Skyrybos ypatumai lietuvių kalbos ir literatūros valstybinio brandos egzamino darbuose

BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ Lietuvių kalbos institutas SKYRYBOS YPATUMAI LIETUVIŲ KALBOS IR LITERATŪROS KLUCZOWE SŁOWA W PRACACH PAŃSTWOWEGO EGZAMINU DOJRZAŁOŚCI: wypracowanie, interpunkcja, znak interpunkcyjny, państwowy egzamin dojrzałości. WSTĘP Ostatnio wiele dyskutuje się na temat egzaminu dojrzałości z języka litewskiego i literatury: począwszy od umiejętności pisania, wyboru utworów literackich, a skończywszy na ocenianiu i Raštingumas dažniausiai suvokiamas kaip rašybos ir skyrybos įgūdžių turėjimas 1 . Apie innych kwestiach. O najbardziej charakterystycznych tendencjach w błędach ortograficznych uczniów w pracach państwowego egzaminu dojrzałości pisano już wcześniej (Tamulionienė 2015). W niniejszym artykule kontynuowany jest temat umiejętności pisania uczniów, lecz w innym aspekcie – poprzez analizę osobliwości interpunkcyjnych w tekstach uczniów. Przedmiotem niniejszego artykułu jest czterdzieści prac z 2014 roku i sześćdziesiąt prac z 2018 roku z państwowego egzaminu dojrzałości z języka litewskiego i literatury, ocenionych na 80–100 punktów, z różnych regionów Litwy – znalezione w nich przypadki użycia interpunkcji są problematyczne dla tych 2 uczniów, można przypuszczać, że mogą być również niejasne, a także w pracach państwowego siekiama išsiaiškinti, kokie yra geriausius įvertinimus gavusių mokinių skyrybos ypatumai, – jeigu egzaminu dojrzałości z 2014 roku; wynika z nich, że błędów interpunkcyjnych jest tak wiele, iż prastesnius įvertinimus gavusiems mokiniams. Beje, straipsnio autorė yra išnagrinėjusi didelę dalį szczegółowy opis w jednym artykule jest niemal niemożliwy, dlatego w pierwszej kolejności postanowiono przeanalizować osobliwości interpunkcyjne jednej grupy – uczniów, którzy otrzymali najlepsze oceny. analizę języka prac, ustalenie najbardziej charakterystycznych Straipsnio tikslas – atlikus valstybinio lietuvių kalbos ir literatūros brandos egzamino błędów interpunkcyjnych w tekstach uczniów, próbę wyjaśnienia przyczyn i osobliwości tych błędów oraz ujawnienie cech interpunkcyjnych charakterystycznych dla tekstów uczniów. 1 W niniejszym artykule słowo piśmienność używane jest w tym samym znaczeniu. 2 Darbai gauti iš Nacionalinio egzaminų centro pagal Lietuvių kalbos instituto ir Nacionalinio egzamino umowę o współpracy centrum. AURELIJA TAMULIONIENĖ. Specyfika interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewskiego i literatury | 2 W celu osiągnięcia założonego celu postawiono następujące główne zadania: 1) przeanalizować teoretyczne aspekty interpunkcji; 2) na podstawie wyników analizy czterdziestu prac z 2014 roku i valstybinio brandos egzamino darbų, įvertintų 80–100 taškų, kalbos analizę; 3) remiantis atliktos sześćdziesięciu prac z 2018 roku zidentyfikować najczęstsze błędy interpunkcyjne uczniów; 4) na podstawie būdingiausių skyrybos klaidų tipais pamėginti išsiaiškinti tų klaidų priežastis; 5) atskleisti ustalonych cech interpunkcji w pracach pisemnych uczniów. W artykule zastosowano opisowo-analityczną metodę badania specyfiki interpunkcji w pracach uczniów, natomiast metodę ilościową (obliczeniową) zastosowano do obliczenia i przedstawienia częstotliwości błędów interpunkcyjnych w pracach uczniów. W pierwszym rozdziale artykułu omówiono aktualność badania; W drugim rozdziale analizowane są bardziej charakterystyczne problematyczne przypadki interpunkcji, przedstawiono porównawczą charakterystykę statystyczną błędów. W artykule wszystkie analizowane przypadki zilustrowano przykładami z wypracowań. Język przykładów ilustracyjnych nie został poprawiony, zachowano jego autentyczność. 1. TEORETYCZNE PRZESŁANKI BADANIA Interpunkcja jest definiowana jako „stosowana gałąź składni, której przedmiot stanowi ustalanie zasad użycia znaków interpunkcyjnych <...> w języku pisanym” (Gaivenis, Keinys 1990: 186), „jest to historycznie ukształtowany system znaków interpunkcyjnych języka pisanego, używanych do oznaczania strukturalnego (gramatycznego), znaczeniowego i intonacyjnego (melodycznego) podziału tekstu i jego jednostek (zwłaszcza zdania), do precyzowania, podkreślania i aktywizowania aktualnej informacji logicznej oraz emocjonalno-ekspresywnej. Jest to również system zasad i reguł użycia znaków interpunkcyjnych” (Abaravičius 2002: 8). Za początek normatywnej interpunkcji języka litewskiego można uznać Składnię języka litewskiego Jonasa Jablonskisa (1911 r.). W książce napisano, że znaki interpunkcyjne pomagają „łatwiej czytać <...> i wskazują, gdzie podczas czytania należy się zatrzymać, gdzie podnieść lub obniżyć głos” (Jablonskis 1957: 542). W wydanej w 1922 r. Gramatyce języka litewskiego J. Jablonskisa interpunkcji poświęcono już osobny rozdział „Znaki interpunkcyjne”; o interpunkcji napisano, że „podczas czytania trzeba czasem się zatrzymać, podnieść lub obniżyć głos, jedną czy inną rzecz wypowiedzieć oznajmująco albo pytająco <...> Aby pokazać, jak mamy czytać tekst, używamy odrębnych znaków – przestankowych, czyli znaków interpunkcyjnych” (Jablonskis 1922: 270). Historia normalizacji interpunkcji została szczegółowo opisana w artykule V. Valskysa „Z historii normalizacji interpunkcji języka litewskiego” (2014). Zdaniem językoznawcy najbardziej wyczerpującym skyrybos normų aprašu galima laikyti leidinį Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba (toliau – LKRS; AURELIJA TAMULIONIENĖ. Osobliwości interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu dojrzałości z języka i BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 literatury litewskiej | 3 wydania: 1976, 1989, 1992). W publikacji tej „uogólniono i usystematyzowano całą interpunkcję: przedstawiono szczegółowe zasady i liczne ilustrujące je przykłady <...