Profesorius Kazimieras Romualdas Župerka – lietuvių kalbos stilistikos kūrėjas

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA KNABIKAITĖ PROFESOR KAZIMIERAS ROMUALDAS ŽUPERKA – TWÓRCA STYLISTYKI JĘZYKA LITEWSKIEGO Wybitny litewski językoznawca i stylistyk Kazimieras Župerka obchodzi w tym roku 80. rocznicę urodzin. Zapytany naukowiec przy różnych okazjach podkreśla: „Stylistyka była mi przeznaczona”. Naukowe horyzonty Kazimierasa Župerki są bardzo szerokie. Problematyka badań naukowych obejmuje ogólną teorię stylistyki, stylistykę funkcjonalną i praktyczną, konkurencję środków językowych, stylistykę kodowania i dekodowania, metalingwistykę, nieprofesjonalne językoznawstwo, dydaktykę stylistyki, stylistykę tekstu i etniczną. Problematyka ta znajduje odzwierciedlenie w rozprawach doktorskich K. Župerki, książkach, artykułach, referatach konferencyjnych i ich tezach, a także w tematyce kierowanych przez niego prac naukowych. Od numeru 75 K. Župerka jest członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma naukowego Kalbos kultūra (od 2014 r. – Bendrinė kalba), w którym opublikował również niemało artykułów. Dla K. Župerki jako naukowca szczególnie ważny był staż aspirantury w Katedrze Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego (1966–1969). Promotor naukowy, profesor Juozas Pikčilingis, pionier lingwistyki litewskiej stylistyki, można powiedzieć, wraz z utalentowanym aspirantem kładł podwaliny pod tę nową dziedzinę językoznawstwa. J. Pikčilingis zaprosił K. Župerkę do współpracy przy pisaniu książki Leksinė ir gramatinė sinonimika (1969). K. Župerka został współautorem tej pracy naukowej i bodaj najwybitniejszym uczniem J. Pikčilingisa. W 1969 r. pomyślnie obronił rozprawę doktorską (ówcześnie rozprawę kandydata nauk filologicznych) „Šalutinių sakinių ir dalyvių, pusdalyvių bei padalyvių konstrukcijų sinonimika dabartinėje kalboje”, w której doprecyzował przedmiot badań stylistycznych. Wykorzystując poziom składniowy, omówił znaczenie synonimów składniowych VAIDA KNABIKAITĖ. Profesor Kazimieras Romualdas Župerka – twórca stylistyki języka litewskiego | 2 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 stylistyce składniowej, ukazał ich różnice stylistyczne w stylach funkcjonalnych. W 1971 r. K. Župerce nadano tytuł docenta. W latach 1974–1975 K. Župerka odbywał staż na Uniwersytecie w Brnie w Czechach. Tutaj dobrze opanował języki czeski i słowacki, zainteresował się teorią konkurencji środków językowych profesora Uniwersytetu w Brnie, Milana Jelineka (Jelínek). Od tego czasu można twierdzić, że K. Župerka tworzy własną koncepcję stylistyki, jakby ogniwo łączące teorie J. Pikčilingisa i M. Jelineka. Rozszerza on przedmiot lingwistycznej stylistyki litewskiej o badania konkurencji środków językowych. Po raz pierwszy w językoznawstwie litewskim K. Župerka terminologicznie sankcjonuje pojęcie konkurencji środków wyrazu językowego w książce Praktinė stilistika (Sinonimai) (1978), kompetentnie przyczyniając się do tworzenia ogólnej teorii litewskiej synonimiki, ponieważ rozumienie synonimów (nie tylko w językoznawstwie litewskim) nie było jeszcze jednolite i ustalone w dziewiątej dekadzie XX wieku. Aspekt konkurencji jest szeroko stosowany również w Lietuvių kalbos stilistika (1983). Autor charakteryzuje istotę terminu „konkurencja”, określa charakterystyczne cechy tego pojęcia. Według K. Župerki styl to możliwość wyboru. Zatem w książce pisze się przede wszystkim o zasobach i możliwościach języka. Do rozdziału o zasobach stylistycznych zaliczają się konkurujące jednostki (warianty, synonimy, figury stylistyczne). Nowo omawiane są funkcje synonimicznych środków wyrazu. Dzięki tej książce K. Župerka wyraźniej skierował opisową i praktyczną stylistykę języka litewskiego w stronę stylistyki funkcjonalnej. Swoją działalność naukową językoznawca podsumował w pracy habilitacyjnej z 1985 r. „Konkurencja środków językowych jako przedmiot stylistyki języka litewskiego”, obronionej na Uniwersytecie Wileńskim w 1996 r. Natomiast w 2000 r. K. Župerce nadano tytuł profesora. Następnie profesor badał wyrażanie funkcji metalingwistycznej w tekstach nielingwistycznych. W publikacjach napisanych w dziewiątej–dziesiątej dekadzie XX w. wyjaśniane są terminy komentarz metajęzykowy i jednostka metajęzykowa, szczegółowo analizowane są komentarze metajęzykowe w tekstach nielingwistycznych, pokazuje się, jak społeczeństwo rozumie normy stylistyczne i które nowe zjawiska językowe dostrzega przede wszystkim. Celowość badań uzasadniana jest zarówno teoretycznie, jak i praktycznie. Szczególnie cenne są te jednostki metajęzykowe, w których komentarze metajęzykowe zwracają uwagę nie na jakieś nowe słowo, lecz na tendencje współczesnego sposobu mówienia. Z licznych artykułów