowania niektórych pojęć i ich definicji zawartych w projekcie ustawy konstytucyjnej Republiki Litewskiej o języku państwowym oraz sformułowań kilku artykułów. Nie poparto propozycji Litewskiej Rady Nauki, aby w projekcie ustawy konstytucyjnej o języku państwowym przewidziano możliwość składania przez litewskich naukowców dokumentacji części naukowej wniosków o finansowanie badań naukowych wyłącznie w języku angielskim. Na wniosek Komitetu Prawa i Praworządności Sejmu Republiki Litewskiej Komisja Języka przedstawiła opinię w sprawie projektu ustawy Republiki Litewskiej o zapisie imion i nazwisk w dokumentach nr XIIP-1653(2). Oceniając projekt, Komisja Języka Litewskiego kierowała się takimi samymi założeniami, jakie przedstawiono we wniosku dotyczącym projektów ustaw Republiki Litewskiej nr XIIP-1653 i nr XIIP-1675 o zapisie imion i nazwisk w dokumentach, przedłożonym Sejmowi pod koniec 2014 roku: imiona i nazwiska obywateli Republiki Litewskiej w dokumentach tożsamości powinny być zapisywane pismem litewskim, jednak możliwe są pewne wyjątki, z uwzględnieniem potrzeb społeczeństwa i obywateli. Takie wyjątki proponuje się wobec osób, które uzyskały obywatelstwo Republiki Litewskiej – ich imiona i nazwiska w dokumentach tożsamości wydawanych przez Republikę Litewską mogłyby być zapisywane alfabetem łacińskim na podstawie źródła dokumentu (dokumentu tożsamości wydanego przez inne państwo), a także wobec obywateli Republiki Litewskiej zawierających małżeństwo z cudzoziemcami i przyjmujących ich nazwiska oraz dzieci takich małżonków. W celu wspierania tworzenia terminologii litewskiej zaproponowano Ministerstwu Oświaty i Nauki oraz Litewskiej Radzie Nauki uznawanie opracowywania słowników objaśniających terminów z różnych dziedzin nauki za pracę naukową oraz włączenie tego założenia do metodyki oceny prac naukowych (artystycznych) instytucji nauki i studiów. Krajowej Administracji Sądowej przedstawiono zasady stosowania imion i nazwisk w dokumentach sądowych, sformułowane na podstawie podsumowania dyskusji podczas międzyinstytucjonalnych narad odbywających się w Komisji Języka Litewskiego. Opracowano nowy Program stosowania, normalizacji i upowszechniania języka państwowego na lata 2016– 2018. DZIAŁALNOŚĆ NORMALIZACYJNA I EKSPERCKA W 2015 roku odbyło się 8 posiedzeń Komisji Języka Litewskiego oraz 87 posiedzeń podkomisji eksperckich. Opracowano około 260 opinii eksperckich dotyczących imion i nazwisk, nazw miejscowości, nazw instytucji, poprawności słów i połączeń wyrazowych, wyjaśniania znaczeń słów i zdań itp. Ocenić 29 JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 3 nazwy BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 miejscowości zamieszkanych, około 380 nazw ulic; Rejestr Adresów poinformowano o akcentowanych cechach nazw 17 nowo zarejestrowanych miejscowości zamieszkanych. Rozpatrzono około 200 kwestii dotyczących nazw osobowych – przede wszystkim osobliwości tworzenia i zmiany nazwisk, a także nadawania lub zmiany imion. Terminologia. Na posiedzeniach podkomisji terminologicznej rozpatrzono artykuły terminologiczne dotyczące 1605 aktów prawnych (w większości projektów) i innych dokumentów, zapytania terminologiczne przekazywane przez instytucje Unii Europejskiej za pośrednictwem systemu jednego okienka (34 terminy), rękopisy 9 słowników terminologicznych, 1 projekt litewskiej normy terminologicznej, 1 643 litewskie nazwy nomenklatury biologicznej itd. Kontynuowano rozpatrywanie wersji 4.4 Europejskiego tezaurusa Eurovoc 4.4 wersijos svarstymas – omówiono terminy z dziedzin transportu i dokumentacji. Na posiedzeniach Komisji Językowej pozytywnie oceniono 9 słowników terminologicznych, 3 uzupełnienia słowników, 2 normy terminologiczne, zatwierdzono 1 287 artykułów terminologicznych (197 zbiorów artykułów terminologicznych) – terminy aktów prawnych z dziedzin nadzorowanych przez instytucje państwowe (środowiska, energetyki, finansów, obronności, kultury, zabezpieczenia społecznego, prawa, transportu, komunikacji, gospodarki, zdrowia, bezpieczeństwa publicznego, rolnictwa, rybołówstwa i żywności itd.). Za pośrednictwem poczty elektronicznej i telefonu udzielono ponad 300 konsultacji w kwestiach terminologii i zastępowania wyrazów obcych. Konsultowano tłumaczy, redaktorów i terminologów instytucji Unii Europejskiej, a