> zwięźle sformułowano podstawowe zasady normalizacji interpunkcji: syntaktyczną <...> i intonacyjną” (Valskys 2014: 156). W LKRS napisano, że intonacyjna i znaczeniowa samodzielność części zdania zależy od różnych Albinas Drukteinis. Państwowa Komisja Języka aplinkybių, todėl rašančiojo gali būti skirtingai suvokiamas (1992: 128). 2006 m. Valstybinė lietuvių kalbos komisija priėmė nutarimą „Dėl privalomosios ir pasirenkamosios skyrybos taisyklių“. Šį nutarimą rengė kalbininkų grupė, kuriai vadovavo Litewskiego uchwałami z 28 września 2006 r. nr N2 (103) i nr N-3 (104) zatwierdziły nowe zasady obowiązkowej i fakultatywnej interpunkcji. W przestrzeni publicznej ukazał się niejeden artykuł językoznawcy przedstawiający motywy reformy interpunkcji, zmienioną interpretację niektórych przypadków itp. (Drukteinis 2006; 2007a; 2007b; Kniūkšta 2007). Językoznawca A. Drukteinis pisze, że „[t]en etap porządkowania interpunkcji pokazuje, że obecnie interpunkcja języka litewskiego znajduje się na pewnym rozdrożu. Dostosowanie zasad do celów komunikacyjnych twórcy tekstu przy jednoczesnym przestrzeganiu zasady podziału strukturalnego, a także uwzględnienie cech formalnych sprawiają, że są one częściowo niespójne. Tendencja do pozostawiania piszącemu większej swobody decyzji jest oczywista. Można to wyjaśnić zarówno teoretycznie, jak i praktyką stosowania interpunkcji. Jeśli byłby to etap dalszych i większych przekształceń, przez pewien czas można tolerować taką różnorodność cech interpunkcyjnych, lecz w dłuższej perspektywie zasady można byłoby coraz bardziej kierować ku swobodnej, tj. ukierunkowanej na jasność i ekspresję tekstu, interpunkcji, przynajmniej tam, gdzie kwestie strukturalne są oczywiste i do ich zrozumienia nie jest potrzebne wsparcie znaków interpunkcyjnych” (Drukteinis 2006: 205–206). A. Drukteinis wskazał przyczyny, dla których zasady interpunkcji musiały zostać poddane rewizji: rzeczywisty poziom umiejętności autorów tekstów w zakresie stosowania zasad interpunkcji, możliwa zawiłość samych zasad, nieumiejętność ich stosowania przy interpunkcji konkretnych przypadków itp. (Drukteinis 2007b: 1–2). Językoznawca pisał, że „[z]asady obowiązkowej interpunkcji opierają się na wyraźnych, najczęściej formalnych (gramatycznych, strukturalnych) cechach. Są one jedynie wskaźnikami pewnych znaczeń, jednak nie pozwalają na subiektywną interpretację tego znaczenia. Zasady interpunkcji fakultatywnej formułuje się, wskazując na intencję twórcy tekstu – chęć podkreślenia, wyodrębnienia intonacyjnego. Pozostawia się tu piszącemu swobodę w zdecydowaniu, jakie niuanse chciałby przekazać za pomocą znaków interpunkcyjnych” (Drukteinis 2007b: 1). Interpunkcja języka litewskiego opiera się na trzech zasadach: składniowej, intonacyjnej i znaczeniowej. W 2006 r. rozdzielenie zasad obowiązkowej i fakultatywnej interpunkcji miało, jak się wydawało, pomóc zarówno uczniom, jak i innym autorom tekstów w łatwiejszym stosowaniu Vos prabilus apie skyrybos pokyčius pasirodė diskusijų viešojoje erdvėje, kad tokia tych zasad. Tylko czy tak się stało? reforma powinna ułatwić życie uczniom (Augulytė 2005; Gliožerienė 2005; Norvilaitė 2005). AURELIJA TAMULIONIENĖ. Osobliwości interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewskiego i literatury | 4 W tym czasie aktywnie i wiele dyskutowano. Później, gdy dyskusje ucichły, zaczęto się zastanawiać, jak reforma wpłynęła na proces nauczania. Na spotkaniach z nauczycielami często mówi się na ten temat, coraz głośniej stwierdza się, że reforma ta nie przyniosła uczniom korzyści – im większa swoboda wyboru, tym większe zamieszanie. Przyglądając się ogólnie pracom pisemnym uczniów, czasami odnosi się wrażenie, że nierzadko trudno jest im zrozumieć znaczenie znaków interpunkcyjnych. Wraz ze zmianą intonacyjnych tendencji w mowie młodzieży (coraz bardziej skłania się ona do podnoszenia intonacji pod koniec zdania itp.) te akcenty intonacyjne, przy niepełnym rozumieniu struktury zdania, czasami powodują zamieszanie. Swoboda wyboru, czy pisać znaki interpunkcyjne, nakłada również ogromną odpowiedzialność, z którą nie wszystkim udaje się poradzić. Inni nauczyciele, przeciwnie, cieszą się z reformy, twierdzą, że istotą rzeczy nie są obowiązkowe czy fakultatywne przypadki stosowania interpunkcji, lecz że wszystko zależy od umiejętności przekazania tych zasad; brakuje aiškiai išmokyti sakinio santvarkos, ryšių tarp žodžių. Tiesa, beveik vieningai sutariama, kad jaśniejszego wyjaśnienia niektórych zasad interpunkcji oraz przykładów z rzeczywistego użycia języka, ponieważ współczesna interpunkcja opiera się głównie na zasadach intonacyjnych i znaczeniowych. Powstaje pytanie, w jakim stopniu można opierać się na tych zasadach w procesie nauczania, ponieważ „piszący powinien móc polegać na intonacji jako elemencie wyższego poziomu składniowego, mając wystarczającą wiedzę o budowie zdania” (Vasiliauskienė, Rimkutė 2007: 60). Od 2015 r. w Instytucie Języka Litewskiego bada się prace z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej oraz inne prace pisemne maturzystów. Widać, że wzrasta liczba przypadków nieumotywowanej interpunkcji; wydaje się, że znaczenie interpunkcji nie jest w pełni rozumiane, dlatego pojawiają się trudności z korzystaniem z możliwości oferowanych przez zasady interpunkcji. Wszystko to skłoniło do podjęcia tego tematu – analizy interpunkcji w tekstach uczniów. Nieprzypadkowo wybrano również prace