„Bendrinės kalbos“ samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos kontekste

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA VAIŠNIENĖ Lietuvos edukologijos universitetas BENDRINĖS KALBOS SAMPRATA LIETUVOS RESPUBLIKOS KLUCZOWE SŁOWA W AKTACH PRAWNYCH I W KONTEKŚCIE POLITYKI JĘZYKOWEJ: język państwowy, polityka językowa, język ogólny, język standardowy, poprawność językowa. W artykule omawiane są terminy określające status języka litewskiego i jego funkcje, stosowane w aktach prawnych Republiki Litewskiej oraz w dokumentach dotyczących polityki językowej (wytycznych polityki językowej, uchwałach Państwowej Komisji Języka Litewskiego), takie jak język państwowy, język ogólny, język poprawny itp., a także ich definicje i osobliwości użycia. Najwięcej uwagi poświęcono pojęciu języka ogólnego, jego funkcjonalności i kontekstowi użycia. Omówiono definicje tego terminu podawane w różnych źródłach (słownikach terminologicznych, Banku Terminów Republiki Litewskiej itp.), a także jego relacje z innymi pojęciami określającymi status i funkcje języka. WSTĘP Systemowość i precyzja definicji wyróżniane są jako jedne z najważniejszych logicznych wymagań stawianych dobremu terminowi. Przy ocenie tych cech terminów uwzględnia się jednoznaczność terminów i określoność semantyczną, naukowe uzasadnienie logicznych relacji ir daugmaž vienodą įvardijimą (Gaivenis 2014: 211, dar žr. 236–237). Vis dėlto Kazimieras Gaivenis, aptardamas gero termino bruožus, atkreipia dėmesį, kad praktiniame terminų między terminami; w pracy normalizacyjnej trudno osiągnąć jednoznaczność i określoność znaczenia, a nawet terminy funkcjonujące przez długi czas mogą być różnie rozumiane i używane przez specjalistów danej dziedziny (Gaivenis 2014: 206–207). Tych niedostatków kartais kalbos norminimo, viešųjų užrašų kalbos ar svetimvardžių rašybos diskusijų kyla ne tik terminologii nie unika również dziedzina polityki językowej – nie tylko z powodu oceny zjawiska językowego, lecz także z powodu odmiennego rozumienia omawianego obiektu. Należy przyznać, išankstinėms nuostatoms didelę įtaką daro ir pagrindinių kalbos politikos sąvokų turinio DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos że utrwalonym w społeczeństwie negatywnym stereotypom językowym lub w kontekście | 2 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 nieokreśloność, a także nieodpowiedzialnie i bez jasnych definicji używane terminy (w sprawie 1 różnej interpretacji kilku terminów polityki językowej por. Valotka 2015). Nie ma wielu prac 2 poświęconych analizie systemu pojęć i terminologii z zakresu polityki językowej, w których omawiano by definicje terminów, specyfikę ich rozpowszechniania lub relacje hierarchiczne (częściej rozważa się dobór odpowiedniejszych odpowiedników terminów). Brakuje precyzyjnych definicji pojęć również przy rozpatrywaniu bardziej złożonych kwestii prawa językowego – Ustawa o języku państwowym (dalej – VKĮ) została przyjęta w 1995 roku, a 3 wówczas nie było jeszcze zwyczaju odrębnego omawiania pojęć w samej ustawie. A zatem terminy z zakresu polityki językowej jak dotąd w żadnym akcie prawnym nie zostały jasno i systemowo zdefiniowane. To prawda, że terminy wraz z definicjami są przedstawiane w rozpatrywanym i aktualizowanym już od ponad dekady, lecz wciąż nieprzyjętym projekcie Konstytucyjnej ustawy o języku państwowym (dalej – VKKĮ). Ważne jest również to, że ponad funkcji (na przykład związanych ze statusem języka litewskiego jako języka urzędowego Unii Europejskiej, technologiami cyfrowymi), a zatem nie reguluje ani nie nazywa związanych z tymi dvidešimtmetį priimtas VKĮ neaprėpia kai kurių dabartinių lietuvių kalbos vartojimo sričių ir dziedzinami susijusių reiškinių. W VKĮ w ogóle nie wspomina się również o terminie język ogólny, oznaczającym odmianę języka najważniejszą dla życia publicznego. Akademickie i publiczne dyskusje na temat funkcji różnych odmian języka, ich stosunku do poprawności, kwestii tożsamości lub indywidualnej ekspresji powodują jeszcze większe zamieszanie i opozycję, jeżeli nie ma zgody co do definicji pojęcia języka ogólnego i zakresu używania języka ogólnego. Według Arnoldasa Piročkinasa „wiele osób – nie tylko zwykli ludzie, lecz także dyplomowani filolodzy – ma dość nieprecyzyjne wyobrażenie o języku ogólnym” (Piročkinas 2011). Spostrzeżenie to potwierdzają również nowsze badania – rzeczywista treść pojęcia języka ogólnego jest przez badanych rozumiana niejednoznacznie (Aliūkaitė 2011: 216) albo język ogólny staje się językiem rozumianym jako język ogólny. Czy w litewski status państwowy wchodzą 1 Pavyzdžiui, svarstoma, ar valstybinės kalbos sąvoka apima ir tarmes (plg. „valstybinė yra lietuvių również dialekty? Ogólnie rzecz biorąc – tak. Oddzielnie – jakby nie” (Daujotytė 2013). Najprawdopodobniej na takie wahania wpływ mają również publiczne dyskusje i cele polityki językowej, dążenie do przeciwstawiania języka kuriose teikiama deskriptyvi bendrinės kalbos paskirties interpretacija, paviršutiniškai suprantami valstybinės ogólnego dialektom lub innym odmianom języka (por. Vaicekauskienė 2010: 166; Vaicekauskienė, Sausverde 2012). W ten sposób tworzony jest dyskurs konfliktowy, narzucający utożsamianie języka litewskiego wyłącznie z językiem ogólnym i rozwijający obraz agresywnej dominacji języka ogólnego. 