Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo ypatumai
Full text
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas MIKROSTRUKTURA SŁOWNIKA OBJAŚNIAJĄCEGO: OSOBLIWOŚCI PRZEDSTAWIANIA INFORMACJI SEMANTYCZNEJ SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia, słownik objaśniający, mikrostruktura słownika, semantyka, znaczenie leksykalne, znaczenie słowotwórcze. WSTĘP Celem artykułu jest przeanalizowanie kilku przypadków przedstawiania danych semantycznych w słownikach objaśniających oraz na ich przykładzie pokazanie, że leksykografia nie jest wyłącznie działalnością praktyczną i stosowaną. Przeanalizowano mikrostrukturę ogólnych słowników objaśniających (zob. wykaz źródeł), z których najczęściej korzysta ogół społeczeństwa. Badanie przeprowadzono z zastosowaniem metod analizy porównawczej, analityczno-opisowej, słowotwórczej i leksykosemantycznej. Bez głębszego wnikania można stwierdzić, że twórcy słowników jedynie korzystają z wyników badań semantyki, gramatyki, akcentologii, terminologii, teorii słowotwórstwa, stylistyki i innych nauk, przystosowując je do swojej działalności praktycznej. Jednak być może niektóre luki lub białe plamy w ich teoriach uwidaczniają się właśnie wtedy, gdy leksykografowie dążą do osiągnięcia swojego głównego celu – systematycznego przedstawienia danych? W niniejszym artykule podjęto próbę omówienia kilku, wydawałoby się całkowicie formalnych, kwestii przedstawiania informacji semantycznej i słowotwórczej w słowniku objaśniającym oraz pokazania, że nawet one mogą być sprzężone zwrotnie z badaniami z zakresu semantyki leksykalnej lub słowotwórstwa, a także z ich wynikami. Jak wynika z cytatu: „[м]ногие проблемы, исследуемые терминоведами, возникли в практике разработки терминологических словарей, и решение этих проблем влияет на методы составления словарей“ („wiele problemów, które badają terminolodzy, pojawiło się w praktyce podczas opracowywania słowników terminologicznych, a rozwiązanie tych problemów wpływa na metody opracowywania słowników“; Гринев-Гриневич 2008: 30), przynajmniej w terminografii jest to oczywiste. Jednym z zadań stawianych mikrostruktūros principus, t. y. apibrėžti žodyninio straipsnio sandarą, jo sudedamųjų dalių współczesnej teorii leksykografii jest stworzenie treści, zakresu, formy słowników kt. (plg. Jakaitienė 2005: 15).
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo (sposobów prezentacji i oznaczania danych), informacji dodatkowych i osobliwości | 2 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Elektroniniai žodynai, ko gero, jau yra pasidarę aktualesni už spausdintuosius (plg. Granger, Paquot 2012, Fuertes-Olivera, Bergenholtz 2011) 1 , jie reikalauja ir kitokios, dokładniejsze formy przedstawiania danych. Nie będąc naukowcem, autor słownika nawet nie dostrzegłby problemów tego rodzaju, nie widząc ich – nie próbowałby ich również rozwiązywać, nie zadawałby pytań sobie ani specjalistom z innych dziedzin. Dostrzeżenie problemu i postawienie pytania w nauce jest nie mniej ważne, a nieraz – jeszcze ważniejsze niż znalezienie na nie odpowiedzi. „Współczesny dobry słownik może napisać tylko naukowiec lub profesjonalista z innej dziedziny, znający zasady leksykografii” (Jakaitienė 2005: 10). Z drugiej strony „[t]eoria leksykografii niewątpliwie nie tylko opiera się na praktyce pisania słowników (a więc także na doświadczeniu autorów słowników), lecz wyrasta z tej praktyki i krystalizuje się z niej” (Jakaitienė 2005: 14). 1. DANE SEMANTYCZNE I MIKROSTRUKTURA SŁOWNIKA OBJAŚNIAJĄCEGO Zatem, w jaki sposób w słownikach przedstawiane są informacje semantyczne, jak mają się do siebie znaczenia słowotwórcze i leksykalne, jak wybrany sposób prezentacji danych odzwierciedla relacje semantyczne, co mówi to badaczowi języka i zwykłemu użytkownikowi słownika? Kilka omówionych poniżej przypadków powinno pokazać, jak struktura artykułu słownikowego odzwierciedla strukturę semantyczną słowa, informaciją žodyno naudotojas gali gauti vien studijuodamas leksemų išdėstymą hierarchię jego znaczeń, wzajemne relacje, jakie dodatkowe [informacje zawiera] artykuł. 1.1. Bendrasis leksemų aiškinimas daugiareikšmio žodžio straipsnyje Oto kilka haseł słownikowych z słownika wyrazów międzynarodowych Interleksis: migrãcija [łac. migratio – przemieszczanie się, przeprowadzka], przemieszczanie się, przeprowadzka, przejście z jednego miejsca do innego: 1. przemieszczanie się ludności z jednego miejsca do innego; 2. przemieszczanie się zwierząt z jednego miejsca do drugiego; 3. chem. przemieszczanie się pierwiastków w skorupie ziemskiej lub na jej powierzchni, zachodzące w toku procesów geochem. procesom. Interleksis 1 Anot S. Tarpo, leksikografija yra įdomaus, bet kartu ir sunkaus pereinamojo nuo spausdintinių w połowie okresu elektronicznych słowników (Tarp 2012: 322).