uczniów, którzy otrzymali najlepsze oceny; w ten sposób dąży się do wyjaśnienia najbardziej złożonych przypadków interpunkcyjnych, które są niejasne nawet dla uczniów piszących najlepiej. Należy zwrócić uwagę, że obecnie pojawiające się problemy z interpunkcją są podobne do tych, które występowały wcześniej. Już w 1938 r. Pranas Skardžius pisał, że „wielu rozmieszcza znaki interpunkcyjne bez żadnego porządku, jak popadnie albo jak komu się wydaje lepiej” (Skardžius 1938: 38), Petras Jonikas rozważał, na jakiej interpunkcji – gramatyczno-logicznej, pauzowej, intonacyjnej – należałoby opierać się w języku litewskim (Jonikas 1939: 133). Należy zwrócić uwagę również na to, że obecnie niezwykle popularna jest komunikacja elektroniczna (sieci społecznościowe, krótkie wiadomości, wiadomości e-mail). W komunikacji elektronicznej używa się mniej znaków interpunkcyjnych niż w tekście pisanym. Językoznawczyni Asta Ryklienė przeprowadziła badanie, z którego wynika, że autorzy tekstów elektronicznych nie tylko wybierają, czy używać znaków interpunkcyjnych, czy ich nie używać, lecz także mają skłonność do używania ich rzadziej lub częściej, niż jest to konieczne (Ryklienė 2001: 78), AURELIJA TAMULIONIENĖ. Osobliwości interpunkcyjne w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka i BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 literatury litewskiej | w 5 krótkich wiadomościach „zauważa się inne tendencje użycia i nowe sposoby dzielenia tekstu” (Nevinskaitė 2010: 290), „istnieje tendencja do ograniczania interpunkcji, w niektórych e-mailach i rozmowach internetowych nie ma jej wcale” (Crystal 2006: 94). Wraz z rozwojem komunikacji elektronicznej ważne jest wzmacnianie umiejętności stosowania interpunkcji w tekście pisanym. Umiejętności interpunkcyjne uczniów w pracach z państwowych egzaminów maturalnych badała Vilija Salienė (2005: 101–103), o umiejętnościach interpunkcyjnych uczniów pisał Kęstutis Bredelis (2011: 20–26). Zita Alaunienė, przeanalizowawszy kryteria oceniania wypracowań z kilku lat, w artykule „Stan państwowego języka litewskiego w szkole – co można poprawić już teraz?” pisze, że z każdym rokiem zwiększa się dopuszczalna liczba błędów, tj. „wymagania dotyczące poprawności językowej Kalbant bent jau apie skyrybos vertinimą didesnių pokyčių per pastaruosius penkerius metus są coraz bardziej obniżane” (Alaunienė 2018: 6). nie odnotowano (zob. tabelę 1). Krajowe Centrum Egzaminacyjne co roku analizuje i publicznie publikuje analizę statystyczną państwowego egzaminu maturalnego (dostęp w internecie: https://www.nec.lt/). Na podstawie danych Krajowego Centrum Egzaminacyjnego w tabeli 1 przedstawiono wyniki oceniania interpunkcji na państwowym egzaminie maturalnym z języka litewskiego i literatury litewskiej w latach 2014–2018. TABELA 1. Wyniki oceniania interpunkcji na państwowym egzaminie maturalnym z języka litewskiego i literatury litewskiej w latach 2014–2018, w proc. (opracowanie autorki na podstawie danych Krajowego Centrum Egzaminacyjnego) 2014 r. Za interpunkcję przyznaje się 7 punktów z ogólnej liczby 18 punktów przyznawanych za poprawność językową Taškai (klaidų liczba) 7 (0–2) 6 (3) 5 (4) 4 (5–6) 3 (7–8) 2 (9–10) 1 (11–14) 0 (15–...) Rozkład (proc.) punktów 12,9 7,0 7,4 13,7 12,3 11,1 14,7 20,8 W 2015 r. na błędy ortograficzne przeznacza się 7 punktów z ogólnej liczby 18 punktów przyznawanych za poprawność językową Taškai (klaidų liczba) 7 (0–2) 6 (3) 5 (4) 4 (5–6) 3 (7–8) 2 (9–10) 1 (11–14) 0 (15–...) Rozkład (proc.) punktów 12,2 7,2 7,3 13,2 13,0 11,6 16,0 19,6 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Skyrybos ypatumai lietuvių kalbos ir literatūros valstybinio brandos egzamino darbuose | 6 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2016 m. Skyrybai skiriami 7 taškai iš kalbos taisyklingumui iš viso skiriamų 19 taškų Taškai (klaidų liczba) 7 (0–2) 6 (3) 5 (4) 4 (5–6) 3 (7–8) 2 (9–10) 1 (11–14) 0 (15–...) Punktów 12,2 6,8 (proc.) 7,1 13,0 12,4 11,7 15,7 21,0 Punktów 11,1 6,4 6,9 12,9 13,0 11,3 16,6 21,7 Punktów 5,8 5,7 5,9 6,6 6,5 6,4 6,7 6,4 6,0 5,4 5,2 4,7 W 2017 r. za interpunkcję przyznawano 7 punktów z ogólnej liczby 19 punktów Taškai (klaidų liczba) 7 (0–2) 6 (3) 5 (4) 4 (5–6) 3 (7–8) 2 (9–10) 1 (11–14) 0 (15–...) 3,9 3,5 21,1 (proc.) rozkład rozkład rozkład przyznawanych za poprawność językową W 2018 r. za interpunkcję przyznawano 14 punktów z ogólnej liczby 38 punktów przyznawanych za poprawność językową Punkty (liczba błędów 14 13 12 11 10 9 (6) 8 (7) 7 (8) 6(9) 5 4 3 2 1 0 (15 liczba) (0–1) (2) (3) (4) (5) (10) (11) (12) (13) (14) –...) (proc.) Poniżej na rysunkach 1 i 2 przedstawiono informacje porównawcze. Dane za 2018 rok przedstawiono oddzielnie, ponieważ zmienił się system oceniania. RYS. 1 Analiza porównawcza wyników oceniania interpunkcji na państwowym egzaminie maturalnym z języka litewskiego i literatury w latach 2014–2017, proc. (opracowana przez autorkę na podstawie danych Krajowego Centrum Egzaminacyjnego) Liczba punktów przyznanych za interpunkcję w analizowanych w Šalia taškų skliaustuose nurodomas galimas klaidų skaičius. AURELIJA TAMULIONIENĖ. Specyfika interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewskiego i literatury | 7 2 ILUSTR. Analiza wyników oceniania interpunkcji na państwowym egzaminie maturalnym z języka litewskiego i literatury w 2018 r., proc. (opracowana przez autorkę na podstawie danych Krajowego Centrum Egzaminacyjnego) Jak Šalia taškų skliaustuose nurodomas galimas klaidų skaičius. wynika z danych przedstawionych w tabeli 1 oraz na ilustracjach 1–2, we wszystkich porównywanych latach (2014–2018) największą część stanowią prace uczniów, którzy uzyskali 0 punktów za interpunkcję. We wszystkich latach liczba ta waha się w granicach 20–21 proc. Oznacza to, że w ocenie interpunkcji najwięcej jest uczniów, którzy w wypracowaniu popełniają 15 lub więcej błędów. niniejszym artykule pracach oraz liczba prac (proc.) przedstawiono w tabeli 2. 