2 Nieokreślone pojęcie terminu „napisy publiczne” doprowadziło do rozstrzygnięcia w sporze sądowym dotyczącym napisów publicznych w innych językach. W sprawie N-62-2354-11 „W przedmiocie postanowienia Wileńskiego Okręgowego Sądu Administracyjnego z dnia 25 października 2010 r. w sprawie administracyjnego wykroczenia prawnego D. G.” stwierdza się, że definicja napisów publicznych nie została ujawniona ani w ustawie o języku państwowym, ani w aktach wykonawczych, dlatego nie można jednoznacznie stwierdzić, że znajdujące się na autobusach napisy zawierające nazwę trasy i zajezdni autobusowej w języku innym niż państwowy odpowiadają napisom publicznym, o których mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o języku państwowym. Chociaż Państwowa Komisja Języka Litewskiego rozpatrzyła termin „napisy publiczne” i włączyła jego definicję do Banku Terminów, jednak dopóki nie zostanie przyjęta konstytucyjna ustawa o języku państwowym, w której termin ten zostałby podany wraz z definicją, kwestia jego statusu prawnego nie jest do końca rozwiązana. 3 Por. Cidzikaitė 2002; Valotka 2015. DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos w kontekście | 3 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zakodowanym lokalnie kodem, dostosowywanym w systemie wariantów regionalnych (Aliūkaitė, Merkytė-Švarcienė 2012: 172). W mętnych wodach różnych terminów określających tę samą lub bardzo podobną rzecz albo nieokreślonych pojęć łatwo zatopić istotne cechy zjawiska, wydobywając na powierzchnię cechy uboczne, stronniczo interpretować treść pojęć, dostosowywać ją do dogodnych 4 ideologii, w razie potrzeby utożsamiać język ogólny z językiem normatywnym, a w innych przypadkach używać tego samego terminu, mówiąc wyłącznie o uniwersalnej odmianie języka, zrozumiałej dla wszystkich i używanej przez wszystkich. czy status i zasadnicze Šiame straipsnyje keliamas klausimas, ar kalbotyros terminai, nusakantys kalbos charakterystyki użycia, które trafiły do aktów prawnych i innych dokumentów polityki językowej, są jasne i jednoznaczne, czy też system terminów tworzonych z wyrazem suprantami. Straipsnio tikslas – aptarti teisės aktuose ir kalbos politikos dokumentuose rodzajowym kalba, używanych jednakowo przez twórców aktów prawnych i specjalistów językowych, a także specyfika ich rozpowszechnienia i użycia. Więcej uwagi poświęca się rozumieniu terminu język ogólny, jego funkcjonalności i kontekstowi użycia. Omówiono definicje tego terminu przedstawiane w różnych źródłach (słownikach terminologicznych, 5 Banku Terminów Republiki Litewskiej), a także relacje z innymi pojęciami określającymi status i funkcje języka. CECHY I DEFINICJE POJĘCIA JĘZYK OGÓLNY Na podstawie objaśnienia przedstawionego przez Pranasa Skardžiusa, który w 1927 roku zaczął używać terminu język ogólny, można wyróżnić dwie zasadnicze cechy pojęcia języka ogólnego: 6 1. Cecha komunikacyjna, czyli powszechnego użycia („jest to wspólny dla wszystkich Litwinów środek wzajemnego porozumiewania się, środek komunikacyjny, służący w mowie i piśmie wspólnym kulturowym 4 Być może nawet stale ideologicznie podsycany spór między deskryptywistami a preskryptywistami, czy „ogólny mówiony i pisany język litewski jest «językiem idealnym», do którego powinni dążyć wszyscy Litwini” (Vaicekauskienė 2010: 166), czy jednak umiejętność poprawnego mówienia jest „specyficzną kompetencją lingwistyczną, specyficznym kapitałem lingwistycznym”, który „podobnie jak inne rodzaje kapitału – finansowy, kulturowy, społeczny – jest nierównomiernie rozłożony między różnymi grupami społecznymi” (Baločkaitė 2014), mógłby rozstrzygnąć jasny i jednoznaczny określenie tego, co składa się na treść pojęcia język ogólny i kto powinien przestrzegać norm językowych. 5 W niniejszym artykule opierano się głównie na źródłach terminograficznych i aktach prawnych, a zatem nie zamierzano przedstawiać ani oceniać całej różnorodności definicji języka ogólnego zawartych w pracach językoznawczych. 6 „Obecnie powszechnie używany przez Litwinów język, jak wskazuje jego struktura i rozwój, w rzeczywistości najlepiej nazywać ogólnym, czyli wspólnym. Jest to wspólny dla wszystkich Litwinów środek wzajemnego porozumiewania się, język używany ustnie i pisemnie do wspólnych kulturowych i cywilizacyjnych potrzeb życia, który całkowicie nie pokrywa się z żadną litewską gwarą <...