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo cechy | 3 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 metamorfoza [gr. metamorphosis], przemiana jednej formy w inną, zmiana czegoś: 1. w mitologii – cudowna przemiana ludzi w zwierzęta, przemiana jednych zwierząt w inne itp. ; 2. biol. przejście jednego stadium rozwoju pozarodkowego niektórych zwierząt w inne, np. przemiana kijanki w żabę, larwy owada – w poczwarkę; 3. zmiany formy organów roślin związane ze zmianą funkcji, np. przemiana pręcików w płatki korony, korzenia – w korzeń spichrzowy. Interleksis Z numeracji leksemów jasno wynika, że migracja i metamorfoza mają po trzy znaczenia. Jednak w obu przypadkach istnieje również wspólne objaśnienie, które podawane jest przed pierwszym leksemem. Co to jest? Ogólna część definicji, wyodrębniona przed wszystkimi leksemami, aby uniknąć powtórzeń? Czy jest ona konieczna, czy też, powiedzmy, bez ogólniejszego objaśnienia „przemieszczanie się, przeprowadzka, przejście z jednego miejsca do drugiego” definicja 1. leksemu słowa migracija „przemieszczanie się ludności z jednego miejsca do drugiego” byłaby niepełna, niewystarczająco jasna? Ta ogólna część informacji semantycznej jest bardziej abstrakcyjna, jakby przypomina bezpośrednie tłumaczenie z języka greckiego lub łacińskiego – w przypadku migracji wyraźnie powtarza się to, co podano w nawiasach kwadratowych wraz z etymonem. Dalej, po bardziej abstrakcyjnym objaśnieniu, podane są zleksykalizowane leksemy, terminy z różnych dziedzin. Taka mikrostruktura słownika, a dokładniej jeden ze sposobów przedstawiania danych w artykule, prawdopodobnie nie przeszkadza osobie, która po prostu otworzyła słownik, aby sprawdzić, co oznaczają te słowa. Im bardziej szczegółowa informacja, tym lepiej dla niej. Być może nie zwróci ona uwagi ani nie zastanowi się, dlaczego, powiedzmy, w artykułach hasłowych słów koncentracija, kondensacija czy kompresija informacja jest przedstawiona inaczej, bez ogólnej części objaśniającej: koncentrãcija [angl. concentration < lot. com – z, razem + centrum – centrum]: 1. nagromadzenie, skupienie, 2. chem. fiz. chem. sistemos (mišinio, tirpalo, lydalo) vieno komponento kiekio ir sistemos tūrio arba komponento masės ir sistemos tūrio santykis; zagęszczenie; 3. fiz. stosunek liczby cząstek układu do jego objętości; technicznie byłoby 4. ksb. naudingosios iškasenos vertingo komponento sukaupimas (sodrinimas), kad możliwe i ekonomicznie opłacałoby się dalej wydobywać kopalinę użyteczną cechy | 4 apdirbti;
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 5. fizjol. skupienie pobudzenia lub hamowania, wcześniej rozpowszechnionego (iradiacja) w korze mózgowej, w miejscu początkowego powstania; w firmach; 6. ek. rinkos situacija, kai ek. veiklos kontrolė yra sutelkta vienoje arba keliose 7. ek. firmų jungimasis, stambėjimas. Interleksis kondensãcija [łac. condensatio – zagęszczenie]: 1. chem. reakcja – odszczepia się woda lub inny związek o małej masie cząsteczkowej; 2. przejście pary w ciecz lub ciało stałe; 3. ko nors tirštėjimas ar tirštinimas. Interleksis komprèsija [łac. compressio – sprężanie]: 1. techn. sprężanie powietrza, gazów lub mieszaniny roboczej przez maszynę tłokową (sprężarki, silnika spalinowego) w cylindrze; 2. med. ucisk części ciała, narządu. podczas łączenia się 2 takich samych lub różnych cząsteczek związku org. Mimo to również w dwóch pierwszych z ostatnich przypadków istnieje wspólna, bardziej abstrakcyjna informacja semantyczna – w przypadku koncentracji jest ona podana jako osobny pierwszy (1. „nagromadzenie, skupienie, zagęszczenie”), a w przypadku kondensacji – jako trzeci (3. „gęstnienie lub zagęszczanie czegoś”) leksem. 2 Leksykografowi (któremu zależy nie tylko na kompletności danych, lecz także na ich systematycznym przedstawieniu), widzącemu informację podaną przed definicjami leksemów i wiedzącemu, że nie są to dane gramatyczne, akcentowe, stylistyczne, dotyczące dziedzin użycia itp., zwykle od razu powinno nasunąć się pytanie: jaka to strukturalna część artykułu, czy należy ona do definicji (każdego leksemu), czy jest to informacja dodatkowa (wyjaśnienie), czy też coś innego, co nie stanowi znaczenia leksykalnego? Być może jest to znaczenie pierwotne, TŽŽ 2013 mikrostruktura hasła kondensacija jest zasadniczo inna – zamiast 2 wspomnianego trzeciego, abstrakcyjnie zdefiniowanego leksemu podano znacznie bardziej konkretny drugi: „gęstnienie lub zagęszczanie cieczy przez odparowanie” (konkretyzujące semy – „ciecze”, „odparowywać”), natomiast pierwszy leksem (według Interleksisu) podano jako złożony, z którego (w przypadku terminas, žodžių junginys kondensacijos reakcija.
