Kol nebuvo „Palemono“: kompiuteriai, lietuviški rašmenys ir šriftai

BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 PETRAS SKIRMANTAS Lietuvių kalbos institutas KIEDY NIE BYŁO PALEMONASA: KOMPUTERY, LITEWSKIE ZNAKI I CZCIONKI SŁOWA KLUCZOWE: znaki specjalne, kodowanie, strona kodowa, ASCII, ANSI, Unicode, akcentowanie tekstu, transkrypcja fonetyczna. Dyskusja o litewskich czcionkach komputerowych wciąż się odnawia: dąży się do ustalenia, ile ich jest, jakich i dla kogo przeznaczonych, w jakich przypadkach są potrzebne, jak szeroko rozpowszechnione itd. Niedawno po raz kolejny nadarzyła się okazja, by o tym porozmawiać, gdy Państwowa Komisja Języka Litewskiego i Instytut Języka Litewskiego zorganizowały seminarium dyskusyjne Palemonas i inne litewskie czcionki: zastosowanie i perspektywy. Niniejszy tekst również próbuje przyłączyć się do tego, o czym tam mówiono. Do samodzielnego, domowego tworzenia, a właściwie modyfikowania czcionek komputerowych zmusiły praktyczne potrzeby, jak się mówi – samo życie... W pierwszej połowie ostatniej dekady minionego tysiąclecia, po 1990 roku, ówczesne komputery zaczęły pojawiać się i coraz liczniej występować nawet w środowisku filologów i lituanistów. Po pierwsze, zaczęły się wtedy stawać coraz bardziej przystępne cenowo, po drugie – niemało z nich przywożono lub sprowadzano jako pomoc charytatywną z zagranicy, ponieważ cudzoziemcy kupowali nowsze, nowocześniejsze, a starsze oddawali nam lub sprzedawali za stosunkowo niewielką cenę. Komputery były wtedy znacznie inne niż obecnie, o dużo skromniejszych możliwościach. Ale ponieważ na komputerach z tamtych czasów można było, oprócz wszystkiego innego, także pisać, czyli – jak wtedy zaczęliśmy mówić – wprowadzać tekst, bardzo szybko wyparły one z użycia maszyny do pisania. Wygoda z tego wynikająca była ogromna i decydująca: podczas pisania lub przepisywania tekstu na komputerze traci sens takie pojęcie jak brudnopis, ponieważ wszelkie poprawki błędów czy redakcyjne porządkowanie zmieniają poprawiane miejsca tekstu, a zarówno na ekranie, jak i w wydruku przez cały czas widoczny jest tylko czystopis. Wkrótce więc dla filologów, podobnie jak dla znacznej części osób wykonujących inne prace, pisanie tekstu, wprowadzanie tekstu stało się główną pracą wykonywaną na komputerze. Ponieważ komputery trafiały do nas różnymi drogami i często były – nie pierwszej młodości, od samego początku pojawił się problem możliwości pisania na nich poprawnie po litewsku: chciano i potrzebowano, aby zarówno na ekranie, jak i na wydruku widoczne były wszystkie znaki pisma PETRAS SKIRMANTAS. Zanim pojawił się Palemon: komputery, znaki litewskie i czcionki | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 używane we współczesnej ortografii litewskiej, przede wszystkim – wszystkie litery współczesnego alfabetu litewskiego (w tym ą, ę, į, ų, č, š, ž, ė, ū), a ponadto – także inne znaki pisma pojawiające się w tekstach. Było to potrzebne nie tylko filologom czy lituanistom, lecz wszystkim, którzy chcieli pisać na komputerze lub opracowywać litewskie teksty ze swojej dziedziny. A możliwości nie zawsze istniały... Nieco odbiegając od tematu, warto przypomnieć, że już w tamtym czasie komputery różniły się aplinką patekdavo dažniausiai dvejopi, ir vieni nuo kitų jie gerokai skyrėsi tiek galimybėmis, także pod względem wygody pracy filologów (sposobami sterowania oraz ogólnie charakterem „komunikacji” z człowiekiem, tak zwanego interfejsu, ang. interface). Jedne z nich były konstruowane i produkowane przez firmę Apple, inne – przez International Business Machines (IBM). Już około połowy lat osiemdziesiątych produkowane przez firmę Apple komputery serii Macintosh (nazwanej tak od jednej z odmian jabłek), później bardziej znane jako Mac, od samego początku miały specjalne narzędzie sterowania – mysz oraz graficzny interfejs użytkownika (ang. graphic user interface, GUI), który niemal wszystko, co jest potrzebne podczas pracy z komputerem, układał w przemyślane, uporządkowane listy wyświetlane na ekranie w specjalnie do tego rysowanych oknach graficznych. Wystarczyło wskazać myszą odpowiedni punkt listy, a komputer „rozumiał”, co ma zrobić. W oknach widoczny jest także rezultat działania – przetwarzany dokument tekstowy lub graficzny, jego stan po wykonaniu takiej czy innej czynności. Podstawowe zasady graficznego interfejsu rozpowszechniły się i obowiązują do dziś. W tym samym czasie podobne komputery serii PC (skrót od wyrażenia Personal Computer) produkowane przez firmę IBM przez pewien czas nie miały graficznego interfejsu. Wszystkie polecenia sterujące trzeba było wprowadzać (wpisywać) za pomocą klawiatury, a interfejs komunikacji z człowiekiem był wyłącznie tekstowy, tzn. zarówno wprowadzane polecenia, jak i rezultaty działań komputera były wyświetlane na ekranie w postaci tekstu złożonego z jednakowych znaków, ograniczonych polami znakowymi, o standardowym rozmiarze i kształcie. Pole znakowe to prostokątne standardowe pole, składające się z określonej liczby punktów podzielonych na jednakowe kolumny i wiersze. Klawiatura i podzielony na pola znakowe ekran są razem nazywane terminalem tekstowym; przez pewien czas był on głównym środkiem wymiany informacji z komputerem typu IBM PC. Dlatego praca z takim komputerem jest dość kłopotliwa: trzeba pamiętać polecenia sterujące, których jest niemało, oraz poprawnie, bez