Emocinė-ekspresinė leksika „Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne“ – naujadarų radimosi priežastys ir darybos būdai

AGNĖ ALEKSAITĖ Instytut Języka Litewskiego LEKSYKA EMOCJONALNO-EKSPRESYWNA W LITEWSKIM REPOZYTORIUM NEOLOGIZMÓW – OKOLICZNOŚCI POWSTAWANIA NEOLOGIZMÓW I SPOSOBY ICH TWORZENIA SŁOWA KLUCZOWE: leksyka emocjonalno-ekspresywna, neologizmy, doraźne derywaty, analiza słowotwórcza, sposób tworzenia, produktywność. WPROWADZENIE O Litewskim repozytorium neologizmów (dalej – ND, repozytorium) pisano z różnych perspektyw (szerzej zob. Miliūnaitė 2012a: 3–11; 2015: 161–184; 2018: 1–21; Murmulaitytė 2016a: 1–27; 2016b: 68–88; Aleksaitė 2018: 1–2), dlatego tym razem, nie kontynuując ogólnego przeglądu repozytorium, skupiono się na tradycyjnym rozumieniu neologizmów i ich rodzajach, przedstawiając nowatorskie spojrzenie na litewskie neologizmy jako znaki aktualnych wydarzeń i zjawisk współczesności. W repozytorium 5 kwietnia 2019 r. znajdowało się 5120 leksykograficznie opisanych jednostek językowych. Znaleziono 572 neologizmy pełniące funkcję emocjonalno-ekspresywną1. Neologizmy oznaczone stylistycznie podzielono w repozytorium według ośmiu odcieni ekspresywnych: wulgarny, pogardliwy, deprecjonujący, zdrobniały, pieszczotliwy, żartobliwy, ironiczny i poufały (zob. rys. 1). 1Rzeczowniki stanowią 91,8 proc. całej leksyki emocjonalno-ekspresywnej odnotowanej w ND, czasowniki – 4,9 proc., przymiotniki – 3,3 proc. Biorąc pod uwagę niewielką ilość materiału empirycznego dotyczącego czasowników i przymiotników, widać, że nie można szczegółowo omówić sposobów tworzenia przymiotników i czasowników, dlatego w niniejszym artykule ogólnie opisano tendencje słowotwórcze neologizmów nacechowanych stylistycznie. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 RYS. 1. Podział neologizmów w bazie danych według zabarwienia ekspresywnego Jak widać, w ND zdecydowaną większość leksyki emocjonalno-ekspresywnej (aż 69,4 proc.) stanowią neologizmy o negatywnej konotacji, tj. formacje o zabarwieniu ironicznym, pejoratywnym, pogardliwym, wulgarnym i familiarno-potocznym. Tak nierównomierny rozkład można wyjaśnić przyczynami psychologicznymi i społecznymi: w języku litewskim (podobnie jak w wielu innych językach) negatywna ocena emocjonalna wyrażana jest częściej niż pozytywna, ponieważ wszystko, co dobre, przyjmuje się jako normę, a ludzie nie wyrażają szczególnych emocji w odniesieniu do rzeczy normalnych; dlatego wszystko, co złe, uznaje się za odstępstwo od normy i ocenia za pomocą neologizmów o negatywnej konotacji (Jakaitienė 1988: 51; Gudavičius 2000: 130–131). Po odrzuceniu semantycznych neologizmów, których nie można podzielić słowotwórczo, np. plūgas „pejor. osoba ograniczona, niezadowolona ze wszystkiego”, runkelis „pejor. pesymistycznie nastawiona osoba uznawana za ograniczoną, przeciwstawiana elicie”, wyrażeń, np. kelių vištelė „pejor. kobieta-kierowca bezczelnie i złośliwie łamiąca przepisy ruchu drogowego” (por. kelių gaidelis, kelių erelis), naudingas idiotas „pejor. osoba bezinteresownie rozpowszechniająca podejrzane wiadomości i ideologie, przydatne przeciwnikom, nie zdając sobie sprawy ze szkodliwości takiego postępowania”, oraz zapożyczeń, np. nafris, -ė „pejor. emigrant w Europie pochodzący z Afryki Północnej”, retarderis „2. iron. w znaczeniu przenośnym – osoba zacofana; politycznych BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Leksyka emocjonalno-ekspresywna w Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 procesų stabdis“ (plačiau apie etiškai netinkamus žodžius žr. Župerka 2005: 25–28), tyrimo objektu pasirinkti 479 kalbos vienetai2. Šio straipsnio tikslas – nustatyti pagrindinius emocinės-ekspresinės leksikos, užfiksuotos ND, žodžių darybos būdus ir produktyviausias darybos priemones. Uždaviniai: 1) išrinkti iš ND emocinę-ekspresinę funkciją atliekančius naujadarus; 2) atlikti darybinę ND stilistiškai žymėtų naujadarų analizę; 3) ištirti ir aprašyti stilistiškai žymėtų naujadarų darybos būdus ir priemones; 4) nustatyti naujus darybos polinkius ir 5) aptarti stilistiškai žymėtų naujadarų (gyvenamojo meto aktualijų ženklų) radimosi aplinkybes. Darbe taikyti darybinės analizės ir skaičiavimo metodai. POJĘCIE LEKSYKI EMOCJONALNO-EKSPRESYWNEJ Leksykę nacechowaną stylistycznie tworzą emotywy i ekspresywy. Zazwyczaj emotywy definiuje się jako wyrazy, za pomocą których wyrażane są uczucia; ich „podstawę znaczeniową stanowi pozytywny lub negatywny emocjonalny stosunek mówiącego do nazywanej rzeczy. Jest to jego opinia o wartości danej rzeczy, a opinia ta przejawia się nie jako sąd logiczny, lecz jako odczucie lub uczucie osoby mówiącej” (Gudavičius 2000: 126). Ze względów stylistycznych używa się również ekspresywów, czyli „wyrazów, które obrazowo określają nazywaną rzecz” (Jakaitienė 2010: 164). Główna różnica między emotywami a ekspresywami polega na odmiennym kierunku oddziaływania, gdyż „emotywy oddziałują na uczucia rozmówcy, natomiast wyrazy obrazowe – na wyobraźnię, ponieważ ich znaczenie niejako ucieleśnia się w obrazach wzrokowych lub słuchowych” (Jakaitienė 2010: 164). Chociaż w literaturze naukowej przyjęło się rozróżniać emotywy i ekspresywy na podstawie kierunku ich oddziaływania, nie można ich jednak ściśle od siebie oddzielić, ponieważ „to, co emocjonalne w języku, jest zawsze ekspresywne” (Pikčilingis 2010: 211; zob. też Volek 1987: 5), i odwrotnie, „informacja przekazywana za pomocą obrazu wywołuje również taką czy inną ocenę emocjonalną” (Jakaitienė 2010: 164–165); dlatego w artykule na określenie leksyki nacechowanej stylistycznie wybrano termin leksyka emocjonalno-ekspresywna3. 2 Jest to pierwsze badanie leksyki emocjonalno-ekspresywnej, które wykazało, że niektóre neologizmy z bazy danych powinny zostać jeszcze systematycznie zredagowane pod względem stylistycznym. Celem ND jest rejestrowanie innowacji leksykalnych, dlatego gdy do bazy dodaje się pojedyncze słowa, cały system nie jest od razu widoczny. Dopiero po zgromadzeniu większej ilości danych można dostrzec, które grupy neologizmów się wyróżniają, i konsekwentnie ocenić je pod względem stylistycznym. 3 Z powodu tej trudności w rozgraniczeniu leksyka emocjonalno-ekspresywna w ND nie jest dzielona bardziej szczegółowo (na wspomniane dwie grupy). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 TRADYCYJNE POJĘCIE I RODZAJE NEOLOGIZMÓW W pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego nowy wyraz (neologizm) zwykle definiuje się jako wyraz, który pojawił się niedawno w języku (Urbutis 2009: 36–37; Jakaitienė 2010: 205; Girčienė 2011: 165), choć w literaturze naukowej przedstawiane pojęcie nowego wyrazu bywa różne (więcej zob. Girčienė 2012b: 6): jedni za cechę wyróżniającą nowy wyraz uznają wywoływane przez niego wrażenie nowości i niezwykłości (Palionis 1985: 212), inni za nowe wyrazy uważają wyrazy, których dotąd nie uwzględniono w słownikach referencyjnych (Miliūnaitė 2015: 169)4. Badacze spierają