także urzędników państwowych instytucji litewskich, pracowników instytucji prywatnych oraz innych zainteresowanych. Przyjęto uchwałę w sprawie zmiany zasad oceny słowników terminologicznych, uchwałę protokolarną w sprawie zmiany ogólnych wymagań dotyczących opracowywania słowników terminologicznych, a także zalecenia dotyczące nazw niektórych roślin, płazów i mięczaków. W ciągu roku w Banku Terminologicznym Republiki Litewskiej (http://terminai.vlkk.lt) opublikowano 1 287 zatwierdzonych (197 zbiorów artykułów terminologicznych) oraz 10 proponowanych do zatwierdzenia (1 zbiór artykułów terminologicznych) artykułów terminologicznych zawierających terminy używane lub proponowane do użycia w aktach prawnych lub innych dokumentach. Ponadto do banku włączono 1 120 litewskich nazw nomenklatury biologicznej rekomendowanych uchwałami protokolarnymi Komisji Językowej. Bank uzupełniono terminami ze Słownika objaśniającego terminów elektrotechniki i wyrobów elektronicznych, elektronicznego Litewsko-angielskiego i angielsko-litewskiego słowniczka terminów psychoanalizy, Słownika objaśniającego terminów leśnictwa, Słownika objaśniającego terminów odzieżowych, Słownika terminów lingwodydaktyki, Słownika objaśniającego terminów NATO, Słownika objaśniającego terminów medycznych NATO AMedP-13(A), 29 norm terminologicznych (5 372 artykułami terminologicznymi). JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 4 Imiona i BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 nazwiska oraz nazwy miejscowości. Podkomisja ds. imion i nazwisk rozpatrywała aktualne dla obywateli kwestie normatywności imion i zmiany nazwisk, dyskutowała na temat dialektalnych form imion oraz trzonu litewskiego systemu imion i nazwisk. Rozpatrzono Rekomendowany frekwencyjny wykaz imion pochodzenia bałtyckiego. Na wspólnych posiedzeniach podkomisji ds. imion i nazwisk oraz gramatyki omówiono materiały przygotowane przez grupę roboczą specjalistów ds. tłumaczeń pisemnych na język litewski w instytucjach Unii Europejskiej, zatytułowane „Praktyka stosowania imion i nazwisk w innych językach oraz problemy przy tłumaczeniu dokumentów UE na język litewski”. Przygotowano projekt Zasad gramatykalizacji imion i nazwisk w innych językach. Leksyka. Uzupełniono rekomendowany Wykaz odpowiedników wyrazów obcych. Podkomisja słownikowa rozpatrzyła recenzje artykułów słownikowych na litery B, Č, D, E, F, Z Słownika ogólnego języka litewskiego oraz same artykuły. Gramatyka. Podkomisja gramatyczna rozpatrzyła kwestię rodzaju rzeczowników nieodmiennych pochodzenia obcojęzycznego z akcentowanym zakończeniem -ė (ateljė, fojė, esė, turnė itd.). Zaakceptowano stanowisko przedstawione w Gramatyce współczesnego języka litewskiego oraz w wydanej w 2002 r. książce Porady językowe Formy gramatyczne i ich użycie, zgodnie z którym należy unikać używania takich rzeczowników z wyrazami rodzaju męskiego. Podkomisja rozpatrzyła również kwestię oceny wariantów morfologicznych niektórych wyrazów odmiennych (akmenio, smailas, kuom itd.) – takie warianty należy uznać za niewskazane i nie włączać ich do Słownika ogólnego języka litewskiego. Rozpoczęto rozpatrywanie wyników badania relacji między normami i zaleceniami składni języka litewskiego (przedstawionymi w książeczce Porady językowe Przypadki) a współczesnym użyciem języka. Na posiedzeniach tymczasowej podkomisji „Podręcznika tłumaczenia” rozpatrzono ostateczną redakcję rozdziału Przypadki części II podręcznika tłumaczenia instytucji Unii Europejskiej, zatytułowanego Przypadki i przyimki. Akcentuacja. Podkomisja ds. wymowy i akcentuacji, uwzględniając dane z badań nad tendencjami akcentuacyjnymi, rozpoczęła przegląd zaleceń dotyczących akcentuacji. Rozpatrzono propozycje dotyczące doprecyzowania norm akcentuacyjnych niektórych rzeczowników, przymiotników i przysłówków. Rozpatrzono także problematyczne kwestie dotyczące wyrazów pospolitych i własnych, dyskutowano o intonacji akcentowanych dwugłosek el, er, eu w wyrazach międzynarodowych. Ocena podręczników. Podkomisja ds. oceny podręczników rozpatrzyła rękopisy 14 podręczników do szkół ogólnokształcących – łącznie 16 książek (2 podręczniki w dwóch częściach). Znak potwierdzający poprawność językową od razu przyznano 6 książkom, 3 książki zwrócono wydawnictwom do poprawy, 7 książek – rękopisy