pomyłek, zapisywać je i niezbędne do ich przekazania parametry (dane, odwołania). Można powiedzieć, że człowiek koresponduje z takim komputerem: na ekranie zapisuje standardowym tekstem polecenia i dane, a komputer — wyniki uzyskane podczas wykonywania profesionalų. Tačiau didžiuma žmonių vis dėlto labiau mėgsta jau minėtą grafinę sąsają, laiko poleceń. Taki interfejs oparty na zasadzie terminala tekstowego w niektórych systemach PETRAS SKIRMANTAS. Zanim pojawił się Palemon: komputery, znaki litewskie i czcionki | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 operacyjnych nadal jest głównym sposobem wymiany informacji z komputerem, szczególnie lubianym przez tych, którzy cenią jego wygodę. Nic więc dziwnego, że stopniowo stworzono go również dla komputerów typu IBM PC; otrzymał trafną nazwę Windows, bezpośrednio wskazującą na główny element interfejsu — okna graficzne. Około połowy ostatniej dekady XX wieku Windows rozwinął się w samodzielny system operacyjny i od tego czasu interfejs graficzny stał się Filologų aplinkoje, kaip ir daug kur Lietuvoje, labiau plito IBM PC tipo kompiuteriai. głównym interfejsem komputerów typu IBM PC w komunikacji z człowiekiem. Sterowanie komputerami obu typów – zarówno produkowanymi przez Apple komputerami Macintosh, jak i komputerami IBM PC – a ogólnie praca z komputerami obu typów znacznie się upodobniły, choć zasadnicze „wewnętrzne” różnice nadal istnieją. Były bardziej dostępne, tańsze, można powiedzieć, bardziej demokratyczne; można było bez trudu instalować na nich różnego pochodzenia oprogramowanie, przede wszystkim potrzebne aplikacje, w tym nawet własnoręcznie wykonane, samodzielnie stworzone lub zamówione u znajomych programistów. Obok stosunkowo nielicznych oryginalnych komputerów typu PC wyprodukowanych przez firmę IBM szybko zaczęły się rozpowszechniać analogi wyprodukowane w krajach Azji Południowo-Wschodniej albo nawet zmontowane tutaj, na Litwie, z bloków wyprodukowanych w tamtych krajach; zaczęto je nazywać komputerami kompatybilnymi z IBM PC... Należy zauważyć, że podobnych imitacji komputerów Macintosh zasadniczo nie było. Filologowie korzystający głównie z komputerów IBM PC i komputerów z nimi kompatybilnych rzadko napotykali większe problemy związane z poprawną, standardową pisownią litewską. Nawet w ówczesnych komputerach typu PC obsługiwanych przez system operacyjny DOS (ang. Disk Operating System), z którymi wymieniano informacje za pośrednictwem terminala tekstowego, stosowano już dość ściśle określone schematy kodowania znaków pisma, przedstawianych na ekranie w polach znakowych, zwane stronami kodowymi lub tablicami kodów (ang. code page, CP). Było ich kilka i przewidywały kody nie tylko dla liter alfabetu anglojęzycznego, lecz także dla znaków używanych w systemach pisma niektórych innych krajów. Wraz z systemem operacyjnym rozpowszechniano także czcionki komputerowe (angl. fonts) – integrowane z systemem operacyjnym komponenty oprogramowania, umożliwiające przedstawianie znaków w postaci widocznych, dostrzegalnych dla ludzkiego oka obrazów graficznych. Urządzenia zdolne do tego są dwa podstawowe: ekran i drukarka. Bardziej problematycznym i wymagającym pomysłowego dostosowania do komputera urządzeniem była ówczesna drukarka: wiele zależało od sposobu jej działania, rodzaju, producenta itp. Należy jednak podkreślić, że oba te urządzenia wykonują swoją pracę wyłącznie pod kontrolą komputera, a niezbędne podstawowe informacje komputer czerpie z czcionek komputerowych. Savaime suprantama, taisyklinga lietuviška rašyba nebuvo svarbiausias firmos Microsoft, troska firmy tworzącej oprogramowanie dla komputerów kompatybilnych z IBM PC (i nadal tworzącej je dla wielu współczesnych komputerów). Z drugiej jednak strony podstawa naszej współczesnej pisowni – alfabet litewski – nie jest ani oryginalna, ani szczególnie unikatowa; savo rašyboje vartoja ne tik lietuviai, bet ir kitos tautos. Tikrai lietuviškų, niekieno daugiau bent PETRAS SKIRMANTAS. Kol nebuvo Palemono: kompiuteriai, lietuviški rašmenys ir šriftai | 4 większość jego liter jest wspólna, a używają ich doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 w Europie praktycznie nieużywane litery to prawdopodobnie tylko ė, į i ų. Liter ą i ę w swojej pisowni używają Polacy, č, š i ž – Czesi, ū – Łotysze. Mimo to dziewięć liter – ą, ę, į, ų, č, š, ž, ū, ė – często wyodrębnia się spośród innych liter litewskiego alfabetu. I słusznie – wszystkie są podwójne, dwuelementowe, złożone z dwóch części składowych: litery podstawowej (a, e, i, u, c, s, z) oraz dodanego na dole lub na górze pomocniczego znaku – ogonka nosowego, haczyka, kreski, kropki. abėcėlės raidės – a, b, c, d, e, f, g, h, i, y, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v, z – yra viengubos, jas sudaro Wszystkie pozostałe 23 mają tylko jeden element (wątpliwości co do takiego twierdzenia mogłyby budzić jedynie małe i oraz j, mające kropkę u góry, ale należy pamiętać, że wielkie I i J nie mają kropki, natomiast zarówno ė, jak i Ė ją mają, a więc te pary liter są różne). Należy również zauważyć, że litery pojedyncze są o wiele bardziej „międzynarodowe” niż podwójne, są używane w systemach pisma wielu krajów europejskich i wszystkie 23 wchodzą w skład alfabetu angielskiego. Szczególnie ważne jest to, że te dwie grupy liter, podczas kształtowania schematów kodowania znaków pisma