>. Język ten, wywodzący się z języka mówionego ludu, jest świadomie kultywowany i opracowywany, aby najlepiej nadawał się do powszechnego użytku; jest to język kulturowy.“ (Skardžius 1997: 635). Ten cytat z publikacji z 1974 roku „Język ogólny i literacki”, opublikowanej 350). DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos w czasopiśmie Aidai (nr 8, s. 345– w kontekście | 4 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i cywilizacyjnych potrzeb życia”) oddziela 7 język ogólny, jako odmianę języka, od gwar („całkowicie nie pokrywa się z żadną litewską 8 gwarą”) i od wszystkich innych odmian języka. 2. Cechę kodyfikacyjną, czyli poprawnościową („język wywodzący się z języka mówionego ludu, świadomie kultywowany i opracowywany, aby najlepiej nadawał się do powszechnego użytku; jest to język kulturowy“) podkreśla normatywny charakter języka ogólnego. Iš P. Skardžiaus teikiamos apibrėžties būtų sudėtinga pasakyti, kuriam iš šių požymių przysługiwałoby pierwszeństwo, gdyby trzeba było wybrać najważniejszą cechę języka 9 ogólnego. Wówczas, gdy litewski język ogólny dopiero zaczynał funkcjonować jako vertus, vargu ar toks klausimas galėjo kilti dvidešimtojo amžiaus pirmaisiais dešimtmečiais, struktura podlegająca kodyfikacji, był on jednocześnie uzupełniany, porządkowany i wdrażany. Mimo że za podstawę wybrano gwarę zachodnioauksztocką (kaunaską), to jednak przy opisywaniu języka ogólnego w gramatykach i innych pracach normatywnych należało na nowo odkryć i zdefiniować wewnętrzne związki między zjawiskami językowymi oraz 10 uzupełnić luki systemu. Tak więc należało ustanowić jasne reguły i normy określające różnice między językiem ogólnym a innymi odmianami języka, a także rozpocząć powszechne upowszechnianie unormowanego języka, przede wszystkim umacniając jego używanie w aktach prawnych regulujących oświatę. Chociaż de 11 facto język ogólny w okresie międzywojennym uzyskał swoją formę kulturową i wyodrębniły się główne dziedziny jego użycia, sam termin nie miał podstawy prawnej i nie był używany w aktach prawnych. 7 Powszechność podkreśla również Petras Jonikas, mówiąc, że język ogólny to „język przeznaczony do potrzeb kulturalnego i cywilizacyjnego życia całego narodu” (Jonikas 1972: 2). 8 Należy podkreślić, że stanowisko to w żaden sposób nie przeciwstawiało języka ogólnego gwarom. A. Salys właśnie oburzał się na odseparowanie języka ogólnego od żywego języka ludzi – gwara powinna stać się oparciem dla myślenia językowego i być powiązana z nauczaniem języka ogólnego, ożywiając w ten sposób intuicję językową inteligencji i podnosząc poziom znajomości języka pisanego (Salys 1979: 15–16). 9 Można się zgodzić, że dla P. Skardžiusa ważne było podkreślenie wspólnotowego charakteru języka – jako aspektu jednoczącego państwo (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016: 6), jednakże zarazem podkreśla się, że cel komunikacyjny języka jest nierozerwalnie związany z jakością języka, pomagającą zrozumieć, „jak i co należy pisać lub mówić, jeśli chcemy, aby inni mogli nas bez trudności zrozumieć” . (Skardžius 1997: 52). Por. Peter Auer charakteryzuje język standardowy za pomocą trzech wzajemnie uzupełniających się cech: a) jest używany przez użytkowników więcej niż jednego regionu językowego; b) jest oceniany jako prestiżowa odmiana języka (H-variety) i używany w piśmiennictwie; c) jest przedmiotem kodyfikacji i rozwoju (Auer 2005: 8). 10 Zdaniem A. Salysa „zadanie tworzenia języka ogólnego polega tutaj na znalezieniu lub ustanowieniu równowagi: należy uzupełnić to, czego brakuje, a wyrzucić to, co niepotrzebne” (Salys 1979: 13). 11 W ten sposób dążono do przygotowania społeczeństwa do przyjęcia języka ogólnego (por. Smetonienė 2014). Powszechne używanie języka litewskiego jest regulowane w ustawie o szkołach początkowych przyjętej w 1922 r., natomiast wymagania dotyczące skodyfikowanego, poprawnego języka określa się poprzez odwołania do publikacji normatywnych; na przykład Departament Szkolnictwa Początkowego prosi, aby w szkołach początkowych opierać się na gramatyce Jonasa Jablonskisa: „Departament stwierdził, że w litewskich szkołach początkowych stosuje się nepakankamai taisyklinga kalba. Pašalinti šitoms mūsų švetimo [švietimo] ydoms Pradžios Mokslo pisownię niewystarczająco jednolitą; w niektórych szkołach Departament prosi wszystkich nauczycieli i nauczycielki szkół początkowych, aby zarówno w pismach oficjalnych, jak i w sprawach nauczania stosowali się do tych zasad R y g i š k i ų J o n o L i e t u v o s k a l b o s g r a m a t i k o j e (Vilniuje, 1919 metai, Lietuvių Mokslo Daugijos [publikacji] Towarzystwa). (LVŽ 1919 8: 8). DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos językowych i zasad pisowni, które zostały przedstawione w gramatyce P. K r i a u š a i t i s a i w kontekście | 5 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W okresie sowieckim, zgodnie z tradycją rosyjskiego językoznawstwa, proponowano i wdrażano termin „język literacki”, jednak na Litwie termin ten ostatecznie się nie przyjął. 