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo ypatumai | 5 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 metamorfozy) później wyewoluowały terminy różnych dziedzin? W takim przypadku bardzo przypominałoby to sytuację, gdy na początku wszystkie leksemy derywatu charakteryzuje się, podając znaczenie bendrąją darybinę jo reikšmę, o tada apibrėžiamos atskiros leksemos, pateikiant kiekvienos leksykalne, na przykład: meridiãninis, susijęs su meridianu: 1. koło południkowe – przyrząd do pomiaru rektascensji i deklinacji ciał niebieskich; 2. mający kierunek z północy na południe. Interleksis W drukowanej wersji Interleksisu (TŽŽ 2001), w przedmowie i we wstępie objaśniającym strukturę słownika, taki sposób przedstawiania informacji nie został opisany. Na pierwszy rzut oka analogiczna sytuacja w przypadkach migracji, metamorfozy wyrazów występuje w haśle międzynarodowego członu wyrazowego: mikro… [gr. mikros – mały], pierwsza część wyrazu złożonego, oznaczająca małość, drobność: 1. o małych wymiarach, bardzo drobny; 2. związany z badaniem lub pomiarem małych wielkości; 3. pierwsza część nazwy częściowej jednostki fiz., wskazująca, że jednostka ta jest milion (106) razy mniejsza od jednostki systemowej, np. mikrosekunda (milionowa część sekundy). Interleksis Zawiera także 3 leksemy, przed którymi podaje się ogólną część objaśniającą. Jednostka leksykalna mikropierwotnie jest charakteryzowana słowotwórczo („pierwsza część złoż. wyrazów...“), następnie wymienia się dwa bardziej konkretne znaczenia, które nadaje ona złożeniom (ale nie są to jej własne znaczenia!), natomiast trzecia wyspecjalizowana leksema (z dziedziny fizyki) jest opisywana zarówno słowotwórczo, jak i semantycznie, oraz ilustrowana objaśnionym przykładem użycia. Forma tego artykułu wydaje się równoważna formie artykułów migracja i metamorfoza, ale charakter i struktura danych są w nim inne – w przypadku członu wyrazowego obok danych leksykalno-semantycznych występują także dane słowotwórcze i dane dotyczące jej semantyki (podobieństwo polega najwyżej na tym, że przed poszczególnymi leksemami wysuwa się bardziej abstrakcyjną informację). Por. w słowniku angielskim artykuł hasłowy sando micro
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo ypatumai | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pod względem charakteru danych i ich struktury jest znacznie bardziej jednorodny – podawane są cztery znaczenia (pierwsze składa się z dwóch podznaczeń, które w słowniku litewskim nie zostały wyodrębnione i są przedstawione jako jedna, pierwsza, leksema), które nadaje on złożeniom, oraz same złożenia ilustrujące takie słowotwórstwo: microa) little, small, minute: microcosm b) wyjątkowo mały, nienormalnie mały: mikrocefalia 2) 1) powiększający lub wzmacniający: mikroskop, mikrofon 3) obejmujący mikroskopy, mikroskopowy: mikrografia 4) stanowiący jedną milionową część; the factor 10: symbol ? : abbrev. mc: microsecond Webster“s New World College Dictionary, http://www.yourdictionary.com/micro#yMP22hIdBTP8wrk1.99 Struktura artykułu mikro w TŽŽ 2013 zewnętrznie bardziej przypomina angielską niż wariant Interleksu (brak wspomnianej ogólnej części objaśniającej), ale nie dorównuje angielskiej pod względem systematyczności prezentowanych danych: mikro- [gr. mikros – mały] 1 o małych wymiarach, bardzo drobny 2 μ, jednostki częściowej miary równej jednej milionowej jednostki systemowej, złoż. pierwsza część nazwy, np. mikrosekunda (milionowa część sekundy) mikroskop 3 bardzo mały, maleńki TŽŽ 2013 Widać, że informacja derywacyjna pojawia się tylko w objaśnieniu drugiego leksemu. W tym przypadku nawet niejęzykoznawca może zadać pytanie, dlaczego pierwszy leksem definiuje się jako przymiotnik, jak może wynikać z definicji? Por. hasło przymiotnika mikroskopinis, -ė w tym samym TŽŽ 2013: mikroskopin//is 1 wykonywany za pomocą mikroskopu, np. ~ė analiza 2 widoczny tylko przez cechy | 7 TŽŽ 2013
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Žodžio signalinis straipsnyje aptariamoji bendroji aiškinimo dalis net susideda iš pod względem formy przedstawienia przypominających dwie części definiujące różną semantykę reikšmių atspalvius (jie žodynuose neretai skiriami kabliataškiais): signãlinis [⇧ signalas], ženklinis, pirminis; pranešantis, signalizuojantis: 1. signalinis egzempliorius – pavyzdinis spaudos leidinio egzempliorius, kurį patvirtinus leidžiama gaminti tiražą; 2. językozn. znaczenie sygnalne – znaczenie wyrazu wskazujące, że przedmiot istnieje, lecz nie nazywające go konkretnie, np. „on”, „to”, „nad”. Interleksja Jednakże dalej niż dwie leksemy podawane są terminy złożone – połączenia wyrazowe, w których skład wchodzi wyraz hasłowy. Zatem w tym przypadku informacja semantyczna podana w pierwszym wierszu jest wspólna nie dla różnych leksemów jednej jednostki leksykalnej (wyrazu), lecz dla różnych jednostek leksykalnych. 1.2. Stosunek semantyki słowotwórczej i leksykalnej Stosunek semantyki słowotwórczej i leksykalnej dobrze ujawnia się na podstawie przykładów z dziedziny neologizmów. Dopiero po przeprowadzeniu analizy słowotwórczej i semantycznej zarówno występujących już w słownikach, jak i nowych derywatów z przyrostkiem -iklis oraz po zbadaniu użycia tych ostatnich wyłoniły się podstawowe kwestie, na których można się oprzeć, próbując systemowo przedstawić w słowniku objaśniającym strukturę semantyczną i system znaczeń zarówno tych neologizmów, jak i ogólnie derywatów neapibrėžtumo ir daugybės „semantinių išgalių, kurių aktualizaciją vartojimo plotmėje tego typu słowotwórczego (szerzej zob. Murmulaitytė 2014). Okazało się, że być może ze apibrėžiami daugiau ar mažiau konkretesnėmis, bet iš esmės darybinėmis reikšmėmis, względu na trudność przewidzenia znaczenia słowotwórczego” (Urbutis 2009: 203), wiele derywatów z przyrostkiem -iklis w słownikach, na przykład: raižiklis „narzędzie do rycia”, tirpiklis „substancja, która rozpuszcza” (DŽ7i) i in. Takie definicje nadają się również do nazw nowych realiów, dopóki nie ulegną one dostatecznej leksykalizacji, aby można je było podawać jako odrębne leksemy. Tym razem dokładniej zbadano użycie, semantykę i opracowanie leksykograficzne jednego neologizmu. Błyszczykami nazywa się bardzo różnorodne środki chemiczne przeznaczone do nabłyszczania, nadawania błyszczącego wyglądu bardzo różnym