2 LENTELĖ. Straipsnyje nagrinėjamų geriausiai įvertintų valstybinio lietuvių kalbos ir literatūros zestawienie wyników oceniania prac z egzaminu maturalnego (w punktach) oraz prac (proc.) (opracowane przez autorkę na podstawie danych Krajowego Centrum Egzaminacyjnego) 2014 m. Darbai (proc.) 2018 m. Darbai (proc.) 7 punktów (0–2 błędy) 45 14 punktów (0–1 błąd) 43,3 6 punktów (3 błędy) 32,5 13 punktów (2 błędy) 18,5 5 punktów (4 błędy) 17,5 12 punktów (3 błędy) 11,6 3 punkty (7–8 błędów) 5 11 punktów (4 błędy) 8,3 10 taškų (5 klaidos) 13,3 7 taškai (8 klaidos) 5 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Specyfika interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka i BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 literatury litewskiej | 8 Jak widać, autorzy największej części (niemal połowy) prac analizowanych w artykule otrzymali za interpunkcję maksymalną liczbę punktów, tj. napisali bez błędów interpunkcyjnych albo popełnili zaledwie jeden czy dwa błędy. Statystyki udostępniane przez Narodowe Centrum Egzaminacyjne (więcej informacji: www.nec.lt) są bardzo przydatne; wynika z nich, że liczba błędów interpunkcyjnych w pracach maturalnych w ostatnich latach nie zmienia się. W tych analizach statystycznych nie widać konkretnych przypadków, przedstawiane są jedynie dane uogólnione, nie analizuje się przykładów, dlatego celem niniejszego artykułu jest wyjaśnienie konkretnych cech interpunkcji. Z krótkiego przeglądu badań i ogólnej analizy statystycznej wynika, że zagadnienia interpunkcyjne są aktualne już od wielu lat i nadal należy poświęcać uwagę doskonaleniu umiejętności stosowania interpunkcji. Najpierw należy ustalić, jakie cechy interpunkcji są obecnie charakterystyczne, wtedy będzie można przedstawić zalecenia dotyczące tego, jak uczyć się i stosować określone zasady interpunkcji. 2. NAJCZĘSTSZE PROBLEMATYCZNE PRZYPADKI INTERPUNKCJI W tej części artykułu analizowane są błędne przypadki interpunkcji zdań znalezione w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z 2014 i 2018 roku. Interpunkcję zdań analizowanych w artykule oceniano wyłącznie pod kątem aspektów znalezionych w badanych pracach; przypadki interpunkcji przedstawiono w artykule zgodnie z kolejnością ustaloną w zasadach interpunkcji, z uwzględnieniem struktury zdania (zdania pojedyncze i złożone). Sposób przedstawiania przypadków problemowych nie ma związku z ich częstotliwością. 2.1. Problematyczne przypadki interpunkcji jednorodnych części zdania Po przeanalizowaniu interpunkcji jednorodnych części zdania w pracach z państwowego egzaminu maturalnego widać, że występują w nich różne przypadki błędów. Możliwe, że uczniom nie do końca jasne jest pojęcie jednorodności; najwyraźniej najczęściej stawia się znaki interpunkcyjne nie na podstawie struktury zdania, lecz wyłącznie intonacji. W pierwszym przypadku (a) błędnie nie oddziela się jednorodnych części zdania od siebie, lecz wydziela się je, ponieważ jednorodne części zdania wyliczane bez spójników należy oddzielać (nie išskirti) kableliais, pvz.: AURELIJA TAMULIONIENĖ. Specyfika interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka i BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 literatury litewskiej | 9 (a) Nadzorcy z łatwością mogli odebrać życie dziecku, kobiecie, mężczyźnie, tylko po to, aby 3 zebrać wymaganą liczbę ciał. Każde uczucie, rzecz, ma zarówno dobre, jak i złe, cechy. Paprasčiausi debesys, apsiniaukęs dangus, gali atspindėti gyvenimo laikinumą. Tarp nekartojamaisiais sujungiamaisiais jungtukais sujungtų vienarūšių sakinio dalių kablelis nerašomas, skiriant vienarūšes sakinio dalis, šios taisyklės mokinių darbuose nepaisoma najczęściej, np. : (b) Człowiek może stać się obcy nie tylko dla innego człowieka, lecz także dla całego społeczeństwa, a nawet dla samego siebie. Mykoliukas rozmyśla i uświadamia sobie, że nie może się ożenić tylko dlatego, że brat założył rodzinę. <...> tych, którym udało się tam przetrwać nieco dłużej, zaczęły dręczyć choroby wywołane zimnem oraz szkorbut. <...> posiada wszystkie niezbędne cechy charakteru: odwagę, wnikliwość, a także czuje swoją siłę i nie zamierza ustępować innym. Wincas Kudirka starał się ukazać społeczeństwu oraz młodzieży swój patriotyzm, aby ta naśladowała przykład prawego obywatela. Człowiek szlachetny – to znaczy szczery, wierny i kochający. Na przykład, jak pachnie jakiś owoc albo kasza jedzona w dzieciństwie w przedszkolu. Kilkakrotnie popełniono błąd, nie oddzielając jednorodnych części zdania połączonych powtarzającymi się tymi samymi spójnikami, np. : (c) Tymczasem mąż Severiutė umiera, a ta pozostaje w całkowitej nędzy, nie mając teraz ani miłości ani pieniędzy. <...> ta sama pamięć może nas zarówno ranić jak i zasmucać. <...> przypomniawszy sobie dokładniejsze wydarzenia, zawsze można wszystko albo zrobić albo zapamiętać. 