12 Zaproponowany przez Pranasa Skardžiusa język ogólny zaczęto przywracać do nauki o języku od siódmej dekady XX wieku (Piročkinas 2011; Pupkis 2005: 43). Powszechne użycie tego terminu utrwalało się stopniowo: w wydanym w 1990 roku Słowniku terminów językoznawczych (dalej – KTŽ) oba terminy podaje się jako synonimy, jednak nadal dostrzegalna jest ich relacja hierarchiczna, przy czym pierwszeństwo przyznaje się językowi literackiemu – z hasła język ogólny, który definiuje się jako posiadający narodową formę pisaną i mówioną język literacki (KTŽ 1990: 37), odsyła się do znacznie bardziej wyczerpującego opisu pojęcia w haśle język literacki. W tym ostatnim wskazuje się, że język literacki, który stał się narodowy i uzyskał formę mówioną, często określa się terminem język ogólny, a część językoznawców we wszystkich przypadkach używa tego terminu zamiast terminu język literacki (KTŽ 1990: 119). Ponieważ KTŽ przez dość długi czas był jedynym systemowym źródłem terminologii językoznawczej, najprawdopodobniej to on zadecydował o definicjach i rozpowszechnieniu pojęć używanych na potrzeby kształtującej się polityki językowej. Można przypuszczać, że wybierając w definicjach obu terminów sformułowanie język narodowy spośród dwóch cech 13 języka ogólnego wskazanych przez P. Skardžiusa, autorzy KTŽ wysuwają jako ważniejszą właśnie powszechność języka. Cecha normatywna jest wyraźniej wskazana dopiero w pełnej definicji języka literackiego: „wzorcowy, unormowany, standardowy język narodu lub ludu” (KTŽ 1990: 119). Należy zwrócić uwagę, że w tej ostatniej definicji używa się również połączenia wyrazowego język standardowy, które, choć nie zostało wyodrębnione jako osobny termin, bezpośrednio wiąże się ze wskazanym w KTŽ angielskim odpowiednikiem języka ogólnego (a także literackiego) standard language. Jeszcze jednym strukturalnym składnikiem pojęcia języka ogólnego mógłby być język normatywny. W słowniku to połączenie wyrazowe jest używane przy 14 definiowaniu normy (KTŽ 1990: 134). W wydanej w 1999 roku encyklopedii języka litewskiego podawany jest już tylko termin język ogólny (język literacki określa się jako zamiennik z okresu okupacji sowieckiej (LKE 1999: 386). Definiując pojęcie („mniej lub bardziej unormowany język przeznaczony na potrzeby piśmiennictwa całego narodu oraz życia publicznego i kultury ludzi” (LKE 1999: 87)), powraca się do P. 12 Zob. krytykę terminu. Pupkis 2005: 42–43. 13 W KTŽ definiuje się ją jako „wspólny język narodu, jako jedną z cech wyróżniających ten naród“ (KTŽ 1991: 128). 14 „Język normatywny (a także literacki) nierzadko dopuszcza pewne warianty (synonimy), nie zawsze jest ścisły“ (KTŽ 1990: 134). Nawiasem mówiąc, takie sformułowanie mogłoby oznaczać również to, że pojęcia języka normatywnego i języka literackiego nie są całkowicie tożsame. DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos kontekste | 6 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Funkcjonalne wyodrębnienie języka używanego do „ogólnych kulturowych i cywilizacyjnych potrzeb życia“ u Skardžiusa, natomiast normatywny składnik pojęcia określony jest dość 15 nieprecyzyjnie. W Banku Terminów Republiki Litewskiej można znaleźć dwie późniejsze definicje języka ogólnego: 1) z dziedziny oświaty i nauki podaje się bardziej ogólne rozumienie języka ogólnego, wskazujące, że jest to „powszechnie używana odmiana języka, w większym lub mniejszym stopniu unormowana, odznaczająca się największym prestiżem, najwyższym statusem społecznym we wspólnocie językowej, używana jako język piśmiennictwa, życia publicznego, oświaty, kultury, środków masowego przekazu, literatury, wykształconych warstw społeczeństwa. <...> Odmiany języka ogólnego są nauczane w szkołach, a jako języka obcego uczą się ich osoby posługujące się innymi językami“ (LTŽ 2012). W definicji ważniejsze jest stwierdzenie, że ta odmiana języka jest powszechnie używana, natomiast normatywny składnik pojęcia, jak się zdaje, nie jest absolutny, powtarzając część definicji podanej w Encyklopedii języka litewskiego (tj. „w mniejszym lub większym stopniu unormowana”); 2) w Banku Terminów z dziedziny polityki językowej podaje się definicję ogólnego języka litewskiego przedstawioną w projekcie VKKĮ – sakytinė lietuvių kalba, skirta viešojo gyvenimo reikmėms“. Pastarojoje apibrėžtyje labiau pabrėžiamas taisyklingumas ir normiškumas, o vartojimo aprėptį rodo abstrakčiau nusakoma „poprawny, oparty na normach słownika, gramatyki, ortografii i interpunkcji języka litewskiego, 16 pisemny lub ogólny język przeznaczony do «potrzeb życia publicznego». A zatem dwuczłonowość definicji języka ogólnego zaproponowanej