w komputerach, trafiły do różnych grup kodów. Pojedyncze litery naszego alfabetu, będąc zarazem literami alfabetu angielskiego, otrzymały kody jako pierwsze, i to takie, które później już się nie zmieniały, pozostając do dziś stałe. Należą one do tak zwanego standardowego zestawu znaków (ang. sandard character set), który reguluje stary standard ASCII (ang. American Standard Code for Information Interchange), ukształtowany w latach sześćdziesiątych. Zgodnie z nim do kodowania znaków używa się liczb całkowitych od 0 do 127, z których znakom pisma (literom, cyfrom, separatorom) odpowiadają kody od 32 do 126. Ten schemat kodowania (czasami mówi się po prostu: kodowanie) powstał jeszcze przed pojawieniem się „małych” komputerów; był przeznaczony dla różnego rodzaju urządzeń telekomunikacyjnych, a komputery, pojawiając się, po prostu go przejęły i przywłaszczyły. Jednak w miarę przybywania i upowszechniania się komputerów znaki zawarte w standardowym zbiorze (ASCII) przestały wystarczać, ponieważ nie obejmował on wszystkich znaków potrzebnych do pisania tekstów nie tylko w języku angielskim, lecz także w innych językach. W związku z rosnącymi potrzebami komputerowego pisania do kodowania znaków zaczęto używać większej liczby liczb całkowitych – od 0 do 255, ponieważ wewnętrzna organizacja komputerów na to pozwalała. Pierwszych 128 kodów (od 0 do 127), określonych przez ASCII, nie zmieniło się, pojawiło się natomiast dodatkowych 128 kodów (liczb od 128 do 255), za pomocą których można było kodować inne znaki, nieujęte w standardowym zbiorze. Taki powiększony zbiór kodów (przestrzeń kodów) anglojęzyczni często określają jako Extended ASCII, jednak nie jest to uzupełnienie ani rozszerzenie ASCII (standardu lub określonego przez niego schematu kodowania) – jest to rozszerzenie zbioru kodów w taki sposób, aby obejmował niezmieniony schemat kodowania ASCII, a jednocześnie udostępniał 128 dodatkowych kodów dla innych potrzebnych znaków, których kodowania ASCII nie określa. Tak powstał model podziału 256 kodów, dzielący cały zbiór kodów na dwa podzbiory o równej wielkości – stały, określony przez ASCII i obejmujący kody od 0 do 127, oraz wolny, obejmujący kody od 128 do PETRAS SKIRMANTAS. Zanim pojawił się Palemon: komputery, litewskie znaki piśmiennicze i czcionki | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 255. Właśnie jego, ten model, określałby angielski opis Extended ASCII. A jego ugruntowany wolny podzbiór stworzył przesłanki do powstania na podstawie modelu wielu różnych schematów kodowania, nazywanych, jak już wspomniano, stronami kodowymi lub tabelami kodów i oznaczanych najróżniejszymi symbolami. Ich stały podzbiór, część stała, był jednakowy i pokrywał się z ASCII, natomiast przyporządkowanie kodów części wolnej znakom bardzo się różniło, zależnie od tego, jakiemu zestawowi znaków rinkiniui kodlapis būdavo sudaromas. W coraz liczniejszej różnorodności stron kodowych zaczęły pojawiać się także takie strony kodowe, w których części wolnej zakodowane były również złożone (podwójne) litery alfabetu litewskiego, częściej – tylko te spośród nich, które są potrzebne nie tylko w naszej ortografii. Pojawiły się także strony kodowe przewidujące kody dla wszystkich liter alfabetu litewskiego; przyczynili się do tego również nasi informatycy. Jednocześnie powstały odpowiadające tym stronom kodowym czcionki komputerowe, umożliwiające rzeczywiste używanie w komputerze znaków pisma zakodowanych za pomocą przewidzianych kodów. Było też sporo zamieszania: w pierwszej połowie ostatniej dekady istniało już kilka stron kodowych przeznaczonych dla systemu operacyjnego DOS, zawierających wszystkie litery alfabetu litewskiego – ich numery wynosiły od 770 do 774, a później dołączyły 775, 776, 777 i 778. Kody litewskich liter w niektórych z tych stron kodowych pokrywały się, w innych zaś – różniły się. Wraz ze wzrostem liczby czcionek komputerowych przedstawiających znaki zakodowane w tych stronach kodowych potrzebne były rozeznanie i ostrożność. Należało jeszcze powiązać te różniące się kody dziewięciu podwójnych liter naszego alfabetu, często nazywanych swoistymi lub specyficznymi literami litewskimi, z klawiaturą, z odpowiednimi jej klawiszami (powiązanie kodów pojedynczych liter, objętych standardowym zestawem znaków ASCII, z klawiaturą z oczywistych powodów nigdy nie stwarzało żadnych problemów). Z drugiej jednak strony wszystko to umożliwiało poprawne pisanie po litewsku nawet na komputerach sterowanych przez system operacyjny DOS. Graficzny interfejs Windows przeznaczony dla komputerów typu IBM PC, który z dodatku do DOS-u szybko przekształcił się w samodzielny system operacyjny (pierwszym takim systemem stał się Windows 95), zasadniczo zmienił zarówno sposób wyświetlania znaków na ekranie, jak i sytuację czcionek komputerowych oraz pisania za pomocą komputerów w ogóle. Zniknęły tablice znaków, upowszechniły się inne, nowego typu czcionki, zwane wektorowymi, które tworzą widoczny obraz znaków za pomocą wektorowej grafiki komputerowej – wyznaczając kontury znaków krzywymi Béziera. Przybywało drukarek atramentowych i laserowych, za pomocą których można było bardzo dokładnie odtwarzać te kontury na papierze, wraz z najdrobniejszymi szczegółami graficznymi. Dlatego teksty i dokumenty przygotowane na komputerze i wydrukowane na takiej drukarce stały się podobne do dokumentów