2.2. Problematyczne przypadki interpunkcji objaśniających części zdania Pojęcie objaśniających części zdania w obecnie obowiązujących zasadach interpunkcji rozszerza koncepcję doprecyzowania. W analizowanych tekstach uczniów znaleziono zaledwie jeden czy drugi nietrafny przypadek wydzielania objaśnienia. Może to również wynikać z tego, że interpunkcja jednonazwowych części zdania stała się fakultatywna, a interpunkcja kilku objaśniających części zdania jest, jak się wydaje, jasna dla najlepiej piszących uczniów. Odnotowano tylko pojedynczy przypadek, gdy kilka jednorodnych części zdania przed wyrazem uogólniającym na końcu zdania nie zostało oddzielonych (a), jednoczłonowe dopowiedzenie w środku zdania powinno było zostać wydzielone 3 W przykładach przedstawionych w podrozdziale 2.1 podkreślono jednorodne części zdania. AURELIJA TAMULIONIENĖ. Osobliwości interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka i BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 literatury litewskiej | 16 Młodzież zachęca się do pośpiechu, ponieważ najważniejsze zadania muszą zostać wykonane, dopóki starcza jeszcze sił i chęci, później priorytetem staje się dobrobyt materialny. Atskirai minėtini keli pavieniai klaidingi lyginamųjų šalutinių dėmenų skyrimo atvejai (e). Możliwe, że człony te są mylone z wyrażeniami porównawczymi, a ich interpunkcja jest fakultatywna; odnotowano również jeden przypadek, gdy jednorodne człony zdania podrzędnego zostały połączone niepowtarzającym się spójnikiem ir (f) i oddzielone przecinkiem, np.: (e) Często takie pragnienia entuzjastów, by zmieniać świat, mogą wydawać się nieco utopijne, jednak wpływ człowieka na otoczenie może być duży, tak jak wyobraża to sobie większość. Zatem alienacja w literaturze litewskiej ujawnia się tak, jakbyśmy nie mieli wartości, byli odczłowieczeni, niepełnowartościowi. (f) Władza dominująca może zdecydować, komu dane będzie żyć i cieszyć się pięknem „wzniosłych chwil”, a komu przypadnie cierpieć i walczyć. 2.9. Problematyczne przypadki interpunkcji cytatów Kaip rodo nagrinėjami pavyzdžiai, mokiniai yra gerai perpratę, kaip skirti cituojamą tekst. W większości wypracowań uczniowskich zamieszczane są fragmenty utworów i są one poprawnie oddzielane znakami interpunkcyjnymi, z wyjątkiem dwóch pojedynczych przypadków, gdy zapomniano napisać dwukropka po słowach wprowadzających, np. : Powtarza się wers 11 wiersza, autor pisze „Podnieście, podnieście, podnieście, podnieście...”. Chociaż Dawid rozumie, że Goliat jest silniejszy (w utworze powiedziano: „Moje ręce to tylko laska pasterza”), jednak wykazuje siłę moralną, stając do nierównej walki. 2.10. Problematyczne przypadki interpunkcji zdań złożonych współrzędnie Analizując interpunkcję zdań złożonych współrzędnie, widać, że jest ona dla uczniów bardziej zrozumiała – najczęściej człony zdań współrzędnie złożonych łączone są spójnikami a, ale, jednak; Uczniowie dobrze zapamiętują te spójniki, dlatego łatwo też oddzielić łączone przez nie części zdania. Znaleziono tylko kilka przypadków, gdy przed rzadszymi spójnikami tik, tad, dėl to, łączącymi części zdania złożonego współrzędnie, nie było znaków interpunkcyjnych, np. : 11 W przykładach znajdujących się w podrozdziale 2.9 podkreślono cytaty. AURELIJA TAMULIONIENĖ. Skyrybos ypatumai lietuvių kalbos ir literatūros valstybinio brandos egzamino darbuose | 17 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Be abėjo, ir šiais laikais toks principas yra išlikęs tik dabar jis demokratiškesnis ir kiekvienas pilietis gali pareikšti nuomonę 12 <...>. Hymnem stał się wiersz „Tautiška giesmė”, więc podmiot liryczny stawia tam wartości duchowe wyżej niż materialność. Ich relacje nie przerodziły się w nic więcej niż duchową więź, dlatego Mykoliukas wiedział, że już nigdy o niej nie zapomni. 2.11. Zbędne znaki interpunkcyjne Išanalizavus mokinių rašinių skyrybos atvejus rasta tokių, kurių skyrybos ženklų rašymo uzasadnić motywację jest dość trudno: w jednym przypadku można sądzić, że jest mylona z interpunkcją wtrąceń, w innym można dostrzec przypadek wyjaśnienia, najwięcej przypadków nieumotywowanego stawiania znaków występuje wtedy, gdy przecinek jest stawiany między podmiotem a orzeczeniem, pozostałe przypadki są zapewne przypadkowe, np. : Czyż nie jest 13 smutne, że bohater stał się nikomu niepotrzebny tylko dlatego, że się zestarzał? Czasami, gdy życie staje się nie do udźwignięcia, miłość, jedyna, popycha człowieka do przodu. Bo najlepiej zapamiętuje się dobre emocje, czas spędzony razem <...>. <...> Tilius bezwarunkowo zakochuje się w młodziutkiej, jasnowłosej, lekkomyślnej Agnė. Šis bruožas, asocijuoja dorą, garbingą, kilnu žmogu. Człowiek ma kilka pamięci <...>. Ir meilės jausmas šeimai, niekada neužgęs. Mykolasowi było niezwykle trudno, jednak z miłości na weselu grał ze wszystkich sił. <...> ponieważ często nowe rzeczy chcemy dotknąć, pomacać <...>. 2.15. Podsumowanie Nagrinėjant mokinių darbus pastebėta, kad daugiausia problemų kyla skiriant poboczne człony zdań współrzędnie złożonych (28 proc. wszystkich przypadków błędów znalezionych w pracach). Chociaż interpunkcja zdań podrzędnie złożonych zasadniczo się nie zmieniła (w szkole nie omawia się bardziej złożonych ani rzadszych przypadków interpunkcyjnych), jednak nadal pozostaje ona dla uczniów najtrudniejsza. Pokazuje to, że uczniowie nie do końca rozumieją, jak rozpoznać człony podrzędne; najwyraźniej trudności sprawia im także zrozumienie struktury zdania. Chociaż w podręcznikach i innych pomocach metodycznych uczących zasad interpunkcji nie brakuje zaleceń, jak uniknąć błędów przy wydzielaniu członów podrzędnych, jednak to nie pomaga. 12 W przykładach ilustracyjnych podrozdziału 2.10 podkreślono człon zdania współrzędnie złożonego, przed którym powinien znajdować się znak interpunkcyjny. 