przez P. Skardžiusa, a raczej pabrėžiant kurį vieną iš dviejų požymių, išlaikomas ir vėlesniuose šaltiniuose. Matyt, vengiant jej dwoistość w przyjętej w 1995 roku Ustawie o języku państwowym termin język ogólny w ogóle nie jest używany, natomiast w innych aktach prawnych funkcje powszechnej i (lub) unormowanej odmiany języka nusakomos papildant taisyklingumo ar normiškumo nuorodomis žodžių junginius lietuvių kalba ir valstybinė kalba, taip šioms sąvokoms pridedant bendrinei kalbai būdingų požymių 17 . JĘZYK LITEWSKI I JĘZYK PAŃSTWOWY Lietuvos Respublikos Konstitucijos nuostata „valstybinė kalba – lietuvių kalba“ łączy te dwa pojęcia relacją tożsamości w przypadkach, gdy mowa o używaniu języka 15 Więcej o rozwoju terminu i definicji zob. Smetonienė, Smetona, Valotka 2016: 7–8. 16 Podobnie istotę języka ogólnego określił Aleksas Girdenis: „Ogólny (literacki) język jest językiem publicznego życia narodu (piśmiennictwa, szkoły, literatury, środków masowej komunikacji)” (Girdenis 2000: 316). Aldonas Pupkis większy nacisk kładzie na obszary funkcjonalne – jest to język „używany do zaspokajania potrzeb komunikacji całego narodu, myślenia, życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego, wyrażania tożsamości narodowej i reprezentacji” (Pupkis 2005: 30). 17 Zdaniem P. Skardžiusa język ogólny, mając na względzie jego poprawność, dogodniej i dokładniej nazywać językiem litewskim, „którym oni [Litwini] nie tylko porozumiewają się między sobą, lecz także wyrażają swoje charakterystyczne cechy” (Skardžius 1997: 54, 113). DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos w kontekście | 7 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 w życiu publicznym Litwy. W Ustawie o języku państwowym, ustanawiającej status języka państwowego, same połączenia wyrazowe język państwowy i język litewski najczęściej stosowane są synonimicznie. Niemniej jednak całościowy obraz aktów prawnych regulujących używanie języka uwidacznia cechy semantycznego różnicowania tych terminów. Połączenie język państwowy w aktach prawnych wskazuje na status języka litewskiego (por. art. 14 Konstytucji Republiki Litewskiej), natomiast połączenie wyrazowe język litewski, rozszerzone o wyrazy określające, zwykle stosowane jest w przepisach związanych z poprawnością języka i jego normalizacją. Innymi słowy, kwestie powszechnego użycia (statusu) dość celowo oddziela się od kodyfikacji i upowszechniania: w pierwszym przypadku mowa o statusie i używaniu języka państwowego, w drugim zaś – o przedmiocie nauczania; relacja ta nie została w aktach prawnych omówiona bardziej szczegółowo, dlatego należy uznać, że jeden lub lietuvių kalbos norminę vartoseną ir pan. 18 Tiesa, valstybinės kalbos ir lietuvių kalbos sąvokų drugi termin Termin język państwowy (w Banku Terminów Republiki Litewskiej definiowany jako język oficjalnej pasirinkimas yra labiau intuityvus negu grįstas kokiais objektyviais kriterijais. komunikacji wewnętrznej i publicznej kraju, którego szczególny status został ustanowiony w ustawach państwowych (LTŽ 2012)) jest podstawowy w Ustawie o języku państwowym. Tylko w trzech artykułach, w których mowa o przestrzeganiu norm językowych i wymogach poprawnego języka, wspomina się o języku 19 litewskim: 1) „Artykuł 16. Wszystkie nazwy przedsiębiorstw, instytucji i organizacji działających w Republice Litewskiej tworzy się z zachowaniem norm języka litewskiego <...>“; 2) „Artykuł 19. Państwo dba o prestiż poprawnego języka litewskiego, stwarza warunki do ochrony norm językowych <...>“; 3) „Artykuł 22. Środki masowego przekazu Republiki Litewskiej (prasa, telewizja, radio itp.), wszyscy wydawcy książek i innych publikacji są zobowiązani do przestrzegania norm poprawnego języka litewskiego.“ Wyróżnia się sformułowanie artykułu dwudziestego pierwszego, w którym określono wymagania dotyczące znajomości języka, stosowane wobec pracowników oświaty, administracji publicznej i innych dziedzin, łączące wymogi poprawności językowej ze wskazaniem statusu: „wymagania dotyczące znajomości poprawnego języka państwowego włącza się do regulaminów atestacji urzędników państwowych, pedagogów, pracowników środków masowego przekazu i wydawnictw <...>.“ Rozpowszechnienie tych terminów wskazuje, że argumenty Ireny Smetonienė, Antanasa Smetony i Audriusa Valotki przemawiające za rezygnacją z terminu język państwowy (twierdząc, że był on używany w odniesieniu do szkół, w których język litewski nie był już potrzebny, i pozostał jedynie w tytule 18 Ustawy o języku państwowym (Smetonienė, Smetona, Valotka 2016: 11)) nie są uzasadnione. Należy zwrócić uwagę, że termin ten jest używany także w innych aktach prawnych (przede wszystkim w Konstytucji Republiki Litewskiej), kalba buvo mokoma kaip valstybės kalba, o suvienodinus programas ir įvedus vieną egzaminą, terminas tapęs a ponadto bez tego terminu trudno byłoby określić funkcję języka używanego w sprawach administracji publicznej (innymi słowy – państwa). 