Kalbinė įvairovė šiuolaikiniame pasaulyje: kalbos galia ir prestižas

BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JURGITA JAROSLAVIENĖ Instytut Języka Litewskiego GINTARĖ JUDŽENTYTĖ-ŠINKŪNIENĖ Uniwersytet Wileński RÓŻNORODNOŚĆ JĘZYKOWA WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE: POTĘGA I PRESTIŻ JĘZYKA 26. konferencja Jonasa Jablonskisa SŁOWA KLUCZOWE: Jonas Jablonskis, konferencja, różnorodność językowa, potęga języka, prestiż. W dniach 3–4 października 2019 r. w Instytucie Języka Litewskiego odbyła 1 się 26. międzynarodowa konferencja naukowa Jonasa Konferencja Jablonskiego RÓŻNORODNOŚĆ JĘZYKOWA WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE: POTĘGA I PRESTIŻ JĘZYKA (Linguistic Diversity in the Modern World: Language Power and Prestige). Organizatorzy wydarzenia – Centrum Badań nad Językiem Ogólnym Instytutu Języka Litewskiego (dalej – LKI) oraz Katedra Języka Litewskiego Instytutu Lingwistyki Stosowanej Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wileńskiego (dalej – VU) – zaprosili międzynarodową wspólnotę akademicką do dyskusji na temat różnorodności językowej w językach, dialektach i wspólnotach językowych, specyfiki używania języków i ich normalizacji, zmian norm językowych, relacji między językiem ogólnym a dialektami i innymi odmianami języka, tendencji w europejskiej polityce językowej i planowaniu językowym, potęgi i prestiżu języka, tworzenia zaawansowanych narzędzi lingwistycznych i usług elektronicznych, korzyści płynących z cyfrowych zasobów językowych i innych zagadnień. W tych kwestiach uczestnicy z 15 państw wygłosili 45 referatów. Tezy referatów przygotowano w formie elektronicznej. Na 2 podstawie referatów w 2020 r. w czasopiśmie „Bendrinė kalba” zostaną opublikowane publikacje naukowe i popularnonaukowe. Oba dni konferencji rozpoczęły się posiedzeniami plenarnymi. Pierwszemu posiedzeniu przewodniczyły dr Albina Auksoriūtė (LKI) i prof. dr Irena Smetonienė (VU), zaproszona 1 Więcej informacji o innych konferencjach Jonasa Jablonskisa można znaleźć na stronach http://lki.lt/26-oji-tarptautinemoksline-jono-jablonskio-konferencija/ oraz httinterneto p://www.jablonskio-konferencija.flf.vu.lt/lt/. 2 Tezy można pobrać ze strony internetowej LKI pod adresem http://lki.lt/26-oji-tarptautine-moksline-jonojablonskio-konferencija/. JURGITA JAROSLAVIENĖ. GINTARĖ JUDŽENTYTĖ-ŠINKŪNIENĖ. Różnorodność językowa we współczesnym świecie: siła i prestiż języka | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.08 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 gościni, wiceprzewodnicząca Europejskiej Federacji Narodowych Instytucji Językowych (European Federation of National Institutions for Language, EFNIL; dalej – Federacja), przewodnicząca Komitetu Technologii Języka Duńskiego, była dyrektor Rady Języka Kirchmeier supažindino su Federacijos veikla, apžvelgė Europos kalbų politikos klausimus, Duńskiego, dr Sabine, tendencje w planowaniu polityki oraz stan rozwoju technologii językowych w Danii i innych krajach europejskich. 