drukowanych w drukarniach. Niewiele nowego typu czcionek rozpowszechniło się wraz ze środowiskiem graficznym Windows; były one jego integralną częścią, ale jednocześnie istniała możliwość uzupełnienia w razie potrzeby „systemowego” zestawu czcionek innymi, nabytymi osobno czcionkami. PETRAS SKIRMANTAS. Kol nebuvo Palemono: kompiuteriai, lietuviški rašmenys ir šriftai | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Kodowanie znaków również zaczęło się stabilizować. Pomimo różnorodności lokalnych stron kodowych coraz większego znaczenia nabierały uniwersalne międzynarodowe standardy kodowania. Najbardziej godne wzmianki są dwa: ISO/IEC 8859, złożony z kilkunastu stopniowo tworzonych części, oraz ISO/IEC 10646. Pierwszy określił, w jaki sposób znaki potrzebne większości europejskich systemów pisma byłyby kodowane za pomocą stron kodowych zawierających po 256 kodów, natomiast drugi wielokrotnie zwiększył zbiór liczb całkowitych, które mogą być kodami znaków — stał się on większy niż dwa miliardy! Większość tego zbioru nadal pozostaje niewykorzystana; jak dotąd znaków zakodowanych za pomocą kodów tego zbioru jest zaledwie blisko 140 tysięcy... Równolegle pojawił się także inny standard kodowania znaków (niemiedzynarodowy) — Unicode. On również miał służyć zwiększeniu zbioru kodów znaków. Jego zarysy przygotowano w 1988 r., na początku 1991 r. utworzono Unicode Cosorcium, a jesienią wydano pierwszy tom standardu Unicode, zgodnie z którym za pomocą kodów znaków można przedstawić 65536 liczb całkowitych – od 0 do 65535. Wkrótce twórcy standardów ISO/IEC 10646 i Unicode uzgodnili skoordynowaną pracę, a więc oba standardy były (i nadal są) uzgadniane, synchronizowane, a kodowanie znaków za ich pomocą od tego czasu stało się całkowicie jednolite, chociaż przeznaczenie i funkcje obu standardów pozostały odrębne. Z różnych przyczyn i z powodu określonych wymagań łączna liczba kodów, które rzeczywiście można wykorzystać, zwykle nazywana przestrzenią kodową, znacznie się zmniejszyła i obecnie jest nieco większa niż 1,1 miliona; spośród nich znakom już przypisano, jak powiedziano, około 140 tysięcy, czyli około 12,5 procent kodów. Połączenie obu standardów zwykle nazywa się unikodem. Nazwa jest umotywowana i wskazuje na dążenie do ujednolicenia kodowania wszelkich znaków używanych w komputerach, do uczynienia go jednolitym na całym świecie. Wspomniane standardy kodowania znaków są uniwersalne, ukierunkowane na potrzeby technologii informacyjnej – nie tworzono ich wyłącznie dla komputerów typu IBM PC ani dla ich interfejsu graficznego. Jednak przy opracowywaniu czcionek komputerowych przeznaczonych dla komputerów różnego typu i przeznaczenia oraz dla różnych systemów operacyjnych stara się w możliwie największym stopniu przestrzegać kodowania znaków określonego przez te standardy, ponieważ jest to korzystne: ujednolicone kodowanie znaków zapewnia, że informacja pisemna, przekazywana za pomocą znaków pisma, będzie wysyłana, odbierana i odtwarzana dokładnie, niezależnie od tego, jaki sprzęt lub oprogramowanie jest używane. Producentka oprogramowania savus kodlapius, aprėpiančius po 256 ženklų kodus. Jie gavo savitus pavadinimus, bet vienas Microsoft, która stworzyła, rozwijała i rozpowszechniała graficzny interfejs Windows, ewoluujący tak szybko, że po pewnym czasie, obrazowo mówiąc, połknął system operacyjny DOS i sam stał się systemem operacyjnym, dla rozpowszechnianych wraz z nim czcionek wektorowych PETRAS SKIRMANTAS. Zanim nie było Palemona: komputery, litewskie znaki pisma i czcionki | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 używała kodowania różniącego się od innych oraz od stron kodowych DOS jedynie wolnym podzbiorem kodów, tj. przypisaniem kodów od 128 do 255 znakom. Stały podzbiór, regulowany przez ASCII, również pozostał niezmieniony (nawiasem mówiąc, niezmieniony jest on także we wszystkich częściach ISO/IEC 8859 oraz w unikodzie). Wraz z pierwszymi wersjami Windows zaczęto używać strony kodowej oznaczonej numerem 1252 (code page 1252). Później nazywano ją także skrótowo CP-1252 i Windows-1252, a także po prostu Latin 1. Następnie stron kodowych przybywało, a wraz z nimi zwiększała się liczba kodowanych za ich pomocą znaków, opartych zarówno na alfabecie łacińskim, jak i na innych alfabetach. Aby podkreślić, że są to strony kodowe przeznaczone nie dla DOS-u, lecz dla środowiska Windows, czasami nazywa się je stronami kodowymi ANSI, ponieważ pierwotna wersja pierwszej z nich, CP-1252, była oparta na pierwotnym wariancie projektu strony kodowej opracowywanego przez Amerykański Narodowy Instytut Normalizacyjny (American National Standards Institute, ANSI). Projekt ten później przekształcił się w stronę kodową ISO/IEC 8859-1, jednak nazwa ANSI mimo to przyjęła się w roboczej terminologii Microsoftu i stała się zbiorczą nazwą stron kodowych Windows. Należy dodać, że strony kodowe przeznaczone dla systemu operacyjnego DOS również miały wspólną, zbiorczą nazwę – OEM. Tablice kodowe, jak już niejednokrotnie wspominano, są schematami kodowania znaków, określającymi, jakiemu znakowi jaki kod – liczbę całkowitą nie większą niż 255 – przypisać. Kod – cyfrowy identyfikator znaku w systemie komputerowym, jego umowny symbol rozpoznawczy – jest niemal tym samym, czym znak wywoławczy stacji radiowej lub numer identyfikacyjny obywatela Litwy. W anglojęzycznej literaturze komputerowej