19 W Encyklopedii języka litewskiego podaje się mniej uogólnioną definicję: „język oficjalnie używany w publicznym życiu państwa, w szkołach, prasie i innych środkach masowego przekazu, instytucjach państwowych oraz w piśmiennictwie urzędowym” (LKE 1999: 683). DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos w kontekście | 8 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W innych ustawach również najczęściej używany jest termin określający status języka, na przykład w przepisach Ustawy Republiki Litewskiej o oświacie związanych z celami oświaty lub 20 prawem do uzyskania wykształcenia w języku państwowym. W tej ustawie język litewski jest wymieniany jako przedmiot nauczania w litewskich i zagranicznych placówkach oświatowych („Artykuł 25. Edukacja lituanistyczna i możliwość nauki języka litewskiego”), natomiast przy omawianiu kwestii poprawności i normatywności języka używane jest połączenie poprawny język litewski: „Artykuł 49. <...> 2. Nauczyciel ma obowiązek: <...> 2) kształtować u uczniów trwałe postawy moralne, obywatelskie, narodowe i patriotyczne, szacunek dla rodziców, zapewniać poszanowanie ich tożsamości kulturowej, rozwijać zdolności osobowe uczniów, w sposób zrozumiały i jasny, w poprawnym języku litewskim przekazywać treści kształcenia, gdy akty prawne stanowią, że odpowiednie treści kształcenia są przekazywane w języku litewskim.“ Aspekt statusu języka państwowego jest podkreślany w Ustawie o ochronie praw konsumentów (w artykule 16 wskazano, że „gwarancja jakości musi być sporządzona w języku państwowym”). Termin ten jest używany także w rozdziale XXV Kodeksu wykroczeń administracyjnych Republiki Litewskiej, w którym mowa o karach za niewykonywanie uchwał Państwowej Komisji Języka Litewskiego w kwestiach używania i poprawności języka państwowego oraz poleceń funkcjonariuszy Inspekcji Języka Państwowego dotyczących używania języka państwowego. W artykule 3.282 Kodeksu cywilnego Republiki Litewskiej, regulującym język wpisów aktów stanu cywilnego, wskazuje się, że „wpisy aktów stanu cywilnego sporządza się w języku litewskim”. W artykule 9 Ustawy o służbie państwowej, określającym wymagania dotyczące przyjmowania na stanowiska urzędników państwowych, użyte sformułowanie, zgodnie z którym osoba przyjmowana na stanowisko urzędnika państwowego musi „znać państwowy język litewski”, można uznać za nadmiarowe, ponieważ język litewski jest właśnie jedynym językiem państwowym. 21 Interesujące jest porównanie, jakie tendencje wyboru i rozkład terminów – określających status języka, jego funkcje itp. – są charakterystyczne dla podstawowych aktów prawnych innych państw, zwłaszcza tych, które mają podobną historię polityki językowej i rozwoju społecznego, związanych ze stosowaniem języka. 20 W ustawie o oświacie wspomina się także o terminie język ojczysty, zwykle używanym w odniesieniu do osób; kuriems valstybinė kalba nėra gimtoji. Kai kur toks valstybinės ir gimtosios kalbos atskyrimas (pavyzdžiui, 30 sformułowanie zawarte w artykule, ustanawiającym prawo do nauki w języku państwowym i ojczystym, nie jest jasne ani logiczne, ponieważ dla większości obywateli właśnie język państwowy jest językiem ojczystym. 21 W aktach wykonawczych – uchwałach rządu, zarządzeniach ministrów i kierowników instytucji – wybór terminów najczęściej odpowiada omówionym tendencjom. Postanowienia wskazujące język państwowy są zazwyczaj związane z wymaganiami dotyczącymi znajomości i używania języka (np. w uchwale Rządu Republiki Litewskiej z dnia 19 maja 2010 r. nr 553 „W sprawie zatwierdzenia opisu procedury rozpatrywania skarg otrzymanych przez regulatora rynku transportu kolejowego”; w zarządzeniu Głównego Państwowego Inspektora Pracy Republiki Litewskiej z dnia 23 czerwca 2017 r. nr EV-77 „W sprawie zatwierdzenia opisu procedury organizowania i przeprowadzania w Państwowej Inspekcji Pracy sprawdzania wiedzy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy pracowników”), natomiast język litewski jest częściej wymieniany jako język nauczania lub tłumaczenia. DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos w kontekście | 9 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W Ustawie o języku państwowym Republiki Łotewskiej (1999) dominuje termin język państwowy (język państwa) (valsts valoda). Wyrażenie język łotewski (latviešu valoda) jest używane rzadziej – przy określaniu państwowego statusu tego języka (art. 1), w odniesieniu do konkretnych wymogów dotyczących używania języka i jego poprawności (art. 23) lub kwestii normalizacyjnych (np. pisowni imion i nazwisk w art. 19) oraz badań naukowych (art. 24). Częściej o języku państwowym wspomina się w ustawach o oświacie, szkolnictwie wyższym i imigracji, natomiast na przykład w