1 PAV. Iš kairės: dr. Albina Auksoriūtė (Lietuvių kalbos instituto direktorė), prof. dr. Irena Smetonienė (profesor Uniwersytetu Wileńskiego), dr Sabine Kirchmeier (wiceprzewodnicząca Europejskiej Federacji Narodowych Instytucji Językowych, przewodnicząca Komitetu Technologii Języka Duńskiego, była dyrektor Rady Języka Duńskiego), prof. dr. Inesa Šeškauskienė (dziekan Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wileńskiego). Jak powiedziały prelegentki, obecnie Federacja zrzesza przedstawicieli 40 najważniejszych organizacji językowych i innych krajowych instytucji językowych z różnych europejskich państw członkowskich (por. rys. 2). Główne cele Federacji i obszary badań są związane z różnorodnością europejskich języków państwowych, wielojęzycznością, prawną regulacją języków urzędowych (państwowych), polityką językową, planowaniem, ogólnym stanem języka, cyfrowymi zasobami językowymi, technologiami językowymi, użyciem języków w mediach, edukacji i innych ważnych dziedzinach JURGITA JAROSLAVIENĖ. GINTARĖ JUDŽENTYTĖ-ŠINKŪNIENĖ. Różnorodność językowa we współczesnym świecie: potęga i prestiż języka | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.08 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 życia publicznego, nauczaniem języków oraz upowszechnianiem języka. Dążąc do realizacji celów, prowadzi różnorodne projekty, przeprowadza ankiety, co roku organizuje konferencję i inne spotkania ukierunkowane tematycznie. RYS. 2 Ulotka informacyjna Federacji Europejskich Narodowych Instytucji Językowych Na podstawie wyników jednego z najnowszych badań dr Sabine Kirchmeier wskazała, że w 21 państwach europejskich języki są regulowane konstytucją, ustawą językową i (lub) innymi dokumentami. Różnice w regulacji zależą od uwarunkowań i tradycji ukształtowanych historycznie, od powstania języków ogólnych i innych cech. Na przykład w Danii Konstytucję przyjęto w 1849 r., a później wprowadzano w niej tylko kilka dość nieznaczących zmian. Kiedy kraj był jeszcze jednorodny i posługiwano się w nim jednym nuostatų įtraukimą į Konstituciją dėl danų kalbos vartojimo. językiem, nikt jeszcze nie myślał o specjalnych przepisach konstytucji, ustawie językowej i innych dokumentach regulujących język(i) państwowy(-e) w następujących państwach: na Litwie, Suomijoje, Slovakijoje, Slovėnijoje. Danijoje, Norvegijoje, Švedijoje, Islandijoje, Vokietijoje, Łotwie, w Estonii, Austrii, Niderlandach, Luksemburgu, Zjednoczonym Królestwie, Grecji, Portugalii, Czechach, JURGITA JAROSLAVIENĖ. GINTARĖ JUDŽENTYTĖ-ŠINKŪNIENĖ. Różnorodność językowa we współczesnym świecie: potęga i prestiż języka | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.08 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Na Węgrzech i w Bułgarii język(i) jest (są) regulowany(-e) albo konstytucją, albo ustawą įstatymu ir (arba) kitais dokumentais, o Belgijoje – konstitucija ir kalbos įstatymu. językową. O technologiach językowych i cyfrowych zasobach językowych prelegentka mówiła jako o środku pozwalającym zachować żywotność języka, a nawet go ożywić i wzmocnić (por. islandzki, grenlandzki, samių kalbas). Kolejnym dostojnym zaproszonym prelegentem był prof. dr hab. Frans Hinskens z Instytutu Meertensa w Niderlandach i Uniwersytetu Radbouda – zapoznał z przeszłością i teraźniejszością standardowego języka niderlandzkiego, zwrócił uwagę na szybko zmieniające się normy językowe oraz na to, jak język jest regulowany ustawami. Gość przedstawił wyniki niedawno przeprowadzonego na szeroką skalę badania internetowego, które pozwoliło ocenić sytuację związaną z używaniem standardowego języka niderlandzkiego w głównych sferach codziennego życia oraz ujawniło stosunek użytkowników do języka (zob. rys. 3). RYS. 3 Prof. dr Frans Hinskens (Instytut Meertensa w Niderlandach, Uniwersytet Radbouda) Trzeci zaproszony prelegent plenarny, prof. dr Ari Páll Kristinsson z Instytutu Studiów Islandzkich Árniego Magnússona