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo rzeczom (obuwiu, samochodom, farbom, ustom, sierści zwierząt, liściom roślin, produktom spożywczym itp.), ale Właściwości neologizmów języka litewskiego | 8 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 w bazie danych (dalej – ND) neologizm blizgiklis podawany jest jako jeden leksem. 2014 r. pradžioje jis buvo apibrėžiamas kaip „priemonė blizgiai daikto išvaizdai suteikti“ (Murmulaitytė 2014: 17). Po dokładniejszym zbadaniu użycia dawne zasadniczo słowotwórcze m. gegužės mėn. pakeista jau konkretesne leksine – „priemonė batams, baldams, grindims, znaczenie 2015 do nabłyszczania samochodów, włosów, liści roślin itp.; substancja nadająca produktom spożywczym błyszczący wygląd”. W istocie są to dwa odcienie jednego znaczenia, czyli podznaczenia, jeśli wziąć pod uwagę, że nazwy dodatków do żywności z tym przyrostkiem tworzy się systematycznie. Obok zamieszczono uwagę dla użytkowników: „na określenie kosmetyku nadającego połysk ustom upowszechnia się wariant blizgis” . Mogłoby to wskazywać, że sema ust w semantyce słowa blizgiklis wycofuje się i w tym sensie przyrostkowa (blizgiklis) oraz końcówkowa (blizgis) nazwy środków nabłyszczających różnicują się pod względem znaczeń. Jednak mnogość innych realiów nazywanych blizgiklisami pokazuje, że słowem tym wciąż łatwo można nazwać każdą nową realność o takim samym przeznaczeniu (zazwyczaj materiał), której obiekt nie został jeszcze wymieniony w leksykalnej definicji słowa blizgiklis. A zatem nadal niecelowe jest dzielenie semantyki tego neologizmu poprzez wyodrębnianie poszczególnych znaczeń wyłącznie na tej podstawie, że słowo nazywa bardzo różne rzeczy – wraz z ich przybywaniem trzeba by było wciąż tworzyć 3 nowe znaczenia. Również ważne jest to, że we wszystkich przypadkach derywat opiera się na tym samym znaczeniu czasownika podstawowego. Najbardziej prawdopodobne jest, że jako odrębny leksem zostanie wyodrębniona nazwa dodatku do żywności. Poważną podstawą 4 takiego rozróżnienia może być wspomniany prawidłowy sposób tworzenia nazw tej grupy leksykalnej za pomocą omawianego przyrostka. Przypominając sobie to, co zauważono przy omawianiu struktury mikro-słownikowych artykułów haseł migracija, metamorfozė i žodžių sandas, nasuwa się pytanie, czy nie można byłoby podobnie przedstawić także neologizmu blizgiklis oraz innych (nowych) derywatów kategorii słowotwórczej narzędzi, szczególnie takich, których semantyka leksykalna nie jest jeszcze ustabilizowana, którymi nazywane są wciąż nowe realności, w definicjach znaczeń leksykalnych nie odzwierciedla się znaczenie słowotwórcze itd.? Na przykład: 3 Por. neologizm gaiviklis 1. „środek odświeżający, zapewniający świeżość, świeży zapach“; 2. „środek odświeżający, dodający żywotności“, puriklis 1. „naturalna lub syntetyczna substancja spożywcza dodawana priedas, kad kepinys būtų puresnis“; 2. „kosmetikos priemonė plaukams padaryti puresniems“ ar rūgštiklis 1. „natūralus arba sintetinis maisto ar pašaro priedas rūgščiam skoniui išgauti“; 2. „dirvos rūgštingumą didinanti do ciasta albo zmniejszająca zasadowość“ leksemy opierają się na różnych czasownikach podstawowych ir rūgštinti reikšmėmis (išsamiau Murmulaitytė 2014: 8–10). 4 Blizgiklio pavyzdžiu, be kita ko, norėta parodyti, kaip operatyviai šiais laikais gali būti tikslinami žodynų duomenys – nuolat tiriant vartoseną, kurios pokyčių fiksavimas pats savaime duotų mažai naudos gaivinti, purinti, bez znajomości zasad słowotwórstwa, praw semantyki leksykalnej itp. ND nie jest słownikiem, tikslai yra kiti, tačiau jis turi kai kurių leksikografiniam darbui būdingų bruožų ir, svarbiausia, jo, kaip greitai dane z głównego źródła reagującego na zmiany w użyciu języka są wykorzystywane przy tworzeniu Słownika ogólnego języka litewskiego i innych słowników objaśniających.
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo cechy | 9 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 blizg klis rzecz. (2) środek do nabłyszczania: 1. środek do nadawania połysku butom, meblom, podłogom, samochodom, włosom, liściom roślin itp.; 2. substancja nadająca produktom spożywczym błyszczący wygląd. barwnik rzecz. (2) środek do barwienia: 1. środek do oznaczania tekstu wyróżniającym się kolorem; 2. substancja nadająca kolor innym substancjom chemicznym (farbom, lakierom, środkom kosmetycznym itp.); 3. niezal. dodatek do żywności – substancja barwiąca. W tym przypadku przed definicjami wszystkich leksemów zostałoby podane bardziej abstrakcyjne wspólne znaczenie słowotwórcze, które posiadają oba leksemy. Byłaby to jednak nie semantyka leksykalna, lecz słowotwórcza, tj. informacja innego rodzaju, nie pojawiłyby się więc pytania, jak powiązać ją w bazie danych ze znaczeniami leksykalnymi. Po prostu ta ogólna informacja (podobnie jak inne dane dotyczące całego wyrazu, a nie poszczególnych leksemów – informacje o części mowy, paradygmacie akcentuacyjnym itp.) byłaby przechowywana w bazie danych oddzielnie, w przeznaczonym dla niej miejscu. W mikrostrukturze artykułu słownikowego można by ją oddzielić od danych dotyczących semantyki leksykalnej mniejszą czcionką lub w inny sposób. Mniej więcej ta sama myśl, tylko zrealizowana w innej formie, nasuwa się przy analizie artykułów dotyczących przymiotników z przyrostkiem -inis, -ė, podawanych w DŽ7i. W tym miejscu należy przypomnieć, że przymiotniki utworzone w ten produktywny sposób (Kniūkšta 1976: 3, 7) pod względem różnorodności znaczeń „daleko przewyższają wszystkie inne przymiotniki” (Kniūkšta 1976: 56–57, 59 i in.), a ich (konkretne) znaczenia słowotwórcze są bardzo różnorodne (DLKG 2006: 209; LKG 1965: 568–573). W przypadku takich derywatów relacyjnych istotna jest nie tylko semantyka wyrazu podstawowego, lecz także relacje semantyczne między wyrazami tiesiog nurodant pamatinį žodį. Ypač jei tie pamatiniai žodžiai žymi daiktus, kurių santykiai su kitais daiktais gali būti keleriopi, todėl išvestinio būdvardžio reikšmė irgi gali būti keleriopa ir be pamatinio žodžio neaiški (Kniūkšta 1976: 59). Pavyzdžiui: aliẽjin‖is, ~ė (1) → a l i e j u s: ~ė statinė. A. valgis (su aliejumi). ~ės kultūros (aliejaus podstawowymi a określanymi (Kniūkšta 1976: 57; także cytowana tam literatura). W różnych DŽ6