13 W przykładach zamieszczonych w podrozdziale 2.11 podkreślono nieuzasadnione przypadki użycia znaków interpunkcyjnych. AURELIJA TAMULIONĖ. Osobliwości interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewskiej | 18 Oczywiste jest, że należy wzmacniać umiejętności uczniów, ucząc struktury zdania i związków taisyklės, ir kiti metodiniai patarimai galės būti veiksmingesni. wyrazowych; wtedy również Uczniom trudności sprawia interpunkcja przydawki (18 proc. wszystkich przypadków błędów znalezionych w pracach). Uczniowie najczęściej popełniają błędy, oddzielając przydawki rozwinięte występujące po określanym wyrazie, tzn. zazwyczaj ich nie zauważają i nie wydzielają albo oddzielają tylko z jednej strony. I w tym przypadku po raz kolejny dowodzi to, że struktura zdania i związki między jego częściami są niezrozumiałe. W niektórych przypadkach można to uzasadnić tym, że uczniowie mogą mylić przydawki rozwinięte z rozwiniętymi okolicznikami, a interpunkcja tych drugich jest fakultatywna. Uczniowie popełniają również niemało błędów w interpunkcji wtrąceń (17 proc. wszystkich przypadków błędów znalezionych w pracach). Może się wydawać, że rozróżnienie jest proste: zarówno lista wtrąceń, jak i wyrazów modalnych jest niemal zamknięta, dlatego należałoby ją po prostu zapamiętać. Nieporozumienia mogą wynikać również ze zmian zasad interpunkcji – dawniej wyrazy modalne nie były wydzielane, obecnie są wydzielane. Partykuły, z wyjątkiem beje, również nie były wydzielane; w zmienionych zasadach wydłużyła się lista partykuł, które można wydzielać, dlatego często popełnia się błędy przy wydzielaniu partykuł, sądząc, że wyrażają modalność. Dość często popełnia się również błędy przy wydzielaniu jednorodnych części zdania (14 proc. wszystkich przypadków błędów znalezionych w pracach). Tendencja jest taka, by wyodrębniać jednorodne części zdania (a nie oddzielać je od siebie); z przykładów wynika, że uczniowie nie rozumieją, jak wydzielać jednorodne części zdania z powtarzającymi się lub niepowtarzającymi się spójnikami; możliwe, że przy wydzielaniu jednorodnych części zdania opierają się wyłącznie na zasadzie intonacyjnej. Wybiórcza interpunkcja rozbudowanych okoliczników pozostaje dla uczniów problematyczna (11 proc. wszystkich przypadków błędów znalezionych w pracach). Można by w ogóle nie wydzielać tych okoliczników, ale intonacyjnie najwyraźniej czasami odczuwa się potrzebę ich wydzielenia i zapomina się, że w takim przypadku należy wydzielić je również z obu stron. Pozostałe problematyczne przypadki interpunkcji są nieliczne, wystąpiły zaledwie po jednym czy dwóch. Nieco liczniejsza jest grupa zdań (9 proc. wszystkich przypadków błędów znalezionych w pracach), w których można jedynie snuć domysły, wyjaśniając motywację zastosowania interpunkcji. brūkšnys ar jokio skyrybos ženklo, tik kartais, matyt, tai pamirštama ir intonacinė pauzė žymima Możliwość wyboru, czy wydzielać, czy nie, nie zawsze pomaga przy oznaczaniu przypadków dėmenis (3 proc. iš visų darbuose rastų klaidų atvejų), aiškinamąsias sakinio dalis (3 proc. iš visų opuszczenia (6 proc. wszystkich przypadków błędów znalezionych w pracach) – możliwy jest tylko jeden znak interpunkcyjny: nie myślnik, lecz przecinek. Zaledwie kilka błędnych przypadków pojawiło się przy wydzielaniu zdań współrzędnie złożonych w pracach) oraz wyrażeń porównawczych (3 proc. wszystkich przypadków błędów znalezionych w pracach). Na rysunku 3 przedstawiono procentowy rozkład charakterystycznych błędów interpunkcyjnych w wypracowaniach uczniów. AURELIJA TAMULIONIENĖ. Osobliwości interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 3 PAV. Būdingosios skyrybos klaidos mokinių rašiniuose (proc.) Šiame straipsnyje aptartos tik pačios būdingiausios geriausiai įvertintuose mokinių litewskiego i literatury | 19 błędów interpunkcyjnych znalezionych w wypracowaniach. Badanie jest kontynuowane. Po przeanalizowaniu większej liczby wypracowań (również tych, które oceniono niżej), przeprowadzeniu innych niezbędnych badań oraz konsultacjach z nauczycielami oczekuje się przedstawienia szczegółowych wyników badania. W przyszłości planuje się również przeanalizować oceny błędów interpunkcyjnych dokonywane przez nauczycieli, tj. jakie problemy i niejasności pojawiają się u nauczycieli podczas oceniania prac uczniów, w jakich przypadkach ich oceny się różnią itp. W ten sposób przyczyny błędów interpunkcyjnych stałyby się jeszcze wyraźniejsze i można byłoby przedstawić konkretne zalecenia, jak ich unikać. WNIOSKI 1. Interpunkcja języka litewskiego opiera się na trzech zasadach – znaczeniowej, intonacyjnej i gramatycznej. Obecnie dominuje zasada znaczeniowa, związana z gramatyczną. Większa wolność – większa odpowiedzialność, zwłaszcza gdy mowa o procesie nauczania. Zastosowanie zasad i uniknięcie w ten sposób wielu błędów jest możliwe tylko przy dobrym rozumieniu wewnętrznej struktury zdania, związków wyrazów w zdaniu oraz przy silnym i precyzyjnym wyczuciu intonacji. 2. Po przeanalizowaniu błędów interpunkcyjnych w stu pracach z języka litewskiego i literatury, ocenionych na 80–100 punktów, z państwowego egzaminu maturalnego okazało się, że najwięcej błędów popełnia się w interpunkcji zdań podrzędnych. Przy rozdzielaniu zdań złożonych podrzędnie najczęściej należy kierować się zasadą gramatyczną 14% 3% 3% 18% 11% 17% 6% 28% 2% 3% 9% Jednorodne części zdania Aiškinamosios sakinio dalys Wyrażenia porównawcze Przydawki Rozwinięte okoliczniki Wtrącenia Pominięcie Zdania przyłączone Cytaty Zdania współrzędnie złożone Zbędne znaki interpunkcyjne AURELIJA TAMULIONIENĖ. Specyfika interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu maturalnego z języka litewskiego BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i literatury | 20 zasad interpunkcji (oczywiście mogą pomóc także inne zalecenia metodyczne, np. nauczenie się słów wprowadzających zdania podrzędne itp.). Duża liczba błędów wskazuje, że należy wzmocnić naukę struktury zdania i związków wyrazowych. 