ustawie o obywatelstwie mówi się wyłącznie o języku łotewskim, z wyjątkiem tekstu przysięgi obywatelskiej, w którym przysięga się wzmacniać język łotewski jako język państwowy. W Ustawie o języku Republiki Estońskiej (2011) termin język państwowy (riigikeel) pojawia się tylko raz, przy określaniu statusu języka estońskiego. W pozostałych artykułach mówi się po prostu o zasadach używania języka estońskiego (eesti keel). Jak się wydaje, Estonia kontynuuje tradycję państw skandynawskich, których języki narodowe nie mają statusu języków państwowych, polegającą na używaniu samej nazwy języka bez dodatkowych odniesień do jego statusu, a w razie potrzeby na określaniu zasadniczych funkcji administracyjnych lub innych funkcji języka. Na przykład w Ustawie o języku Republiki Finlandii (2003) używany jest termin, któremu najściślej odpowiadałby termin język narodowy (fiń. kansalliskieli / szw. nationalspråk). W Ustawie o języku Królestwa Szwecji (2009) język szwedzki jest określany jako język główny (huvudspråk), a także wskazuje się, że jest on językiem urzędowym Unii Europejskiej (język urzędowy). W ustawie Republiki Słowenii o publicznym używaniu języka słoweńskiego (2004) stosowany jest termin język urzędowy (uradni jezik), taki sam status w niektórych gminach mają języki mniejszości – włoski i węgierski. W ustawie o języku polskim również wymieniony jest tylko język polski (język polski) (stosowany jest także termin język urzędowy (język urzędowy), wskazujący 22 dziedzinę używania języka). W ustawie o języku państwowym Republiki Słowackiej (1995) konsekwentnie stosowany jest termin język państwowy (štátny jazyk). Nawiasem mówiąc, chociaż termin język ogólny ani żaden termin o podobnym znaczeniu nie jest używany bezpośrednio, artykuł jedenasty tej ustawy wskazuje, że w większości dziedzin używania języka państwowego język państwowy powinien być rozumiany jako skodyfikowany, a zatem mają do niego zastosowanie kryteria poprawności. Na podstawie omówionych przypadków można przypuszczać, że terminy stosowane w aktach prawnych oraz wybór ustawodawców, by podkreślać znaczenie statusu języka lub go nie podkreślać, wskazują nie tylko na stanowiska prawne, lecz także polityczne lub społeczne, związane z ugruntowaniem statusu języka w społeczeństwie, a także z tradycjami planowania i regulowania języka. A zatem jeśli chodzi o używanie języka 22 Termin język państwowy był używany w przyjętym w 1945 roku dekrecie regulującym używanie języka w państwowych i samorządowych instytucjach (zob. Dekret z dnia 30 listopada 1945 r. o języku państwowym i języku urzędowania rządowych i samorządowych władz administracyjnych). DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos w kontekście | 16 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 w sprawie administracyjnego wykroczenia prawnego D. G.“ Dostęp w internecie: http://eteismai.lt/byla/12488001392033/N-62-2354-11 (žiūrėta 2017 05 24). zarządzenie Głównego Państwowego Inspektora Pracy Republiki Litewskiej z dnia 23 czerwca 2017 r. nr EV-77 „W sprawie kontroli wiedzy w zakresie bezpieczeństwa i higieny valstybinėje darbo inspekcijoje organizavimo ir vykdymo tvarkos aprašo patvirtinimo“. pracy Dostęp w internecie: https://www.etar.lt/portal/lt/legalAct/f4e2658057e311e7846ef01bfffb9b64 (dostęp: 2015 12 03). Uchwała Rządu Republiki Litewskiej z dnia 12 listopada 2003 r. nr 1407 „W sprawie zatwierdzenia przepisów Rejestru Osób Prawnych“. Dostęp w internecie: https://www.etar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.9E302593CE80/MwWFezpYlh (dostęp: 2015 12 03). Uchwała Rządu Republiki Litewskiej z dnia 19 maja 2010 r. nr 553 „W sprawie zatwierdzenia opisu procedury rozpatrywania skarg otrzymanych przez regulatora rynku transportu kolejowego“. Dostęp w internecie: https://www.etar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.35260B69187F/usrRRrZiNO (dostęp: 2015 12 03). LKE 2008: Encyklopedia języka litewskiego. Opracował Kazys Morkūnas, zredagował Vytautas Ambrazas. 2. poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. LTŽ 2012: Ramonienė M., Brazauskienė J., Burneikaitė N., Daugmaudytė J., Kontutytė E., Pribušauskaitė J. 2012: Słownik terminów lingwodydaktyki, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Pilsonības likums (ustawa Republiki Łotewskiej o obywatelstwie). Dostęp w Internecie: http://likumi.lv/ta/id/57512-pilsonibas-likums (dostęp: 29.10.2015). Språklag (ustawa Królestwa Szwecji o języku). Dostęp online: https://lagen.nu/2009:600 (dostęp uzyskano 2015 10 29). Wytyczne dotyczące polityki języka państwowego na lata 2003–2008 (zatwierdzone uchwałą Sejmu Republiki Litewskiej z dnia 3 czerwca 2003 r. nr IX-1595). Dostęp w Internecie: http://www.vlkk.lt/kalbos-politika/lietuvos-kalbos-politikos-gaires/valstybineskalbos-politikos-2003-2008-m-gaires (dostęp uzyskano 2015 11 