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo wydaniach DŽ od dawna znacznie częściej wybiera się objaśnianie nie samego przymiotnika relacyjnego występującego jako wyraz hasłowy artykułu, lecz jego ilustracyjnych połączeń z określanymi wyrazami, przedtem podającymi rośliny). Cechy obrazów stały się farbami ~iais | 16 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 definicje okazują się przydatne, ponieważ pozwalają płynniej, bez powtarzania tego, co już powiedziano, sformułować artykuł hasłowy jako całość (w przypadku poligrafii ważne są również oszczędność miejsca i zwartość). Oczekuje się, że użytkownikowi nie będzie trudno, znalazłszy definicję odsyłającą, przeanalizować także inne znaczenia wyrazu. A zatem, chociaż w słownikach terminologicznych „[k]ażde znaczenie terminu należy definiować jako samodzielną jednostkę – jego definicja powinna być jasna, odczytywana w oderwaniu od innych znaczeń” (Umbrasas 2008: 222), w BŽ, przynajmniej na tym etapie, definicje odsyłające nie są uznawane za największy problem. 1.4. Podznaczenia (odcienie znaczeniowe) Istnienie i przedstawienie takiego zjawiska w słowniku wskazuje również na właściwości ludzkiego myślenia oraz na związki między tworzonymi przez człowieka wyobrażeniami i pojęciami. Z przytoczonych artykułów hasłowych dotyczących vaistinė i biblioteka wynika, że analogiczna hierarchia znaczeń jest rozumiana w BŽ i LKŽe odmiennie – w jednym przypadku znaczenia „instytucja” i „pomieszczenie” są przedstawiane jako równorzędne, samodzielne leksemy, w drugim zaś znaczenie „pomieszczenie” jak gdyby nie oddzieliło się dostatecznie od znaczenia „instytucja”, dlatego uznaje się je za odcienie jednego znaczenia (podznaczenia) i przedstawia łącznie jako jeden leksem. Czy jest to po prostu odmienny wybór leksykografów dotyczący przedstawiania tych samych rzeczy w taki lub inny sposób, czy jednak należałoby przedstawiać je jednolicie? Czy jest to regularna polisemia i derywacja semantyczna (por. Babickienė 1985, 2012)? Czy dla Litwina pojęcia instytucji i miejsc ich siedziby są wystarczająco rozdzielone, czy też wszystkie przykłady użycia (ściślej, każdy przykład użycia) można dokładnie i bez wątpliwości przypisać znaczeniu instytucji albo pomieszczenia? Na przykład, mówiąc pracownicy apteki / biblioteki albo godziny pracy apteki / biblioteki już się skończyły, postrzegamy aptekę i bibliotekę jako instytucje. Oczywiście pomieszczenia ma się na myśli, mówiąc o budowanych, remontowanych, odnawianych itp. aptekach (bibliotekach). Jednak to samo połączenie wyrazowe może być dwuznaczne, zależnie od kontekstu – por. wstąpiłem do apteki / biblioteki: jeśli po lekarstwa / książki, ma się na myśli instytucję, jeśli zaś poczekać, aż skończy się ulewny deszcz – pomieszczenie. Aby przedstawić w słowniku systemowo relacje między znaczeniami i podznaczeniami, trzeba ten system wyjaśnić, studiując użycie, a także sposób prezentowania w słownikach własnego i innych języków słów należących do jednej lub drugiej grupy semantycznej – zarówno podział słów na znaczenia, jak i ilustrowanie leksemów przykładami użycia. Badając użycie i słowniki języków obcych, trzeba także uwzględnić specyfikę tych języków – niekoniecznie Anglik łączy te same pojęcia relacjami semantycznymi tak samo jak Litwin, a zatem słownik języka litewskiego nie musi kopiować mikrostruktury słownika języka angielskiego.
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo ypatumai | 17 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 To samo, oczywiście, można powiedzieć także o innych przypadkach regularnej polisemii (derywacji semantycznej) – nazwach naczynia i mieszczącej się w nim ilości (plastikinis kibiras – kibiras bulvių), koloru i przedmiotów, które go mają (raudona spalva – raudona 6 skarelė). Por. wcześniej podany artykuł hasłowy dotyczący butelki z BŽ oraz artykuł hasłowy dotyczący buteleczki z LKŽe (deminutywna sema tego ostatniego w tym przypadku nie jest istotna): buteliùkas sm. (2) 1. półbutelka (wódki): Pasistatę buteliką ant stalo ir girkšnoja Ėr. Ileż to my tam wypiliśmy – we troje jedną buteleczkę Pnd. <…> LKŽe Widać, że w tym ostatnim przypadku sememy naczynia i mieszczącej się w nim ilości w ogóle nie zostały rozdzielone – ani jako odrębne znaczenia, ani jako podznaczenia. Przecież oczywiste jest, że na stole można postawić naczynie, natomiast w wypowiedzi o buteleczce wypitej we troje istotna była ilość wypitego alkoholu, a nie to, że pito z jednego naczynia (i zresztą niekoniecznie z jednego; tak samo można powiedzieć, mając na myśli picie z osobnych kieliszków itp.). Podsumowując to, co powiedziano o znaczeniach wyrazów i ich podznaczeniach, a także o definicjach relacyjnych, nasuwa się pytanie, w jakim stopniu rozbicie artykułu hasłowego na odrębne leksemy i oddzielne przedstawienie informacji dotyczących tych ostatnich wpływa na (a) rozumienie struktury semantycznej całego wyrazu oraz (b) rozumienie jego relacji z wyrazami o wspólnym rdzeniu? Część (nierzadko – większość) wyrazów o wspólnym rdzeniu w słownikach drukowanych często znajduje się obok siebie (zob. rys. 1): 6 J. Apresjan wyróżnił w języku rosyjskim 39 typów regularnej polisemii rzeczowników. Niektóre z nich znajdują się „na granicy monosemii” i należące do nich słowa nie zawsze są w słownikach uznawane za wieloznaczne (jednak przynajmniej w przypadku jednego słowa tego typu słowniki dostrzegają albo różne znaczenia, albo odcienie znaczeniowe) (Апресян 1995: 200–203). Na przykład nazwy roślin i wytwarzanych z nich (Tropiniuose miškuose juodieji pipirai tarsi apyniai ar lianos auga ant ilgų stiebų – malti juodieji pipirai), medžių produktów spożywczych oraz nazwy ich drewna (sadzonki cedru – meble cedrowe), nazwy zwierząt i ich futer – lapės kepurė), gyvūnų ir jų mėsos pavadinimai (dėsli višta – ir vėl pietums višta?), medžiagų ir jų gaminių pavadinimai (kasti gipsą – ar galima vairuoti su gipsu (sulaužytas pirštas)?), talpų ir jų turinio pavadinimai (młode lisy (przestronna aula – aula oklaskiwała na stojąco) itd.