mówił o obecnej sytuacji języka islandzkiego, omówił znaczenie polityki językowej na Islandii oraz konieczność informowania społeczeństwa, a JURGITA JAROSLAVIENĖ. GINTARĖ JUDŽENTYTĖ-ŠINKŪNIENĖ. Różnorodność językowa we współczesnym świecie: siła i prestiż języka | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.08 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 także dostępność i upowszechnianie środków wspierania języka, podkreślił wpływ i znaczenie technologii językowych, cyfrowych i innych zaawansowanych narzędzi w pielęgnowaniu języka ojczystego i wzmacnianiu prestiżu języka (zob. rys. 4). RYS. 4 Prof. dr. Ari Pállas Kristinsson (Instytut Studiów Islandzkich Árniego Magnússona) Dalsza dyskusja naukowa odbywała się podczas czterech posiedzeń. Pierwszemu posiedzeniu przewodniczyła doc. dr Gintarė Judžentytė-Šinkūnienė (VU). Referat poświęcony językowi katalońskiemu i jego dialektom wygłosił prof. Pietras Umbertas Dinis z Włoch (Uniwersytet w Pizie). Profesor omówił język kataloński w kontekście polityki językowej, ideologii i praktyki jako język „średniej wielkości” oraz podkreślił znaczenie języka dla narodu, przedstawiając przykłady z historii języka katalońskiego. Dr Audrius Valotka (VU) postawił dyskusyjne pytanie o preskryptywizm i naukowość w lingwistyce, analizował przejście od nauki czystej do stosowanej oraz omówił perspektywy rozwoju eksperymentalnego. Natalia Dankova (Uniwersytet Quebec, Kanada) z perspektywy psycholingwistycznej analizowała przymiotniki i ich wariantywność w języku francuskim. Prof. dr. Jurgis Pakerys i Ignas Rudaitis (VU) przedstawili podstawy formalnego opisu deklinacji rzeczowników języka litewskiego. Przypomnieli, że deklinacje języka litewskiego jako pierwszy opisał Kleinas w 1653 r. Przedstawiona przez niego klasyfikacja była później udoskonalana. W referacie przedstawiono nową próbę formalizacji rozróżniania deklinacji rzeczowników za pomocą określonego algorytmu. Otrzymane wyniki porównano JURGITA JAROSLAVIENĖ. GINTARĖ JUDŽENTYTĖ-ŠINKŪNIENĖ. Różnorodność językowa we współczesnym świecie: potęga i prestiż języka | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.08 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 z wcześniejszymi klasyfikacjami deklinacji rzeczowników litewskich. Doc. dr. Danila Zuljan Kumar (Instytut Języka Słoweńskiego im. Frana Ramovša, Centrum Badań Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki) zakończyła posiedzenie, rozważając, jak ożywić zanikający język oraz jak wykorzystać kulturę i sztukę, aby ponownie rozbudzić jego moc. Prof. dr. Podczas drugiego posiedzenia, któremu przewodniczyła prof. dr Danguolė Mikulėnienė (LKI), dyskutowano głównie o kwestiach tożsamości językowej i wariantywności w dialektach. Prof. dr. Daiva Aliūkaitė (Wydział Kowieński Uniwersytetu Wileńskiego) mówiła o żywotności wariantów lokalnych w regionach, przedstawiła postawy Żmudzinów i południowych Auksztotów oraz ich paradoksy. Postawiono pytanie, czy żywotność i perspektywy kodów lokalnych zawsze wiążą się wyłącznie z przychylnymi postawami językowymi. W referacie uzasadniono tezę, że podobieństwo kodu językowego ojczyzny językowej do języka ogólnego może decydować o rozpowszechnianiu się i żywotności kodu lokalnego. Podsumowując, stwierdzono, że o żywotności lokalnych wariantów w regionach mogą decydować nie tylko okoliczności pozajęzykowe (por. sprzyjające nastawienie), lecz także językowe cechy samego wariantu. Prof. dr Ineta Dabašinskienė (VDU) analizowała kwestię tożsamości językowej społeczności Visaginas i jej stosunku do języka, a także związane z tym realia. W wystąpieniu pokazano, co dzieje się w codziennej praktyce językowej, wychodząc od etnolingwistycznego nacjonalizmu; zwrócono uwagę na dominację dziedzictwa postsowieckiego, postmodernistyczne podejście do różnorodności i wielojęzyczności. Dr Christa Schneider (Uniwersytet w Bernie, Szwajcaria) oraz prof. dr Vytautas Kardelis (VU) przedstawili oznaczanie zróżnicowania językowego na mapach dawniej i obecnie. Posiedzenie zakończyła dr Nijolė Tuomienė (LKI) – omówiła używanie języków na obszarach przygranicznych, zwróciła uwagę na aspekty konkurencji i interakcji, analizowała sytuacje naturalnej komunikacji zachodzące podczas zmiany języków (kodów), gdy rozmówcy dobrze znają i jednocześnie używają kilku języków, aktywnie przełączając się między nimi w rozmowach. Zdaniem badaczki, chociaż lokalne odmiany języka litewskiego, polskiego i białoruskiego są badane już od ponad wieku, dopiero szczegółowe badania ostatnich lat wykazały, że badanie środowiska dwulub nawet trójjęzycznego będzie skuteczne, jeżeli sistemą; sudėtingoje kalbinėje aplinkoje negali būti tiriama, pavyzdžiui, tik vienos kalbos dwa lub wszystkie trzy używane języki będą badane jednocześnie, a nie każdy z osobna, z zagłębianiem się w każdy jako w odrębną fonetykę lub leksykę. Trzeciemu posiedzeniu przewodniczyła dr Larisa Taranenko (Narodowy Uniwersytet Techniczny universiteto Igorio Sikorskio Kijevo politechnikos institutas). Šis posėdis pradėtas dr. Pijaus Ukrainy Kasparaitisa oraz dr Margarita Beniuśė (VU) z referatem na temat statystycznej parametrycznej syntezy głosu litewskiego: po raz pierwszy przedstawiono metodę statystycznej syntezy parametrycznej zastosowaną do syntezy głosu litewskiego, wykorzystującą sieci neuronowe, zrealizowaną w pakiecie programów JURGITA JAROSLAVIENĖ. GINTARĖ JUDŽENTYTĖ-ŠINKŪNIENĖ. Różnorodność językowa we współczesnym świecie: siła i prestiż języka | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.08 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Merlin, a także opracowano specjalny zestaw cech lingwistycznych dostosowany do języka litewskiego oraz zasady grupowania cech. Oceniono, że zrozumiałość i akceptowalność głosu syntetyzowanego metodą statystyczną parametryczną znacznie przewyższają dotychczas uznawany za najlepszy syntezator działający metodą wyboru jednostek. Ponadto akceptowalność głosu syntetyzowanego jest zbliżona do nagrań głosu naturalnego. Następnie L. Taranenko przedstawiła opis typowych fonokonceptów drobnej folklorystyki angielskiej. Zinaida Pakholok (Otwarty Międzynarodowy Uniwersytet Rozwoju Człowieka, Łucki Instytut Rozwoju Człowieka) analizowała kategorię powtarzalności w dyskursie językowym. Czwartą sesję, której przewodniczyła dr Agnė Aleksaitė (LKI), rozpoczęła Santa Jērānė (Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego). Mówiła o definicjach słownikowych, wyróżniając universitetas) analizavo specifinius kalbinius ir nekalbinius aspektus, turinčius įtakos stiliaus problemy teoretyczne i praktyczne. Doc. dr Yuliya Vyshenskaya z Rosji (Herzeński Państwowy dla procesu generowania. Sesję zakończyła dr Anželika Smetonienė (LKI): badaczka mówiła o Pirmosios konferencijos dienos vakarą pranešėjai dalyvavo ekskursijoje po LKI różnorodności slawizmów i hybryd w Przysłowiach Motiejusa Valančiusa po żmudzku. interaktywne muzeum języka Ognisko Lituanistyki, w