kod obecnie zwykło się trafnie nazywać słowem codepoint (czasami zapisuje się również code point), wskazując w ten sposób, że jest to punkt zbioru kodów, jedna z liczb tego zbioru. Należy jednak podkreślić, że kod nie jest jakąś immanentną cechą znaku, tkwiącą w jego „wnętrzu” – dla znaku wybiera się go i przypisuje mu swobodnie, na podstawie określonej umowy. Dlatego ten sam znak, jeżeli trafi do różnych tablic kodowych i (lub) różnych standardów kodowania, co do zasady może otrzymać różne kody, chociaż jest to niepożądane i należy tego unikać. Kody są potrzebne nie tylko do kodowania znaków w czcionkach komputerowych, przede wszystkim są niezbędne po to, aby informacja wyrażona za pomocą znaków pisma mogła skoordynowanie krążyć wewnątrz systemu komputerowego, aby różne programowe i sprzętowe elementy komputera wysyłające i odbierające informacje zachowywały ją w niezmienionej postaci, nie zniekształcały jej, nie przekształcały w strumień przypadkowych sygnałów, tj. w szum informacyjny, entropię. Kai kompiuteriai patobulėjo ir atsirado galimybė kodams naudoti daug kartų už 255 większe liczby całkowite, znaczenie stron kodowych nieco osłabło. W Unikodzie, standardzie, który znacznie rozszerzył przestrzeń kodową, pojęcie strony kodowej nie jest już używane; wyróżnia się inne grupy znaków, związane z przeznaczeniem i zastosowaniem znaków, i nazywa się je dažniau vadinamos blokais. Tačiau Microsoft nuosekliai laikosi vadinamojo suderinamumo iš skryptami, a także stosuje się zasadę podziału przestrzeni kodowej od dołu do góry (czasami mówi się – historycznej kompatybilności): dąży się do tego, aby również na nowych komputerach zarządzanych przez nowoczesne wersje systemu Windows mogły działać tak samo stare PETRAS SKIRMANTAS. Zanim pojawił się Palemon: komputery, znaki litewskie i czcionki | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 programy używane w przeszłości. Dlatego obecne wersje systemu Windows obsługują dwojakie kodowanie znaków: zarówno nowoczesne, zgodne z Unikodem, jak i stare, odpowiadające wcześniej utworzonym stronom kodowym ANSI. Wspomniany obieg informacji wewnątrz komputera kontroluje zestaw funkcji programowych Windows API (API – od ang. Application Programming Interface), znajdujący się w bibliotekach systemowych, a wiele jego funkcji przeznaczonych do pracy z symbolami i ich sekwencjami występuje w dwóch wersjach: A, przeznaczonej dla symboli zakodowanych kodami ANSI, oraz W (ang. wide), przeznaczonej dla symboli i ich sekwencji zawierających kody Unikodu. Ponieważ odpowiedniość między kodami ANSI przypisanymi znakowi w różnych stronach kodowych a kodem przypisanym przez Unikod jest jednoznaczna, nietrudno zmieniać jedne kody na inne „w obu kierunkach” – wystarczy wiedzieć, z którą stroną kodową ANSI ma się odbywać ta wymiana. Znaki są w razie potrzeby przekodowywane na kody ANSI z powodu niektórych wewnętrznych właściwości systemu oraz wciąż spotykanych starych aplikacji, które nie uznają kodów większych niż 255. Współczesne aplikacje przeznaczone do pracy z tekstem zazwyczaj operują na znakach zakodowanych za pomocą długich kodów (ang. wide). Kodowanie znaków w Unikodzie jest obecnie normą. O poprawną litewską pisownię zadbano wraz z upowszechnieniem się czcionek wektorowych. To również zasługa naszych informatyków. Czas, gdy komputerów wypierających maszyny do pisania zaczęło przybywać na biurkach naszych filologów, mniej więcej zbiegł się z pojawieniem się interfejsu graficznego z czasem upowszechnienia się pierwszych wersji systemu Windows. Prawdą jest, że interfejs ten mógł działać normalnie i użytecznie tylko na nowszych komputerach, wyposażonych w procesor co najmniej Intel 80386 oraz kartę graficzną (płytę obrazu) i monitor w standardzie VGA, jednak takich komputerów w owym czasie bynajmniej nie nabywali wszyscy filolodzy. Wraz ze zmianami wersji systemu Windows wymagania dotyczące sprzętu komputerowego (tak zwanego wyposażenia technicznego) wciąż rosły, a właściwie, mówiąc dokładniej, odwrotnie: wraz ze wzrostem możliwości sprzętu powstawały przesłanki do pojawiania się nowych, udoskonalonych wersji Windows 3.11, ir jau būta vektorinių šriftų su visomis lietuviškomis raidėmis. Pirmiausia čia systemu Windows z interfejsem graficznym. W omawianym czasie zaczęła już upowszechniać się wersja Windows 3.1, a nieco później warto wspomnieć przygotowaną przez Fotonię czcionkę TimesLT, bardzo rozpowszechnioną i długo używaną przez Litwinów. Kształt jej liter imitował ir TimesLT. Ženklai šiuose šriftuose jau buvo koduojami pagal Lietuvos ir Latvijos kompiuterininkų tuomet kurtą bendrą kodlapį užmojo kupinu pavadinimu BalticRIM, atseit niezwykle popularny krój Times. Wkrótce pojawiły się także odpowiedniki TimesLT z kształtami tuomet veikusios ir informacijos technologijos reikalus kuravusios Ryšių ir informatikos liter imitującymi inne kroje, również kodujące litewskie litery tak samo jak Bałtycka obwódka czy Bałtycki pierścień... Piękne, oczywiście, było i to, że nieoczekiwanie odbijał się w nim skrót nazwy ministerstwa. W części ANSI tej strony kodowej skupiono znaki potrzebne do pisowni większości PETRAS SKIRMANTAS. Zanim pojawił się Palemon: komputery, litewskie znaki pisma i kroje pisma | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 krajów otaczających Bałtyk, lecz nie mieszczące się w jej części ASCII. Oczywiście wśród nich