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo ypatumai | 18 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1 PAV. DŽ4 fragmentas Są to nieprzedrostkowe słowa należące do tego samego gniazda słowotwórczego (przedrostkowe derywaty od tego samego rdzenia rozpraszają się po słowniku alfabetycznym i trafiają obok innych derywatów z tym samym przedrostkiem). Mając przed oczami takie, choćby niepełne, gniazdo słowotwórcze, łatwiej powiązać jego człony relacjami semantycznymi, zauważyć przesunięcia w rozwoju semantycznym, być może lepiej zrozumieć definicję tego czy innego leksemu, zwłaszcza jeśli z takich czy innych przyczyn nie jest ona doskonała. Oczywiście jest to istotne w przypadku słowników ogólnych. Wspomniano, że w terminografii, zwłaszcza elektronicznej, w celu wygodniejszego wskazywania relacji między pojęciami oraz elementami haseł terminów, które je nazywają, sprawdza się przedstawianie znaczeń w odrębnych hasłach. 2. PRAKTYCZNE I TEORETYCZNE ASPEKTY LEKSYKOGRAFII Ponieważ w badaniu mikrostruktury artykułów słownikowych dążono nie tylko do pogłębienia wiedzy o osobliwościach przedstawiania informacji semantycznej w słowniku objaśniającym, lecz także do oparcia na ich przykładzie naukowości i teoretyczności leksykografii, na zakończenie chciałoby się jeszcze powrócić do definicji leksykografii. Pojęcie to definiuje się w słownikach różnorako, na przykład: „dziedzina nauki obejmująca
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo praktykę i teorię tworzenia słowników” (Interleksis); „dziedzina językoznawstwa, która | 19 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zajmuje się tworzeniem słowników; teoria i praktyka opracowywania słowników” (MLVV), 1) словарное дело, составление словарей; 2) раздел языкознания, изучающий теорию и praktykę opracowywania słowników (НСИС) ; „dział językoznawstwa stosowanego zajmujący się teorią i praktyką opracowywania słowników” (ISWDJP) itd. Wiele słowników języka 7 angielskiego definiuje leksykografię bez bezpośredniego wspominania o jej stronie teoretycznej, ale w taki czy inny sposób (np. zestawiając ją z innymi dziedzinami językoznawstwa itp.) ukazuje tę teoretyczność leksykografii, na przykład lexicography 1. apibrėžtyse ar pateikiamuose šio žodžio vartosenos pavyzdžiuose vis dėlto atsispindi, „redagowanie lub tworzenie słownika“; 2. „słowniki“: Chociaż te dwie kategorie – gramatyka i principles and practices of dictionary making“ (MV); „the practice of compiling leksykografia – są organicznie doskonałe w teorii i praktyce leksykografii <…> (EOLD); „the act, related and interwoven, they will be treated separately for maximal clarity; Winchester is process, art, or Tak więc, czy kwestie, na które zwrócono uwagę w tym artykule, byłyby work of writing, compiling, or editing a dictionary or dictionaries“ (WNWCD) ir kt. istotne dla nietwórczego twórcy zbioru leksykalnego, czy też on, nie posiadając wystarczającej wiedzy z zakresu leksykografii i innych dziedzin językoznawstwa, dostrzegłby tu problemy merytoryczne związane z niesystematycznością, dokładnością i wiarygodnością przedstawiania informacji itp.? Czy miejsce informacji w mikrostrukturze słownika, technika leksykograficzna (czcionki, skróty, znaki specjalne, kolejność prezentacji danych itp.) jest tylko praktyką tworzenia słowników? Na podstawie licznych przykładów z różnych słowników pokazano, że nawet te, pozornie całkowicie formalne, aspekty przedstawiania informacji semantycznej i słowotwórczej w słowniku objaśniającym mogą pozostawać w sprzężeniu zwrotnym z badaniami nad semantyką leksykalną lub słowotwórstwem oraz z ich wynikami. Miejsce informacji w mikrostrukturze słownika, kolejność prezentacji danych itp. aspekty techniki leksykograficznej są ważne nie tylko dla praktycznej pracy leksykografa, a leksykografia jest nie tylko praktyką opracowywania słowników, lecz także pewnym systemem wyników 8 poznania, teorią, tj. nauką. „Ściśle oddzielić teorii leksykografii od praktyki nie można <…>“ (Jakaitienė 2005: 7, por. Tarp 2011: 462). 7 W cytowanych słownikach podaje się również inne znaczenie tego słowa, np. „ogół słowników drukowanych, dzieł typu słownikowego“ (Interleksis), „совокупность печатных трудов словарного типа, словарная литература“ (НСИС), „ogół dzieł typu słownikowego; literatura słownikowa“ (LKŽe), „vārdnīcu kopums (piemēram, kādā valstī, valodā)“ (LLVV, MLVV), „ogół słowników danego języka, kraju, okresu“ (ISWDJP). 8 Taki pogląd wyznawała lub wyznaje ogromna liczba różnych tradycji leksykograficznych (rosyjska, niemiecka, częściowo chińska itd.), a także różni leksykografowie duńscy i południowoafrykańscy, czesko-amerykański leksykograf L. Zgusta (1992) itd. (Tarp 2012: 322). Istnieją jednak również osoby, które nie wierzą, że teoria leksykografii istnieje (Atkins, Rundell 2008: 4), uważające leksykografię za rzemiosło, zawód, forward to explain phenomena that are not otherwise explainable. A science has a theory, a craft does not. All natural phenomena need a theory, but how can there be a theory of the production of artefacts? There sztukę, ale nie naukę: „A theory is a system of ideas put are theories of language, there may be theories of lexicology, but there is no theory of lexicography.