02). Uchwała Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej z dnia 19 czerwca 1997 r. nr 60 „W sprawie ortografii i interpunkcji języka litewskiego“. Dostęp w Internecie: https://eseimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.41265 (dostęp uzyskano 2017 06 26). Uchwała Państwowej Komisji Języka Litewskiego z dnia 28 października 2004 r. nr N-10(99) „W sprawie nazwy wspólnej waluty Unii Europejskiej w języku litewskim“. Dostęp w Internecie: DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos kontekste | 17 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 http://www.vlkk.lt/vlkk-nutarimai/nutarimai/del-europos-sajungos-bendrosiosvaliutos-pavadinimo-lietuviu-kalboje (dostęp uzyskano 2017 06 26). Ustawa o języku państwowym (ustawa Republiki Łotewskiej o języku państwowym). Dostęp w internecie: http://likumi.lv/doc.php?id=14740 (dostęp: 2015 10 29). Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim). Dostęp w internecie: http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19990900999 (dostęp: 2015 11 02). Ustawa Rady Narodowej Republiki Słowackiej o języku państwowym Republiki Słowackiej (ustawa Rady Narodowej Republiki Słowackiej o języku państwowym Republiki Słowackiej). Dostęp w internecie: http://www.zakonypreludi.sk/zz/1995-270 (dostęp: 2015 10 29). Ustawa o publicznym używaniu języka słoweńskiego (ZJRS) (ustawa Republiki Słowenii o publicznym używaniu języka słoweńskiego). Dostęp w internecie: http://www.uradni-list.si/1/objava.jsp?urlurid=20043841 (dostęp: 2015 10 29). Otrzymano 2017 10 04 Przyjęto 2017 12 08 DAIVA VAIŠNIENĖ Lietuvos edukologijos universitetas Katedra Językoznawstwa Litewskiego i ul. T. Ševčenkos 31, LT-03111 Wilno [email protected] DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos Komunikacji w kontekście | 18 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 THE CONCEPT OF STANDARD LANGUAGE IN THE LEGISLATION REPUBLIKI LITEWSKIEJ I W KONTEKŚCIE JĘZYKA POLITYKA S u m m a ry Publikacja porusza kwestię tego, czy terminy językoznawcze opisujące status języka i jego kluczowe cechy użytkowe są stosowane w ustawodawstwie i innych dokumentach dotyczących polityki językowej w sposób jasny i jednoznaczny oraz czy ustawodawcy i ogół społeczeństwa rozumieją je w jednakowy sposób. Celem artykułu jest omówienie systemu terminów zawierających pokrewne słowo język i używanych w ustawodawstwie oraz dokumentach dotyczących polityki językowej, a także cech ich rozpowszechnienia i użycia. Wiele uwagi poświęcono pojęciu języka standardowego, jego funkcjonalności i kontekstowi użycia. Przeanalizowano definicje tego terminu (zamieszczone w glosariuszach i Banku Terminów Republiki Litewskiej), a także omówiono jego relację z innymi pojęciami opisującymi status i funkcje języka. Pranas Skardžius, autor terminu bendrinė kalba (język standardowy), wyróżnił dwie jego cechy: 1) Cecha komunikacyjna, czyli cecha języka powszechnie używanego, oddziela język standardowy jako odmianę języka od wszystkich innych odmian języka (w szerokim znaczeniu — pełnego zbioru wszystkich wariantów regionalnych, społecznych i funkcjonalnych); 2) Binarność feature emphasises the prescriptive nature of standard language (vs. dialects, jargon, etc.). The definicji Skardžiusa w zakresie kodyfikacji, czyli poprawności, przy czym jedna z cech jest jedynie nieco bardziej podkreślana, zostaje zachowana również w późniejszych źródłach: include the standard language term at all, therefore its ambivalence is avoided. Other glosariuszach, encyklopediach. Ustawa o języku państwowym nie zawiera przepisów wskazujących, że skodyfikowany język jest zwykle określany jaśniejszą i bardziej szczegółową definicją poprawnego języka litewskiego, która dokładniej odzwierciedla cechę kodyfikacji pojęcia języka standardowego. Termin standartinė kalba (język standardowy) nie zakorzenił się jeszcze na Litwie, jednak coraz częściej omawia się relację między pojęciami języka standardowego i narodowego (lub powszechnie używanego), w tym kwestię, czy należy odróżniać język skodyfikowany od powszechnie używanego wariantu językowego (standartinė kalba vs. bendrinė kalba). Dwoistość terminu używanego w obu znaczeniach może stanowić przeszkodę w komunikacji. Zaproponowano kilka rozwiązań podkreślających aspekt kodyfikacji: przyjęcie nowo DAIVA VAIŠNIENĖ. Bendrinės kalbos samprata Lietuvos Respublikos teisės aktuose ir kalbos politikos zaproponowanego kontekste | 19 __________________________________________________________________________________________ BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 terminu standartinė kalba, obejść ten problem, stosując opisowe połączenia wyrazowe, lub zastosować rzadziej używane pojęcie języka skodyfikowanego (norm językowych) w tym celu. SŁOWA KLUCZOWE: język urzędowy, polityka językowa, język standardowy, poprawność.