było także dziewięć swoistych, dwuznakowych liter naszego alfabetu. Natomiast począwszy od wersji Windows-95 PE (PE – od ang. Pan European) firma Microsoft faktycznie usankcjonowała tę stronę kodową jako przeznaczoną dla krajów bałtyckich stronę kodową Windows-1257 (nazywaną Windows Baltic, CP1257, CP1257 BalticRIM itp.). Za jej pomocą litewskie litery i wszystkie znaki krajów bałtyckich kodowane są takimi samymi kodami, jakie zdążyły już ugruntować się na Litwie wraz z TimesLT i innymi czcionkami odpowiadającymi temu kodowaniu. W ten sposób ukształtował się i utrwalił, pod nazwą Bałtycki pierścień, budzący skojarzenia zestaw znaków, który trafił do jeszcze dwóch stron kodowych – 775, przeznaczonej dla używanego wówczas systemu operacyjnego DOS, oraz opublikowanej później, w 1998 roku, trzynastej części międzynarodowego standardu ISO/IEC 8859 (ISO/IEC 8859-13:1998 Information technology – 8-bit single-byte coded graphic character sets – Part 13: Latin alphabet No. 7), która dość często nieoficjalnie również nazywana jest BalticRIM, Baltic RIM lub Baltic Rim. Zestaw znaków jest taki sam, a kodowanie, z wyjątkiem kodów cudzysłowu i apostrofu, zasadniczo pokrywa się tylko w przypadku Windows-1257 i ISO/IEC 8859-13; kodowanie znaków za pomocą strony kodowej OEM 775 znacznie się różni. Wektorowe czcionki komputerowe zasadniczo zmieniły wygląd dokumentów tekstowych przygotowywanych za pomocą komputera. Zaczęły one znacznie różnić się od dokumentów przepisanych na maszynie, czyli maszynopisów, i coraz bardziej przypominać druki drukowane w drukarniach za pomocą środków poligraficznych. Wykorzystanie wektorowej grafiki komputerowej do tworzenia kształtu znaków umożliwiło, zależnie od potrzeby, zamysłu lub chęci, zmianę w szerokim zakresie rozmiaru liter (stopnia pisma) bez najmniejszego deformowania ich konturów; stało się również możliwe, mając odpowiedni zestaw czcionek wektorowych, zmienianie wyrazistości liter dowolnego rozmiaru (szerokości kresek, które je tworzą), przedstawianie wybranych liter kursywą, manipulowanie odstępami między literami lub ich wierszami. Wyrazisty, poligraficzny wygląd dokumentów przygotowanych za pomocą komputera spodobał się i przypadł ludziom do gustu, a także filologom, dlatego ich podstawowym narzędziem pisania na komputerach niemal od razu stała się i do dziś pozostaje jedna z części pakietu programów użytkowych Microsoft Office rozpowszechnianego przez Microsoft – przeznaczony do tekstów program Microsoft Word, ponieważ pozwala on stosunkowo łatwo wykorzystać w praktyce wspomniane możliwości czcionek wektorowych. jų profesinės veiklos dalis, praktinius poreikius. Rašytojui, žurnalistui, literatūros kritikui, kino Jeszcze dziś zdarzają się filolodzy, których nie udaje się przekonać, że testy można pisać nie tylko za pomocą programu Word, że w niektórych przypadkach racjonalniej byłoby przygotowywać je przy użyciu innych środków programowych. Żelazny argument – w Wordzie wychodzi najładniej... Litewskie litery w czcionkach komputerowych, a wraz z nimi możliwość poprawnego pisania tekstu litewskiego, bez naruszania obecnych norm ortograficznych, zaspokajały i nadal zaspokajają potrzeby wielu instytucji przygotowujących pisma oraz wielu ludzi, dla których pisanie jest częścią składową, a nierzadko także główną częścią możliwości scenarzysty lub osoby wykonującej podobny zawód; często to wystarcza, niczego więcej jakby nie potrzeba. Jednak filolodzy, zwłaszcza językoznawcy, w swoich pracach pisemnych używają nie tylko zwykłych liter alfabetu litewskiego, lecz także wielu innych znaków, najróżniejszych zapisów, czasami PETRAS SKIRMANTAS. Zanim pojawił się Palemon: komputery, litewskie znaki pisma i kroje pisma | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Fontra utrzymała się przez dość długi czas, niemal dekadę – do lat 2004–2005, a wtedy zaczęła ją wypierać nowoczesna, zasadniczo odmienna czcionka Palemon. Pod koniec tamtego tysiąclecia i na początku nowego znacznie przybyło książek drukowanych zapisem fonetycznym, znakami transkrypcji; zaczęto je wydawać jedna po drugiej i Fontra prawdopodobnie miała na to wpływ. Nawiasem mówiąc, profesor A. Girdenis bardzo lubił Fontrę, uważał ją za udane narzędzie pisowni fonetycznej, najbardziej odpowiednie do drukowania transkrybowanych tekstów gwarowych, i chciał, aby przygotowane przez niego teksty były drukowane właśnie nią. A. Girdenis nie polubił Palemona... Dlatego wydana w 2008 r. druga książka tekstów gwarowych przygotowana przez profesora, Žemaičių dzūkai, została wydrukowana czcionką Fontra, choć wówczas w wielu miejscach zastępował ją już Palemon. Tylko trzeci zbiór tekstów żmudzkich, strefa skuodaska północnej Żmudzi, wydany już po śmierci profesora (†2011), został przez jego uczniów skonwertowany do Palemona... Został wydrukowany w 2013 r. Trzeci zestaw fontów przekazujących specjalne znaki potrzebne w pracach lingwistycznych, skonstruowany dokładnie tak samo jak dwa już opisane i nazwany IndoBalt, jest przeznaczony do właściwych liter i symboli występujących w dziełach indoeuropeistyki, bałtystyki oraz gramatyki historycznej. Znacznie ułatwił on przygotowywanie tekstów lingwistycznych i bałtystycznych oraz był wykorzystywany przy wydawaniu innych prac lingwistycznych. Dysponując trzema wspomnianymi zestawami fontów – LT-Times, Fontra i IndoBalt – na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego nie odczuwano już braku specjalnych znaków potrzebnych do prac lingwistycznych, tym bardziej że w razie potrzeby można było bez trudu stworzyć font pomocniczy, jeszcze jeden Varia... Wydział Filologiczny prawie wówczas nie publikował dziedzictwa piśmiennictwa, zasadniczo zajmował się tym Instytut Języka Litewskiego, a zatem problemy związane ze specyficznymi znakami dziedzictwa również spoczęły na jego barkach. Rozwiązywano je podobnie – tworząc fonty z potrzebnymi znakami. Taka wymuszona koniecznością praktyka „domowego” tworzenia fontów, przypominająca niezwykle popularną jeszcze w niedawnych czasach sowieckich zasadę „zrób to sam”, pozwalała stosunkowo pomyślnie radzić sobie z wyzwaniami przygotowywania i publikowania literatury lingwistycznej, wynikającymi ze zmian technologii druku uwarunkowanych rozwojem komputerów. Stało się możliwe przygotowywanie i wydawanie dzieł lingwistycznych o niemal dowolnym stopniu złożoności poligraficznej. Jednak zaczęły też ujawniać się niedogodności: samodzielnie tworzonych czcionek wciąż przybywało, zwiększała się ogólna liczba znaków specjalnych, znaki zaczęły się dublować, powtarzać... Ogarnianie i kontrolowanie wciąż rozrastającego się zbioru czcionek i znaków stawało się kłopotliwe. Składanie tekstów zwolniło: klawiszy klawiatury zdecydowanie nie wystarczało już dla wszystkich znaków, często trzeba było grzebać w coraz grubszym folderze z tabelami znaków, szukając jakiegoś dziwniejszego pisma... Szczególnie problematyczne były teksty, w których użyto samodzielnie tworzonych czcionek „specjalnego przeznaczenia”, przenoszonych z komputera na komputer i przesyłanych. Przecież trzeba było, aby na komputerze zainstalowane były wszystkie czcionki użyte w przejmowanym PETRAS SKIRMANTAS. Kol nebuvo Palemono: kompiuteriai, lietuviški rašmenys ir šriftai | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 tekście. W rzeczywistości oznaczało to, że opracowywany lub gotowy tekst, plik dokumentu komputerowego, musiał być wysyłany razem z kompletem użytych w nim czcionek, a to było niedobre: któż chciałby instalować na swoim komputerze kilka, a czasem nawet kilkanaście czcionek nieznanego pochodzenia i jakości, nieposiadających certyfikatu, tylko po to, aby móc poprawnie przeczytać jeden czy drugi dokument? A łączność komputerowa się rozwijała, internet stawał się coraz bardziej funkcjonalny i przenikliwy, zaczęły pojawiać się zarówno rozpowszechniane na nośnikach, jak i przeznaczone do internetu słowniki elektroniczne, a nieco później – książki elektroniczne. Obok tradycyjnych publikacji wydawanych w formie drukowanej zaczęły pojawiać się ich wersje elektroniczne. W tym kierunku zaczęły podążać również publikacje językowe. A samodzielnie tworzone, wyspecjalizowane czcionki o swobodnym kodowaniu „bez tabu”, całkowicie odpowiednie do tradycyjnego publikowania, zaczęły stawać się dużą i niezwykle trudną do pokonania przeszkodą. Przemian doświadczyło również oprogramowanie przeznaczone do pracy z tekstami. Najpopularniejsze i najbardziej przyzwyczajone przez filologów narzędzie do pisania, Microsoft Word, od ósmej wersji, szerzej znanej jako Word 97, pozwalało używać czcionek komputerowych zawierających znacznie więcej niż 255 znaków: zgodnie z przewidywaniami umacniającego się już wówczas i zyskującego autorytet Unicode mogły one zawierać setki i tysiące znaków. Czcionki z samodzielnie opisanych zestawów nie były takie, lecz otwierająca się perspektywa wielkich czcionek wydawała się atrakcyjna. Przecież w jednej takiej czcionce mogłyby się zmieścić wszystkie znaki specjalne potrzebne do prac filologów! Pozostałoby jeszcze miejsce na zwykłe, tradycyjne litery różnych alfabetów i ich warianty, ponieważ w czcionce o takim formacie, choć ona również nie jest bezgraniczna, można umieścić ponad 65,5 tysiąca różnych znaków. Perspektywę tę uczynił jeszcze bardziej realną wydany przez firmę Adobe na przełomie tysiącleci nowy program do składu publikacji InDesign, który również obsługiwał kodowanie znaków Unicode i oparte na nim czcionki (wszystkie wcześniej używane programy do składu publikacji Adobe PageMaker, z wyjątkiem ostatniej, siódmej wersji, wydanej już po pojawieniu się InDesignu i szybko zanikłej, uznawały tylko kody typu ANSI). Ideę jednej czcionki zawierającej wszystkie znaki potrzebne językoznawstwu popychało naprzód także to, że teksty gwarowe transkrybowane komputerowo zaczęto nie tylko wydawać w książkach, lecz także gromadzić w komputerowych repozytoriach i bazach danych: mnogość i różnorodność czcionek ze znakami transkrypcji fonetycznej zaczęły przeradzać się w bałagan, a swoboda kodowania znaków prowadziła, mówiąc wprost, do chaosu. To, rzecz jasna, ograniczało możliwości rozwijania zestawów znaków, budziło wątpliwości co do ich funkcjonalności i użyteczności. Krótko mówiąc, potrzebny był nowy, wielofunkcyjny, czyli nadający się zarówno do druku, jak i do Internetu oraz baz danych, krój pisma. buvo jaučiamas visur. Państwowa Komisja Języka Litewskiego podjęła inicjatywę, aby taki krój pisma powstał. Jesienią 2002 roku na pierwsze posiedzenie robocze zebrała się powołana przez nią grupa robocza do stworzenia nowego kroju pisma. Jesienią 2006 roku, podczas targów Infobalt 2006, ukończony i PETRAS SKIRMANTAS. Zanim nie pojawił się Palemon: komputery, litewskie znaki i czcionki | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 