Profesorius Kazimieras Romualdas Župerka – lietuvių kalbos stilistikos kūrėjas

VAIDA KNABIKAITĖ PROFESOR KAZIMIERAS ROMUALDAS ŽUPERKA – TWÓRCA LITEWSKIEJ STYLISTYKI JĘZYKOWEJ Wybitny litewski językoznawca i stylista Kazimieras Župerka obchodzi w tym roku 80. urodziny. Zapytany o to naukowiec przy różnych okazjach podkreśla: „Stylistyka była mi przeznaczona”. Horyzonty naukowe Kazimierasa Župerki są bardzo szerokie. Problematyka jego badań obejmuje ogólną teorię stylistyki, stylistykę funkcjonalną i praktyczną, konkurencję środków językowych, stylistykę kodowania i dekodowania, metalingwistykę, językoznawstwo nieprofesjonalne, dydaktykę stylistyki, stylistykę tekstu i etniczną. Problematyka ta znajduje odzwierciedlenie w rozprawach K. Župerki, książkach, artykułach, referatach konferencyjnych i ich tezach, a także w tematyce prac naukowych, którymi kierował. Od numeru 75 K. Župerka jest członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma naukowego Kalbos kultūra (od 2014 r. – Bendrinė kalba); opublikował w nim także niemało artykułów. Dla K. Župerki jako naukowca szczególnie ważne były studia doktoranckie w Katedrze Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego (1966–1969). Jego opiekun naukowy, profesor Juozas Pikčilingis, pionier lingwistycznej stylistyki litewskiej, można powiedzieć, wspólnie z utalentowanym doktorantem kładł podwaliny pod tę nową dziedzinę językoznawstwa. J. Pikčilingis zaprosił K. Župerkę do współpracy przy pisaniu książki Leksinė ir gramatinė sinonimika (1969). K. Župerka został współautorem tego dzieła naukowego i chyba najwybitniejszym uczniem J. Pikčilingisa. W 1969 r. z powodzeniem obronił rozprawę doktorską (wówczas kandydata nauk filologicznych) „Synonimika zdań podrzędnych oraz konstrukcji z imiesłowami, półimiesłowami i bezokolicznikami w języku współczesnym”, w której doprecyzował przedmiot badań stylistycznych. Odwołując się do poziomu składni, omówił znaczenie synonimów składniowych BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA KNABIKAITĖ. Profesorius Kazimieras Romualdas Župerka – lietuvių kalbos stilistikos kūrėjas | 2 dla stylistyki składniowej oraz ukazał ich różnice stylistyczne w stylach funkcjonalnych. W 1971 r. K. Župerce nadano tytuł docenta. W latach 1974–1975 K. Župerka odbywał staż na Uniwersytecie w Brnie w Czechach. Dobrze opanował tam język czeski i słowacki, a także zainteresował się teorią konkurencji środków językowych profesora Uniwersytetu w Brnie, Milana Jelineka (Jelínek). Odtąd można stwierdzić, że K. Župerka tworzy własne rozumienie stylistyki, jak gdyby stanowiące ogniwo łączące teorie J. Pikčilingisa i M. Jelineka. Rozszerza przedmiot lingwistycznej stylistyki litewskiej o badania nad konkurencją środków językowych. Po raz pierwszy w litewskim językoznawstwie K. Župerka terminologicznie usankcjonował pojęcie konkurencji środków wyrazu językowego w książce Praktinė stilistika (Sinonimai) (1978), w kompetentny sposób pomagając stworzyć ogólną teorię litewskiej synonimiki, ponieważ rozumienie synonimów (nie tylko w językoznawstwie litewskim) nie było jeszcze jednolite ani ustalone w latach osiemdziesiątych XX wieku. Konkurencijos aspektas plačiai taikomas ir Lietuvių kalbos stilistikoje (1983). Autorius apibūdina konkurencijos termino esmę, nusako būdingus šios sąvokos požymius. Pasak K. Župerkos, stilius – tai galėjimas rinktis. Tad knygoje daugiausia rašoma apie kalbos išteklius bei išgales. Į stilistinių išteklių skyrių patenka konkuruojantys vienetai (variantai, sinonimai, stiliaus figūros). Naujai aptariamos sinoniminių raiškos priemonių funkcijos. Šia knyga K. Župerka aprašomąją bei praktinę lietuvių kalbos stilistiką akivaizdžiau pasuko funkcinės stilistikos link. Językoznawca podsumował swoją działalność naukową w pracy habilitacyjnej z 1985 r. „Konkurencja środków językowych jako przedmiot stylistyki języka litewskiego”, obronionej na Uniwersytecie Wileńskim w 1996 r. W 2000 r. K. Župerce nadano tytuł profesora. Następnie profesor badał przejawy funkcji metalingwistycznej w tekstach nielingwistycznych. W publikacjach z lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku objaśniono terminy metakalbinis komentaras i metakalbinis vienetas, szczegółowo zbadano komentarze metajęzykowe w tekstach nielingwistycznych oraz pokazano, jak społeczeństwo rozumie normy stylistyczne i na jakie nowe zjawiska językowe zwraca największą uwagę. Celowość badań uzasadniono zarówno teoretycznie, jak i praktycznie. Szczególnie cenne są te jednostki metajęzykowe, w których komentarze metajęzykowe zwracają uwagę nie na jakieś nowe słowo, lecz na tendencje we współczesnym sposobie mówienia. Z licznych artykułów i referatów konferencyjnych poświęconych temu tematowi wyrosła obszerna monografia Metalingvistika. Nekalbininkų kalbotyra (2012). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA KNABIKAITĖ. Profesorius Kazimieras Romualdas Župerka – lietuvių kalbos stilistikos kūrėjas | 3 K. Župerka, badając wzajemne relacje między różnymi środkami językowymi (konkurencję) oraz style funkcjonalne, korzysta ze współczesnych metod lingwistyki pragmatycznej. Wyraźnie widać to w studium Reklamos tekstas: pragmatika, stilius, kalba (2008). Autor podkreśla, że spojrzenie na reklamę z perspektywy pragmatyki implikuje nie tylko odmienną analizę, lecz także inną terminologię. Nowe, oryginalne spostrzeżenia cechują również podręcznik szkolny Lietuvių kalba. Stilistika. Vadovėlis XII klasei (2001). Wyjaśniając relacje między stylem a jednostkami języka, autor pisze nie tylko o języku i wyrazie, stylu i formie wyrazu, lecz także o stylu i tekście. W podręczniku tym najważniejsze są jasność, spójność i sugestywność wykładu oraz harmonia teorii i praktyki. To doskonały przykład stylistyki dydaktycznej. K. Župerka wiele uwagi poświęcił omówieniu swoistości stylu artystycznego, analizie stylistycznej utworów literackich, poetyce i stylistyce, śledził rozwój litewskiej literatury pięknej. Interesowała go teoria stylu jako podstawa analizy tekstu. Termin styl artystyczny częściej zastępował ugruntowującym się w językoznawstwie terminem uogólniającym laisvieji stiliai, do których zalicza się styl artystyczny i potoczny, a także ekspresywną odmianę publicystyczną. Całkowicie nowe spojrzenie na style swobodne przedstawiono w obszernym artykule-studium „Regioninės tapatybės raiška laisvųjų stilių tekstuose” (2014). Poszukiwano w nich sposobów wyrażania tożsamości i swoistości światopoglądu mieszkańców czterech etnograficznych regionów Litwy (Aukštaitii, Dzukii, Suwalszczyzny i Żmudzi). Wybrano trzy elementy związane z tożsamością regionalną: przestrzeń (krajobraz regionu), charakter regionalny (myślenie, odczuwanie, zachowanie) oraz język i sposób mówienia. K. Župerka omawia stylistykę etniczną jako dziedzinę językoznawstwa w artykule „Dėl kalbos etnostilistikos objekto”, opublikowanym w wydanym w 2013 r. zbiorze artykułów Šiuolaikinės stilistikos kryptys ir problemos. Celem autora jest zdefiniowanie przedmiotu etnostylistyki języka i omówienie tematyki badawczej tej dziedziny stylistyki. We wnioskach artykułu nakreślono zakres tematyczny etnostylistyki jako dziedziny językoznawstwa. Można zatem uznać K. Župerkę za pioniera etnostylistyki w litewskim językoznawstwie. Pisząc o litewskiej mentalności narodowej, zestawia ją z łotewskim charakterem narodowym, kładąc tym samym podwaliny pod stylistykę porównawczą w artykule „Dėl gretinamosios latvių ir lietuvių kalbų stilistikos” (Linguistica Lettica, 1999), a także w tezach referatu konferencyjnego „Lietuva–Latvija XX amžiuje” zatytułowanego „Latviai ir lietuviai: tautinio charakterio ir tautinio stiliaus koreliacija” (1998). BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 VAIDA KNABIKAITĖ. Profesorius Kazimieras Romualdas Župerka – lietuvių kalbos stilistikos kūrėjas | 4 Z okazji 80. jubileuszu K. Župerka podkreślił, że obecnie najbardziej chciałby, aby nazywano go etnostylistą, ponieważ od dwóch dekad gromadzi, porządkuje i systematyzuje materiały z zakresu etnostylistyki oraz bada, jak cechy narodu litewskiego odzwierciedlają się w jego sposobie mówienia i tekstach. Jest to praca wymagająca wielkiej erudycji i wiedzy. K. Župerka jest również promotorem rozprawy doktorskiej autorki niniejszego artykułu, zatytułowanej „Lingvistinės lietuvių stilistikos raida XX amžiuje”, która rozwinęła się w monografię naukową pod tym samym tytułem (2006). Monografia zawiera także rozdział podsumowujący dorobek naukowy K. Župerki: „Kalbos priemonių konkurencijos teorijos plėtotė” (s. 154–165). Składając profesorowi życzenia z okazji pięknego jubileuszu, pragnę mu serdecznie podziękować za to, że wówczas mi zaufał i wspierał mnie nie tylko jako młodą badaczkę, lecz także jako osobę potrzebującą pomocy i wsparcia. K. Župerka podjął się kształcenia profesjonalnej językoznawczyni i pomógł mi przejść od artykułów pisanych jeszcze w czasach studenckich do dojrzałej stylistki. Owocną i wartościową współpracę z doktorantką umożliwiły nie tylko talent pedagogiczny wybitnego uczonego, jego profesjonalizm, erudycja i wiedza, lecz także wrodzone poczucie humoru oraz optymistyczne podejście do życia. Tego wszystkiego uczyłam się wówczas od profesora. Dziś, otaczana opieką i kształcona przez ukochanego profesora, czuję się znacznie pewniej w dziedzinie językoznawstwa. Przecież konsultuje mnie najwybitniejszy litewski stylista, Kazimieras Župerka. Dziękuję Panu, Profesorze. Złożono 2017 10 27 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204