3. Kolejna liczna grupa błędów interpunkcyjnych – niewłaściwa interpunkcja rozbudowanych przydawek występujących po określanym wyrazie. Pod względem struktury rozbudowane przydawki mogą przypominać rozbudowane okoliczniki, a interpunkcja tych drugich jest fakultatywna. Niewłaściwe rozumienie ich różnicy i struktury zdania powoduje problemy z wydzielaniem przydawek (w omawianym przypadku z niewydzielaniem ich w ogóle). Z drugiej strony, mówiąc o interpunkcji samych rozbudowanych okoliczników, również widać, że możliwość niewydzielania ich w ogóle nie zawsze pomaga. Pod względem intonacyjnym w zdaniu chce się podkreślić raz początek tych okoliczników, raz ich koniec, dlatego popełnia się błędy, wydzielając te okoliczniki tylko z jednej strony. 4. W zmienionych zasadach interpunkcji zmieniła się interpunkcja wyrazów modalnych, wydłużyła się lista partykuł, które można wydzielać. Analizowane przykłady z prac pisemnych uczniów pokazują, że nieco ich to wprowadza w błąd – nie zapamiętawszy listy partykuł, które można wydzielać, myląc wtrącenia i wyrazy modalne, mylą te partykuły z innymi i wydzielają je jako wyrazy modalne. 5. Granice jednorodności nie zawsze dają się łatwo ustalić (po zmianie zasad nie ma już ścisłej granicy między wyjaśnieniem a jednorodnością); analiza tekstów uczniów wykazała, że najczęściej popełnia się błędy przy wydzielaniu prostych i wyraźnych przypadków jednorodności wyliczeniowej. Uwidacznia się tendencja, by takich jednorodnych części zdania nie oddzielać, lecz wydzielać. Możliwe, że wpływa na to mylenie z interpunkcją części objaśniających zdania (mogą one być w zdaniu wydzielane z obu stron). 6. Pozostałe analizowane przypadki błędów interpunkcyjnych wskazują jedynie na pojedyncze osobliwości interpunkcyjne: czasami stawia się nieuzasadnione znaki interpunkcyjne, myli się w kwestii interpunkcji opuszczenia (najczęściej zamiast myślnika albo możliwości nieoddzielania stawia be skyrybos ženklų palikti sujungiamųjų sakinių dėmenys, sujungti rečiau vartojamais się przecinek), kilkakrotnie niedokładnie wydzielono tekst cytowany, a także spójniki współrzędne przeciwstawne i wynikowe (tik, tad, dėl to). 7. Ogólna analiza statystyczna prac z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej pokazuje, że częstość błędów interpunkcyjnych uczniów w ciągu ostatnich pięciu lat prawie się nie zmienia; najwięcej (około 21 proc.) uczniów popełnia w wypracowaniu 15 lub więcej błędów interpunkcyjnych, a zatem otrzymuje za interpunkcję 0 punktów; najwięcej punktów za interpunkcję otrzymuje średnio około 11–12 proc. uczniów. Liczba ta również prawie się nie zmienia przez pięć lat. 8. Analiza ogólnych danych statystycznych oraz poszczególnych błędów interpunkcyjnych pokazuje, że interpunkcja sprawia trudności wielu uczniom. Trudności te, jak można przypuszczać, wynikają z różnych przyczyn: z niezrozumienia zasad, AURELIJA TAMULIONIENĖ. Specyfika interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu dojrzałości z języka litewskiego BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i literatury | 21 z nauczania interpunkcji, z mylenia opcjonalnych i obowiązkowych przypadków stosowania interpunkcji, z niezrozumienia struktury zdania i związków między poszczególnymi wyrazami itd. 9. Aby można było ustalić bardziej konkretne przyczyny błędów interpunkcyjnych oraz sposoby ich unikania, ważne jest dalsze badanie prac innych uczniów, a także osobne przeanalizowanie najbardziej kłopotliwych przypadków oceniania interpunkcji przez nauczycieli, budzących wątpliwości nawet u samych nauczycieli. LITERATŪRA Abaravičius J. 2002: Skyrybos stilistika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Alaunienė Z. 2006: Valstybinės kalbos būklė mokykloje – ką galima taisyti jau dabar? – Gimtoji kalba 5, 6–14. Augulytė M. 2005: Lietuvių kalba – reformos taikiklyje. – Lietuvos rytas. Bredelis K. 2011: 9–12 klasės mokinių lietuvių kalbos skyrybos įgūdžių analizė: įterptinių konstrukcijų sintaksė. – Žmogus ir žodis 1, 20–26. Crystal D. 2006: Language and the internet, Cambridge: Cambridge University Press. Drukteinis A. 2006: Skyryba: naujovės ir keblumai. – Kalbos kultūra 79, 197–208. Drukteinis A. 2007a: Pertvarkytų skyrybos taisyklių taikymas: metodinės rekomendacijos. Prieiga internete: https://www.smm.lt/uploads/documents/Archyvas/technologijos/Skyrybos_t_taikymas. pdf. Drukteinis A. 2007b: Skyrybos pertvarka ir probleminiai jos klausimai. – Lietuvių kalba 1. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviukalba/article/view/3/124. Gaivenis K., Keinys S. 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Gliožerienė A. 2005: Kad kablelis nesugadintų mokinio gyvenimo. – Klaipėda. Jablonskis J. 1922: Lietuvių kalbos gramatika, Kaunas: Švyturys. Jablonskis J. 1957: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės mokslinės literatūros leidykla. Jonikas P. 1939: Dėl skyrybos pagrindų. – Gimtoji kalba 9, 131–134. Kniūkšta P. 2007: Naujosios skyrybos taisyklės: ką jos duoda ir ką patiems reikia suvokti, Kaunas: Šviesa. LKRS 1992 (1976, 1989) – Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba, Vilnius: Mokslas. Nevinskaitė L. 2010. Trumpųjų žinučių rašybos bruožai. – Kalbos kultūra 83, 275–296. AURELIJA TAMULIONIENĖ. Skyrybos ypatumai lietuvių kalbos ir literatūros valstybinio brandos egzamino darbuose | 22 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Norvilaitė G. 2005. Skyrybos reforma palengvins mokinių dalią. – Vakarų ekspresas. Prieiga internete: http://www.ve.lt/naujienos/lietuva/lietuvos-naujienos/skyrybos-reformapalengvins-moksleiviu-dalia-394560/. Ryklienė A. 2001: Elektroninis diskursas: kalbos ypatybės ir stilius. Daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, Vytauto Didžiojo universitetas. Salienė V. 2005: Dvyliktos klasės mokinių lietuvių kalbos žinių ir gebėjimų analizė. – Pedagogika 76, 100–106. Skardžius P. 1938: Skyrybos reikalu. – Gimtoji kalba III sąs., 38–39. Tamulionienė A. 2015: Būdingiausios rašybos klaidos mokinių rašiniuose ir tinklaraščiuose. – Bendrinė kalba 87, 1–24. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/88/Tamulioniene_BK_88_straipsnis.pdf. Valskys V. 2014: Iš lietuvių kalbos skyrybos norminimo istorijos. – Martynui Mažvydui atminti: raštijos raida ir XXI amžiaus iššūkiai. Mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Lietuvos edukologijos universiteto leidykla, 154–161. Vasiliauskienė V., Rimkutė E. 2007: Probleminiai lietuvių kalbos rašybos ir skyrybos aspektai, Kaunas: Pasaulio lietuvių kultūros, mokslo ir švietimo centras. VBE rezultatai – Lietuvių kalbos ir literatūros valstybinio brandos egzamino rezultatai. Statistinė analizė, Vilnius: Nacionalinis egzaminų centras. Prieiga internete: www.nec.lt. VLKK nutarimas Nr. N-2 – Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 2006 m. rugsėjo 28 d. nutarimas Nr. N-2 (103) „Dėl Privalomosios skyrybos taisyklių“ (Žin., 2006, Nr. 1074084). Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/vlkk-nutarimai/nutarimai/nutarimas-delprivalomosios-skyrybos-taisykliu. VLKK nutarimas Nr. N-3 – Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 2006 m. rugsėjo 28 d. nutarimas Nr. N-3 (104) „Dėl Pasirenkamosios skyrybos taisyklių“ (Žin., 2006, Nr. 1074085). Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/vlkk-nutarimai/nutarimai/nutarimas-delpasirenkamosios-skyrybos-taisykliu. Įteikta 2018 12 10 Priimta 2018 12 30 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Skyrybos ypatumai lietuvių kalbos ir literatūros valstybinio brandos egzamino darbuose | 23 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 THE SPECIFICS OF PUNCTUATION IN THE LITHUANIAN LANGUAGE AND LITERATURE NATIONAL GRADUATION EXAM PAPERS Summary This article deals with the punctuation in the papers (essays) of the Lithuanian language and literature national graduation exam, covering a scope of forty essays from the 2014 Lithuanian language and literature national graduation exam and sixty, from the 2016 exam; all essays were graded between 80 and 100. The study aimed to find out which of the punctuation mistakes were the most typical in student papers, attempting to dissect their causes and specifics and disclose the typical punctuation qualities of student texts. Statistical analysis of punctuation mistakes covering a period of five years has shown that punctuation is a rather significant problem, with a substantial group (21 per cent) of students still receiving 0 grades for their punctuation (which means they make 15 mistakes and more). A more thorough investigation of the punctuation in the top-graded papers has revealed that most of the punctuation mistakes present in them relate to punctuation of secondary clauses. Another large group of mistakes is found in the punctuation of extended attributes. These attributes structurally resemble extended adverbial modifiers a lot, leading to confusion in punctuation. On the other hand, in terms of the punctuation of extended adverbial modifiers as such, it is evident that the possibility of using no punctuation at all does not always help either. As far as intonation is concerned, it is natural to want to stress either the beginning or the end of this modifier, and mistakes are only made in punctuating the adverbial modifiers on one side. Changes in the punctuation of modal words have expanded the list of particles that can be punctuated, and students do not always memorise this list and tend to mix these particles up with others, punctuating them. Mistakes are made in punctuating cases of listed uniformity as well. There is a clear inclination towards punctuating such uniform parts of the sentence on both sides instead of separating them. Other cases of punctuation mistakes covered only point to individual characteristics of punctuation, with students sometimes using unmotivated punctuation marks, showing confusion in terms of hiatus punctuation, repeatedly making mistakes in punctuating quotes, elements of coordinate clauses, and so on. The overall analysis of statistical data and separate punctuation mistakes shows that punctuation is difficult to a lot of school students. The difficulty is most likely caused by various reasons: the understanding of the rules, the teaching of punctuation, the confusion in choosing AURELIJA TAMULIONIENĖ. Specyfika interpunkcji w pracach z państwowego egzaminu dojrzałości z języka litewskiego BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i literatury | 24 opcjonalnych i obowiązkowych przypadków stosowania interpunkcji, niezrozumienie gramatyki — aby composition of the sentence and the connections between individual words, and so on. To be móc dokładniej określić przyczyny popełniania błędów interpunkcyjnych i potencjalne sposoby ich unikania, niezwykle ważne jest kontynuowanie analizy prac innych uczniów oraz osobne zbadanie najbardziej skomplikowanych przypadków oceniania interpunkcji przez nauczycieli, budzących wątpliwości nawet u samych nauczycieli. KEYWORDS: essay, punctuation, punctuation mark, national graduation exam. AURELIJA TAMULIONIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]