się o przypisywaną nowemu wyrazowi „aurę nowości”, gdyż „[n]owość może być czasem rozumiana zbyt subiektywnie: dla jednych użytkowników języka jakiś wyraz może wydawać się już zwyczajny, podczas gdy inni mogą go jeszcze nie rozumieć” (Popova 2005: 9–13, cyt. za Jakaitienė 2010: 205; zob. też Kazlauskaitė, Župerka, Macienė 2013: 91). Bardziej wiarygodnym kryterium doboru nowych wyrazów jest oparcie się na publikacjach referencyjnych, choć w przypadku języka litewskiego kryterium to nie jest w pełni niezawodne – w słownikach występują luki leksykograficzne, a także problem systemowości słowników (Miliūnaitė 2015: 169). W Duomenyne za nowe wyrazy uznaje się wyrazy, których nie odnotowano w wybranych słownikach referencyjnych, tj. Dabartinės lietuvių kalbos žodyne (wydanie 6. (elektroniczne), 2011), internetowym Lietuvių kalbos žodyne oraz Tarptautinių žodžių žodyne (Alma littera, 2001) (zob. http://naujazodziai.lki.lt/?Apie_duomenyna;różnice między protologizmem a neologizmem: Aleksaitė 2018: 5–6). Pod względem funkcji nowe wyrazy dzieli się na dwie główne grupy – referencyjne (nazywane też nominatywnymi, terminologicznymi, niezbędnymi itd.) oraz ekspresywne (nazywane też stylistycznymi, fakultatywnymi itd.) (Girčienė 2012a: 249; 2012b: 15; zob. też Offord 2001: 98; Vaicekauskienė 2007: 34–43). Referencyjne nowe wyrazy nazywają nowe realia, czyli pełnią funkcję referencyjną (przekazywania informacji), natomiast ekspresywne nowe wyrazy wprowadza się do tekstu ze względów stylistycznych; najważniejsza jest tu funkcja emocjonalno-ekspresywna (Girčienė 2012b: 15). Referencyjne 4 W ND odnotowano również takie jednostki językowe, które prawdopodobnie przez pomyłkę nie trafiły do słowników referencyjnych. W ND mają one oznaczenie „nienowy (nieodnotowany)”, np. meiliauostis „ludowy środek leczniczy wywołujący lub wzmagający popęd seksualny”. W Duomenyne podano, że ten neologizm to „częściowy odpowiednik obecnego zapożyczenia afrodiziakas, niegdyś używany w języku litewskim, lecz nieuwzględniony w obszernym «Słowniku języka litewskiego»”. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 nowe wyrazy, których główną cechą wyróżniającą jest neutralność stylistyczna (Girčienė 2012b: 41), w pracach z zakresu słowotwórstwa określa się jako doraźne derywaty (potencjalizmy). Derywat potencjalny to derywat całkowicie zwyczajny dla użytkownika języka, utworzony na nowo i zgodny z wymogami typu słowotwórczego, realizowany w akcie mowy w każdej chwili, gdy tylko zachodzi taka potrzeba (Plag 2003: 57; Paulauskienė 2006: 24; Urbutis 2009: 316; Vaskelienė 2011: 67), np. obok zwyczajowych dla Litwinów nazw mięs (paukštiena, kiauliena, jautiena), gdy zachodzi potrzeba, tworzy się buivoliena (: buivolas) „mięso bawołu”, kengūriena (: kengūra) „mięso kangura”, kupranugariena (: kupranugaris) „mięso wielbłąda” itd. Zasadniczą cechą wyróżniającą derywaty potencjalne jest to, że nawet przy ich pierwszym pojawieniu się często nie odczuwa się ich nowości (Mikelionienė 2000a: 19; Urbutis 2009: 323). Tworzy się je z konieczności nazwania nowej realności (Girčienė 2012b: 12), aby wypełnić tak zwane „luki semantyczne” (Mikelionienė 2000b: 65), w przeciwieństwie do ekspresywnych nowych wyrazów, które służą „nowszej, bardziej ekspresywnej lub modniejszej ekspresji językowej” (Girčienė 2005: 78). Te nacechowane stylistycznie, czyli konotowane, elementy tekstu (Girčienė 2012b: 41; zob. też Lehrer 2003: 369) w innych pracach nazywane są również derywatami