sprawdzony, a w istocie używany już od 2004 roku do wydawania książek, nowy krój pisma Palemonas został przedstawiony społeczeństwu. Grupa, która stworzyła Palemonasa, opracowała ponadto i wydała w 2005 roku książkę Lituanistinis šriftas Palemonas, której większą część stanowi konkretna informacja techniczna – pogrupowane według liter bazowych wykazy znaków z podaną unikatową nazwą każdego znaku w Unikodzie i jego kodowaniem, a także schematy pomagające szybko odnaleźć potrzebny znak. Palemonas jest prawdopodobnie jedynym tak szczegółowo udokumentowanym litewskim krojem komputerowym. Podczas prac nad Palemonem, około 2003 roku, pojawił się prekursor – komercyjna czcionka Aistika w takim samym formacie, stworzona przez Fotoniję; publicznie przedstawiano ją jako pierwszą litewską czcionkę komputerową. Choć można mieć co do tego wątpliwości (czyż wcześniej rozpowszechniane przez tę samą Fotoniję TimesLT i TimesLTAccented były nielitewskie?), Aistika i tak była pierwszym naprawdę udanym dziełem w tej dziedzinie, ucieleśniającym litewskie znaki — nie tylko zwykłe, lecz także sporą część znaków specjalnych — w nowoczesnej czcionce kodowanej w Unikodzie. Aistika była przeznaczona do innych produktów Fotonii, rozpowszechnianych przez nią komputerowych słowników, ale jednocześnie umożliwiała jakościowe pisanie zarówno standardowymi, jak i akcentowanymi litewskimi czy rosyjskimi literami, obejmowała znaki greckie, niemało znaków transkrypcji oraz inne symbole. Jednak Aistika również nie przewidywała wszystkich znaków potrzebnych w publikacjach filologicznych. Dlatego Palemon nadal jest potrzebny także po pojawieniu się Aistiki, tym bardziej że został pomyślany jako bezpłatna, swobodnie rozpowszechniana czcionka i taki pozostaje do dziś. Obie te czcionki kodowane w Unikodzie są ze sobą kompatybilne, uzgodniono również kodowanie wszystkich akcentowanych liter (nawet tych, które nie mają kodów unikodowych). Dlatego zarówno zwykły, jak i akcentowany tekst litewski złożony za pomocą jednej z nich może zostać odtworzony za pomocą drugiej bez zniekształceń. Po stworzeniu Palemona problem specjalnych znaków potrzebnych do prac lingwistycznych i lituanistycznych został zasadniczo rozwiązany. Otrzymano 2019 12 15 PETRAS SKIRMANTAS. Zanim powstał Palemon: komputery, litewskie znaki i czcionki | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ZANIM POWSTAŁ PALEMON: KOMPUTERY, LITEWSKIE GRAFEMY I CZCIONKI Streszczenie The article is an account of the difficulties that had to be overcome in preparing publikacje filologiczne dotyczące językoznawstwa litewskiego, zawierające specjalne grafemy (wykraczające poza standardowy alfabet litewski) w ostatniej dekadzie XX wieku, kiedy technologie składu uległy radykalnym zmianom wraz z nadejściem składu komputerowego. Podkreślono znaczenie i możliwości, jakie otworzył interfejs graficzny w komputerach typu IBM PC oraz dołączone do nich fonty wektorowe. Omówiono znaki, jednak główny nacisk w artykule położono na specjalne znaki encoding schemes current at the time and the situation of the Lithuanian alphabet therein. The językoznawcze używane w filologii litewskiej (wykraczające poza litery standardowego alfabetu litewskiego) oraz związane z nimi wyzwania techniczne. Omówiono specjalne fonty komputerowe i kolekcje fontów tworzone na miejscu i używane wówczas na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego do publikacji czasopism „Baltistica” i „Kalbotyra”, a także książek językoznawczych zawierających teksty gwar litewskich z transkrypcją fonetyczną, litewskimi znakami akcentuacji (tonu sylaby), tak zwanym alfabetem fonetycznym „Gerulisa” (tj. systemem transkrypcji fonetycznej opartym na tak zwanym kopenhaskim schemacie transliteracji i transkrypcji fonetycznej, wprowadzonym do badań nad gwarami litewskimi przez wybitnego uczonego Jurgisa Gerulisa), jak również inne znaki niezbędne do tego typu publikacji, niedostępne w ówczesnych standardowych fontach komputerowych. Należy przyznać, że zakres zastosowania tych fontów tworzonych na miejscu był dość wąski i ograniczał się do publikowania tekstów językoznawczych na papierze; w związku z tym zestawy tych fontów nie były uniwersalnym narzędziem wymiany informacji, a okoliczność ta czyniła je gorszymi od innych, standardowych fontów. Omówiono również trudności wynikające z tego braku uniwersalności oraz rozpowszechnienia się rozmaitych odmian tych prywatnie tworzonych fontów; kwestia ta nabrała szczególnego znaczenia, gdy nadszedł czas publikowania tekstów językoznawczych w internecie oraz zestawiania ich w przeszukiwalnych i umożliwiających sortowanie bazach danych. Trudności te oraz wynikające z nich nowe wymagania są głównym powodem stworzenia nowoczesnego, uniwersalnego fontu komputerowego, który powinien obejmować wszystkie grafemy niezbędne w tekstach lingwistycznych, zwłaszcza te z Językoznawstwo litewskie. PETRAS SKIRMANTAS. Zanim nie było Palemona: komputery, litewskie znaki pisma i czcionki | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.09 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SŁOWA KLUCZOWE: font, znaki specjalne dla lingwistyki, kodowanie, zestaw znaków, strona kodowa, standardy kodowania, ASCII, ANSI, Unicode, oznaczanie akcentu w piśmie, transkrypcja fonetyczna PETRAS SKIRMANTAS Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]