podręczników wznawianych, w ich sprawie przedstawiono jedynie uwagi. Od 30 kwietnia 2015 r. Podkomisja ds. oceny podręczników przy Komisji Języka ocenia również język rękopisów podręczników szkół wyższych. Podkomisja oceniła 4 podręczniki szkół wyższych JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | język 5 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 rękopisów podręczników: język jednego podręcznika nie spełniał wymogów poprawności, a język trzech podręczników spełniał je częściowo. INNE PRACE W ciągu roku udzielono około 38 400 konsultacji językowych, z czego około 16 480 przez internet, a około 22 000 telefonicznie. Państwowemu Przedsiębiorstwu Centrum Rejestrów za pośrednictwem specjalnego systemu elektronicznego udzielono 17 431 konsultacji dotyczących zgodności nazw osób prawnych z normami ogólnego języka litewskiego. Baza Banku Konsultacji Językowych została w ciągu roku uzupełniona o 452 nowe wpisy (obecnie zawiera ponad 12 000 haseł). W Litewskiej Akademii Nauk 13 stycznia 2015 r. przedstawiono badanie przeprowadzone przez Komisję Języka dotyczące języka litewskiego w studiach doktoranckich. Ustalono, że w niektórych szkołach wyższych o statusie uniwersyteckim wymóg przepisów dotyczących studiów doktoranckich w zakresie poprawności języka rozpraw doktorskich jest realizowany jedynie częściowo. Po ocenie języka 714 streszczeń rozpraw doktorskich stwierdzono, że język 17 proc. streszczeń nie spełniał wymogów poprawności, a język 31 proc. streszczeń spełniał je tylko częściowo. Komisja Języka, opierając się na wynikach badań języka podręczników szkół wyższych, prac magisterskich i streszczeń rozpraw doktorskich, przedstawiła Ministerstwu Oświaty i Nauki oraz Litewskiej Radzie Nauki propozycje dotyczące zapewnienia poprawności języka litewskiego w dziedzinie nauki. Komisja Języka zorganizowała dla redaktorów podręczników szkół wyższych dwa seminaria „Aktualne problemy redagowania prac naukowych” oraz seminarium poświęcone zagadnieniom terminologicznym. Podczas seminariów omawiano aktualne zagadnienia pisowni, interpunkcji, składni i terminologii, odbywały się dyskusje i konsultacje dotyczące redagowania podręczników szkół wyższych. Podkomisja ds. technologii językowych rozpatrzyła pięć propozycji projektowych różnych instytucji i jednostek oraz przedstawiła je Ministerstwu Transportu Republiki Litewskiej, proponując włączenie ich do wykazu projektów finansowanych w ramach programu rozwoju społeczeństwa informacyjnego na lata 2014–2020 „Cyfrowa agenda Republiki Litewskiej“. Projekty dotyczą tworzenia litewskojęzycznego środowiska cyfrowego, rozwoju technologii i zasobów językowych, dostępności i upowszechniania elektronicznych usług językowych. Na stronie internetowej Komisji Języka VLKK.lt opublikowano nową wersję czcionki „Palemonas“ (3.0). W Sejmie 5 lutego 2015 r. Komitet Edukacji, Nauki i Kultury oraz Komisja Języka zorganizowały konferencję „Dwudziestolecie ustawy o języku państwowym”. Komisja Języka była jednym z organizatorów międzynarodowej wspólnej konferencji Forum Terminologii Litewskiej (LTF) i Instytutu Języka Litewskiego „Poziomy naukowej, administracyjnej i edukacyjnej terminologii”, która odbyła się 4–5 czerwca (wraz z Departamentem Języka Litewskiego Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej ds. Tłumaczeń Pisemnych, Instytutem Języka Litewskiego, Radą Unii Europejskiej i Kancelarią Sejmu Republiki Litewskiej). JŪRATĖ PALIONYTĖ. Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos | 6 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Po raz ósmy zorganizowano konkurs Ogólnopolskiego Dyktanda. Komisja Języka jest jednym z partnerów organizatora konkursu – instytucji publicznej Instytut Myśli Obywatelskiej. Udzielono pomocy organizatorom ogólnokrajowego konkursu uczniowskiego „Czysty język – czysta głowa”. Przewodnicząca Komisji Języka Daiva Vaišnienė w dniach 7–9 października uczestniczyła w Helsinkach w 13. dorocznej konferencji Europejskiej Federacji Krajowych Instytucji Językowych (EFNIL). Podczas niej najwięcej uwagi poświęcono językowi administracyjnemu, który powinien być dla obywateli jasno zrozumiały, nieskomplikowany, zwięzły i poprawny.ം n x Otrzymano 2016 12 23 JŪRATĖ PALIONYTĖ Państwowa Komisja Języka Litewskiego al. Giedymina 60, LT-01110 Wilno [email protected]