i referatów konferencyjnych na ten temat wyrosła obszerna monografia Metalingwistyka. Lingwistyka niejęzykoznawców (2012). VAIDA KNABIKAITĖ. Profesor Kazimieras Romualdas Župerka – twórca stylistyki języka litewskiego | 3 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 K. Župerka, badając wzajemne relacje (konkurencję) różnych środków językowych oraz style funkcjonalne, korzysta ze współczesnych metod lingwistyki pragmatycznej. Wyraźnie widać to w studium Tekst reklamy: pragmatyka, styl, język (2008). Autor podkreśla, że spojrzenie na reklamę z pozycji pragmatyki implikuje nie tylko inną analizę, lecz także inne terminy. Nowe, oryginalne spostrzeżenia są charakterystyczne również dla podręcznika przeznaczonego dla szkoły Język litewski. Stylistyka. Podręcznik dla klasy XII (2001). Wyjaśniając relację między stylem a jednostkami języka, autor pisze nie tylko o języku i słowie, stylu i formie słowa, lecz także o stylu i tekście. W tym podręczniku najważniejsze są jasność, konsekwencja i sugestywność wykładu, a także harmonia teorii i praktyki. Jest to doskonały przykład stylistyki dydaktycznej. K. Župerka poświęcił niemało uwagi omówieniu swoistości stylu artystycznego, stylistycznej analizie utworów literackich, poetyce i stylistyce, śledził rozwój litewskiej literatury pięknej. Interesowała go teoria stylu jako podstawa analizy tekstu. Termin styl artystyczny częściej zastępował utrwalającym się w językoznawstwie terminem uogólniającym style swobodne, do których zalicza się styl artystyczny i potoczny, a także ekspresywną odmianę stylu publicystycznego. Całkowicie nowe podejście do stylem wolnych rozwija się w obszernym artykule-studium „Przejawy tożsamości regionalnej w tekstach stylów wolnych” (2014). W tekstach tych poszukiwano przejawów tożsamości oraz swoistości światopoglądu mieszkańców czterech etnograficznych regionów Litwy (Aukštaitii, Dzukii, Suwalszczyzny i Żmudzi). Wybrano trzy składniki związane z tożsamością regionalną: przestrzeń (krajobraz regionu), charakter regionalny (myślenie, odczuwanie, zachowanie) oraz język i sposób mówienia. K. Župerka omawia stylistykę etniczną jako gałąź językoznawstwa w artykule „O przedmiocie etnostylistyki języka”, opublikowanym w wydanym w 2013 r. zbiorze artykułów Współczesne kierunki i problemy stylistyki. Celem autora jest zdefiniowanie przedmiotu etnostylistyki języka oraz omówienie tematyki badawczej tej gałęzi stylistyki. We wnioskach artykułu określono zarys tematyki etnostylistyki jako gałęzi językoznawstwa. Zatem K. Župerkę można uznać za prekursora etnostylistyki w litewskim językoznawstwie. Pisząc o litewskiej mentalności narodowej, zestawia ją z łotewskim charakterem narodowym, kładąc tym samym podwaliny pod stylistykę porównawczą w artykule „O porównawczej stylistyce języków łotewskiego i litewskiego” (Linguistica Lettica, 1999) oraz w tezach referatu konferencji „Litwa–Łotwa w XX wieku” zatytułowanego „Łotysze i Litwini: korelacja charakteru narodowego i stylu narodowego” (1998). VAIDA KNABIKAITĖ. Profesor Kazimieras Romualdas Župerka – twórca stylistyki języka litewskiego | 4 Z BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 okazji jubileuszu 80-lecia K. Župerka podkreślił, że obecnie najbardziej chciałby być nazywany etnostylistą, ponieważ już od dwóch dziesięcioleci gromadzi, porządkuje i systematyzuje materiały z zakresu etnostylistyki oraz bada, jak w litewskiej mowie i tekstach odzwierciedlają się cechy narodu litewskiego. Jest to praca wymagająca wielkiej erudycji i wiedzy. K. Župerka jest również promotorem rozprawy doktorskiej autorki tego artykułu „Rozwój lingwistycznej stylistyki litewskiej w XX wieku”, która rozrosła się do naukowej monografii o tym samym tytule (2006). W monografii znajduje się także podsumowujący dorobek naukowy K. Župerki rozdział „Rozwój teorii konkurencji środków językowych” (s. 154–165). Składając profesorowi życzenia z okazji pięknego jubileuszu, pragnę mu serdecznie podziękować za to, że wówczas mi zaufał i wspierał mnie nie tylko jako młodą naukowczynię, lecz także jako osobę potrzebującą pomocy i wsparcia. K. Župerka podjął się kształcenia profesjonalnej językoznawczyni i od uczniowskich artykulików doprowadził mnie do dojrzałej stylistki. Owocnemu i znaczącemu obcowaniu z doktorantką sprzyjały nie tylko talent pedagogiczny wybitnego uczonego, jego profesjonalizm, erudycja i wiedza, lecz także wrodzone poczucie humoru oraz optymistyczne podejście do życia. Tego wszystkiego musiałam się wówczas uczyć od profesora. Dziś, otoczona opieką i kształcona przez ukochanego profesora, czuję się znacznie silniejsza w dziedzinie językoznawstwa. Przecież konsultuje mnie najwybitniejszy litewski stylista Kazimieras Župerka. Dziękuję Panu, Panie Profesorze. Wręczono 2017 10 27