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo osobliwości | 20 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Tik pasitelkus leksinę semantiką, žodžių darybą, logiką galima spręsti tokius zadania leksykografii jako działalności praktycznej. Bez tych i innych dziedzin išmanymo žodynai gal ir gali būti, kaip neretai mėgstama sakyti, sudaromi (plg. kaip językoznawstwa książki telefoniczne czy alfabetyczne, inwentarzowe wykazy czegoś), ale z pewnością nie pisane, tworzone, co zasadniczo powinno być czynione w celu przedstawienia informaciją. „<…> leksikografiją, be jokios abejonės, lemia ne tik visuomenės poreikiai, naukowo przeanalizowanego i usystematyzowanego, lecz także badania języka” (Jakaitienė 2005: 10). IŠVADOS 1. Przeanalizowano cztery aspekty przedstawiania informacji semantycznej w słownikach objaśniających – ogólne objaśnianie leksemów w artykule hasłowym wyrazu wieloznacznego, relację semantyki słowotwórczej i leksykalnej przy objaśnianiu wyrazów, definicje odsyłające, wyodrębnianie i przedstawianie podznaczeń (odcieni znaczeniowych) w artykule hasłowym. Oczywiste jest, że są one ważne i należy je mieć na uwadze przy tworzeniu systematycznych, czyli wysokiej jakości, słowników przyszłości – zarówno elektronicznych, jak i tradycyjnych, drukowanych. 2. W słownikach zdarzają się takie artykuły hasłowe wyrazów wieloznacznych, w których ogólna, bardziej abstrakcyjna część informacji semantycznej zostaje wysunięta przed objaśnienie pierwszego leksemu, tzn. pasuje do wszystkich leksemów. Jednak często nawet w jednym, tym samym słowniku nie robi się tego systematycznie. Czasami przy objaśnianiu znaczeń części składowych wyrazów w ten sposób przedstawia się także informację słowotwórczą. 3. Przedstawienie semantyki derywacyjnej może pomóc lepiej zrozumieć leksykalne znaczenia haseł słownikowych (zwłaszcza neologizmów). Być może w przypadku wyrazów wieloznacznych można by postępować w podobny sposób – znaczenie derywacyjne podając przed wszystkimi leksykalnymi znaczeniami wyrazu wieloznacznego. 4. Definicje zależne, formułowane tak, jak gdyby były kontynuacją wcześniej powiedzianych rzeczy, – dość rozpowszechnione zjawisko w tradycyjnych słownikach. Należałoby jednak unikać takich definicji, a w słownikach elektronicznych, w których każda leksema jest często prezentowana oddzielnie od innych znaczeń tego samego wyrazu, nie powinno ich być w ogóle. 5. Rozróżnianie podznaczeń (odcieni znaczeniowych), zarówno przy porównywaniu różnych słowników, jak i przy ocenie mikrostruktury konkretnego słownika, również nie jest systematyczne. Nie zawsze, zwłaszcza gdy nie można Lexicography is about all a craft, the craft of preparing dictionaries, as well as an art, as Landau (2001) says. Może stawać się bardziej naukowa, ale nie stała się nauką.“ (Béjoint 2010: 381); „Leksykografia nie ma podstaw teoretycznych, a nawet najlepsi leksykografowie, gdy zostaną przypileni, nigdy nie potrafią wyjaśnić, co robią ani dlaczego“ (Wierzbicka 1985: 5).
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo ypatumai | 21 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pasiremti neabejotinai vieną at kitą poreikšmį iliustruojančiais vartosenos pavyzdžiais, udaje się przestrzegać zasady systemowości. Jednakże często przypadki polisemii regularnej w tym samym słowniku mogą i powinny być przedstawiane bardziej jednolicie. 6. Leksikologijos, žodžių darybos, leksinės semantikos moksliškumu abejoti retam przyszłoby do głowy, a leksykografia, opierająca się na ich twierdzeniach i twierdzeniach innych metodus tiek teoriniu, tiek praktiniu aspektais, sekanti įvairių kalbotyros sričių tyrimų dziedzin językoznawstwa, stosująca ich nowości i (w miarę możliwości) uwzględniająca ich wyniki, z jakiegoś powodu, szczególnie w ocenach urzędników naukowych, nieustannie balansuje na granicy uznania jej za naukę i zaprzeczania temu. Mimo to praktyczne i teoretyczne aspekty leksykografii są niczym naczynia połączone, ściśle ze sobą powiązane, opierają się na wynikach jedne drugiego i stymulują postęp. Leksikografia nie jest tylko zawodem czy rzemiosłem, lecz dziedziną nauki o języku, która w istocie „jak gdyby odpowiada za całe językoznawstwo, ponieważ na podstawie słowników można wnioskować o ogólnym poziomie nauki o języku danego kraju” (Jakaitienė 2005: 10). ŠALTINIAI BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žody nas. Vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt/ (žiūrėta 2017 m. birželio – spalio mėn.). DŽ4 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 4-as leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2000. DŽ6 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 6-as (3-ias elektroninis) leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. DŽ7i – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 7-as pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012; elektroninis variantas, 2015 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/dabartinis. EOLD – English Oxford Living Dictionaries. Prieiga internete: https://en.oxforddictionaries.com/ (žiūrėta 2017 08 15). Interleksis – Kompiuterinis tarptautinių žodžių žodynas „Interleksis“, Vilnius: Alma littera, Fotonija, 2008. ISWDJP – Internetowy słownik wyrazów i definicji języka polskiego online Definicja.NET. Prieiga internete: http://definicja.net (žiūrėta 2017 08 18).