którym eksponuje się wiele unikalnych zabawek językowych, książek i przedmiotów językoznawców, dokumentów ważnych dla języka. Drugiego dnia konferencji obradom plenarnym przewodniczyła dr Jurgita Jaroslavienė (LKI). Jako pierwsza przemawiała dostojna zaproszona gościni prof. dr Birutė Klaas-Lang z Estonii (Uniwersytet w Tartu) (zob. rys. 5). Przedstawiła kwestie polityki języka estońskiego i jego trwałości w szkolnictwie wyższym. Odbyła się dyskusja na temat dyskryminacji pozytywnej, kształtowania podejścia do języka oraz osobistej odpowiedzialności za mówienie w swoim języku ojczystym. Wyrażono zadowolenie ze wsparcia państwa na rzecz zapewnienia trwałości języka estońskiego we wszystkich dziedzinach życia, w tym w szkolnictwie wyższym i badaniach naukowych. JURGITA JAROSLAVIENĖ. GINTARĖ JUDŽENTYTĖ-ŠINKŪNIENĖ. Różnorodność językowa we współczesnym świecie: siła i prestiż języka | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.08 RYS. 5. Prof. dr Birutė Klaas-Lang (Uniwersytet w BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Tartu) i dr Albina Auksoriūtė (Lietuvių kalbos institutas) Kolejna zaproszona prelegentka plenarna – dr (HP) Rita Miliūnaitė (LKI) przedstawiła sytuację litewskiego języka ogólnego w kontekście dynamiki postandartizacijos laikotarpiu (žr. 6 pav.). europejskich języków ogólnych 6 RYC. Dr (HP) Rita Miliūnaitė (Instytut Języka Litewskiego) JURGITA JAROSLAVIENĖ. GINTARĖ JUDŽENTYTĖ-ŠINKŪNIENĖ. Różnorodność językowa we współczesnym świecie: siła i prestiż języka | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.08 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Opierając się na najważniejszych cechach charakteryzujących język ogólny, takich jak powszechność w całym społeczeństwie, homogeniczność norm, stabilna kodyfikacja i prestiż, badaczka przedstawiła teoretyczne spostrzeżenia, które pozwoliłyby zastosować do litewskiego języka ogólnego taki czy inny model jego dynamiki – destandaryzacji, demotyzacji, restandaryzacji. Zaktualizowano pojęcie substandardu – odmiany pośredniej między regiolektami a językiem ogólnym – które może pomóc wyjaśnić zmiany we współczesnym użyciu litewskiego języka ogólnego. Posiedzenie plenarne zakończyło się wystąpieniem prof. dr hab. Ireny Smetonienė (VU): profesor analizowała, co dla Litwina oznacza koncept języka, mówiła o języku jako podstawie narodowości i części kultury, podkreśliła, że za pośrednictwem języka można przekazywać zwyczaje, niezależnie od miejsca zamieszkania danej osoby (zob. ryc. 7). W wystąpieniu wyodrębniono wszystkie najważniejsze koncepty pojęcia języka. 7 RYS. Prof. dr. Toliau mokslinės diskusijos vyko atskiruose posėdžiuose. Dr. Elenos Riekhakaynen Na piątym posiedzeniu, któremu przewodniczyła prof. dr Irena Smetonienė (Uniwersytet Wileński) (Państwowy Uniwersytet w Sankt Petersburgu), niemało referatów poświęcono technikos universiteto Igorio Sikorskio Kijevo politechnikos institutas) pristatė metodą, skirtą fonetyce eksperymentalnej. Dr Alla Kalyta (Narodowy Uniwersytet Ukrainy analizowała emocjonalną i pragmatyczną analizę języka, a drugi przybyły z Ukrainy referent – dr Mykolas Kutsenko (Wojskowy Instytut Telekomunikacji i Technologii Informacyjnych) analizował rolę środków fonetycznych w określaniu szczerości w angielskich wypowiedziach kondolencyjnych. Dentystka Victoria Artjomenko z Rygi („DentalArt”) i dr Solveiga Čeirane (Ryski Uniwersytet Stradinsa) mówiły o poszukiwaniu parametrów akustycznych, które pomogą ocenić