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo ypatumai | 22 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LKŽe 2008 – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (elektroninis variantas). Vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: www.lkz.lt (žiūrėta 2017 m. balandžio–spalio mėn.). LLVV – Latviešu literārās valodas vārdnīca, 1–8. Rīga: Zinātne, 1972–1996. Prieiga internete: http://tezaurs.lv/llvv/ (žiūrėta 2017 09 23). MW – Merriam-Webster.com. Prieiga internete: https://www.merriam-webster.com/ (žiūrėta 2017 06 15). MLVV – Mūsdienu latviešu valodas vārdnīca. Prieiga internete: http://www.tezaurs.lv/mlvv (žiūrėta 2017 09 23). TŽŽ 2001: Tarptautinių žodžių žodynas. Ats. red. A. Kinderys, Vilnius: Alma Littera. TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas. Red. D. Svetikienė, Vilnius: Alma Littera. WNWCD – Webster’s New World College Dictionary, 4th edition. Prieiga internete: http://www.yourdictionary.com/ (žiūrėta 2017 06 15). НСИС – Захаренко Е. Н., Комарова Л. Н., Нечаева И. В. Новый словарь иностранных слов: 25 000 слов и словосочетаний. Мocква: Азбуковник, 2003. Prieiga internete: http://slovari.ru/default.aspx?s=0&p=232 (žiūrėta 2017 09 30). LITERATURA Atkins B. T. S., Rundell M. 2008: The Oxford Guide to Practical Lexicography, Oxford: Oxford University Press. Babickienė Z. 1985: Przedstawianie regularnych znaczeń derywacyjnych w objaśniających słownikach języka litewskiego i rosyjskiego. – Kwestie językoznawstwa litewskiego 24, 223–235. Babickienė Z. 2012: Semantyczne zmiany abstraktów czasownikowych. – Santalka: Filologia, Edukologia 20(1), 18–25. Béjoint H. 2010: The Lexicography of English, Oxford: Oxford University Press. DLKG 2006: Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Red. V. Ambrazas. 4. poprawione wydanie, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Fuertes-Olivera P., Bergenholtz H. (red.) 2011: e-Leksykografia: Internet, instytut Digital Initiatives and Lexicography, London, New York: Continuum. Granger S., Paquot M. (Eds.) 2012: Electronic Lexicography, Oxford: Oxford University Press. Jakaitienė E. 2005: Leksikografija, Vilnius: Mokslo ir ekciklopedijų leidybos institutas.
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo ypatumai | 23 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Kniūkšta P. 1976: Przymiotniki z przyrostkiem -inis (tworzenie, znaczenia, synonimy gramatyczne), Wilno: Mokslas. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego 1. Męski. red. K. Ulvydas, Wilno: Mintis. Murmulaitytė D. 2014: Systemowość definicji neologizmów z przyrostkiem -iklis. – Bendrinė kalba 87, 1–17. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/87/Murmulaityte_BK_87_straipsnis.pdf. Tarp S. 2011: Reflections on the Academic Status of Lexicography. – Lexikos 20 (AFRILEX-reeks/series 20: 2010), 450–465. Dostęp online: https://www.researchgate.net/publication/271292019_Reflections_on_the_Academ ic_Status_of_Lexicography (dostęp 2017 10 27). Tarp S. 2012: Czy potrzebujemy (nowej) teorii leksykografii? – Lexikos 22 (AFRILEXreeks/series 22: 2012), 321–332. Dostęp online: https://www.researchgate.net/publication/271292019_Reflections_on_the_Academ ic_Status_of_Lexicography (dostęp 2017 10 27). Umbrasas A. 2008: Atnaujinti „Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai“. – Terminologija 15, 216–225. Urbutis V. 2009: Žodžių darybos teorija , 2-as leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų wydawniczy. Wierzbicka A. 1985: Leksykografia i analiza konceptualna, Ann Arbor: Karoma. Zgusta L. 1992: Słownik czesko-chiński a teoria leksykografii. – International Journal of Lexicography 5(2), 85–128. Апресян Ю. 1995: Semantyka leksykalna: Synonimiczne środki języka. Второе исправленное и дополненное издание. – Ю. Д. Апресян. Избранны е труды 1, Москва:: Школа „Языки русской культуры“. Гринев-Гриневич C. 2008: Лексикография и терминоведение. – Terminologija 15, 30–42. Įteikta 2017 10 30 Przyjęto 2017 12 20
DAIVA MURMULAITYTĖ. Aiškinamojo žodyno mikrostruktūra: semantinės informacijos pateikimo osobliwości | 24 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 MIKROSTRUKTURA SŁOWNIKA OBJAŚNIAJĄCEGO: SPECYFIKA PREZENTOWANIA INFORMACJI SEMANTYCZNEJ Streszczenie Celem tego artykułu jest przeanalizowanie kilku przypadków prezentacji danych semantycznych w słownikach objaśniających, aby pokazać, że leksykografia nie jest jedynie dyscypliną praktyczną i stosowaną. Artykuł ma również na celu wyjaśnienie, w jaki sposób informacje semantyczne są przedstawiane w słownikach, jak znaczenia słowotwórcze i leksykalne korelują ze sobą, jak relacje semantyczne znajdują odzwierciedlenie w sposobie prezentowania wybranych danych oraz co mówi to językoznawcy i zwykłemu użytkownikowi słownika. W artykule omówiono kilka aspektów: ogólne objaśnianie leksemów w haśle wyrazu polisemicznego, związek między słowotwórczą a leksykalną semantyką wyrazów, definicje związane, rozróżnienia podznaczeń (odcieni znaczeniowych) oraz ich prezentację w haśle słownikowym. Przeanalizowano również, w jaki sposób struktura hasła słownikowego odzwierciedla strukturę semantyczną wyrazu, hierarchię jego znaczeń i ich wzajemne relacje, a także jakie dodatkowe informacje użytkownik słownika może uzyskać, badając jedynie układ leksemów w haśle. Na podstawie obszernych przykładów z różnych słowników pokazano, że nawet formalne aspekty przedstawiania informacji semantycznej i słowotwórczej w słowniku objaśniającym mogą być związane z informacjami zwrotnymi dotyczącymi badań nad semantyką leksykalną lub słowotwórstwem oraz ich wynikami. Miejsce informacji w mikrostrukturze hasła słownikowego, kolejność prezentacji danych itp. — aspekty techniki leksykograficznej — są ważne nie tylko dla praktycznej pracy leksykografa; a leksykografia to nie tylko praktyka tworzenia słowników, lecz także pewien system uznawania wyników, czyli nauka. Przełożyła L. Inčiuraitė-Noreikienė SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia, słownik objaśniający, mikrostruktura słownika, semantyka, znaczenie leksykalne, znaczenie słowotwórcze. DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]