okazjonalnymi (okazjonalizmami). Derywat okazjonalny (okazjonalizm) to ekspresywny neologizm, oddalony od systemu słowotwórczego i utrwalony w indywidualnym kontekście (Blažinskaitė 2004: 59; Rozenbergs 2004: 156; Urbutis 2009: 323–324; Jakaitienė 2010: 207; Mattiello 2016: 115), określany także terminami neologizm autorski, indywidualny, stylistyczny, sytuacyjny, kontekstowy, jednorazowy oraz o nietypowej budowie, a także derywat nieodnotowany w słownikach (Mikelionienė 2000c: 67; 2002: 74; Jakaitienė 2010: 207; Kazlauskaitė, Župerka, Macienė 2013: 92; Miliūnaitė 2014: 247), np. osoby o niewielkim rozumie określa się jako išplautsmegenis, -ė (: išplautas, -a + smegenys) „pogard. ktoś o otępiałym sposobie myślenia (z wypranym mózgiem)”, vienavingis, -ė (: vienas, -a + vingis) „pogard. ktoś z jednym zwojem mózgowym, tj. o prymitywnym sposobie myślenia”, žirniassmegenis, -ė (: žirnis + smegenys) „pogard. ktoś o prymitywnym sposobie myślenia, nieoświecony, nieokrzesany kołek” itd. W artykule analizowana jest zatem emocjonalno-ekspresywna leksyka ND, obejmująca znaczną część okazjonalnych neologizmów. Możliwym dalszym kierunkiem badań jest zbadanie, na ile różnią się tendencje słowotwórcze derywatów okazjonalnych i referencyjnych nowych wyrazów. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 NOWE WYRAZY – AKTUALNE ZNAKI WSPÓŁCZESNOŚCI Kalba – vienas iš svarbiausių tautos požymių (Gudavičius 1992: 1), nes „[k]iekvienos tautos kalba saugo įdomią istoriją apie daugelio amžių žmonių pastangas pažinti, suvokti ir pajungti sau juos supantį pasaulį“ (Kopylenko 1995: 19, cituojama iš Gudavičius 2000: 8), kitaip tariant, nuo seno vartojamuose kalbos vienetuose yra išlikęs per šimtmečius susiklostęs tautos pasaulėvaizdis ir pasaulėjauta (Gudavičius 2003: 68). Kalbos ir tautos santykis nagrinėjamas ne tik kalbininkų, bet ir kitų sričių specialistų: „Kalba daugelio kultūrologų, mitologų seniai suvokiama kaip liaudies kultūros, tautos psichologijos ir filosofijos veidrodis, dažnai ir kaip vienintelis šaltinis tautos istorijai ir jos dvasiai pažinti ir yra tiriama šiuo požiūriu“ (Tolstojus 2009: 82). Językowy obraz świata właściwy językowi ojczystemu cechuje wielowarstwowość i wieloaspektowość, ponieważ w języku zachowują się nie tylko elementy obrazu świata, które przestały być aktualne dla społeczeństwa (dawne przekonania, wyobrażenia), lecz pojawiają się też nowe aspekty postrzegania świata (nowe doświadczenia, nowe zjawiska, nowe prawdy naukowe) (Mackiewicz 1999a: 21; 1999: 195, cyt. za Gudavičius 2000: 13), np. obok zwyczajowych dla Litwinów nazw dawnych domów (gryčia, pirkia, stuba, troba), wraz ze zmianą warunków życia (zanikiem kultury agrarnej i nasileniem urbanizacji) stopniowo pojawiły się w języku betonmonstris (: betonas + monstras) „ogromny, groźnie wyglądający betonowy budynek”, betonoidas (: betonas) „nowoczesny betonowy budynek szpecący harmonijne otoczenie”, dangoraižynas (: dangoraižis) „miejsce w centrum nowoczesnego miasta, gdzie znajduje się wiele wieżowców”, stiklainis, które zyskało nowe znaczenie, „pogard. nowoczesny szklany budynek lub nadbudowa (zwykle mało wartościowa, nie zawsze wzniesiona legalnie)”, oraz žemėraižis (: žemė + raižyti) „budynek zagłębiony głęboko pod ziemią, przeciwieństwo wieżowca”. Podobne neologizmy dostarczają cennych informacji nie tylko o obrazie świata utrwalonym w języku litewskim, ale też o językowym sposobie odczuwania świata, który przekazuje emocjonalny stosunek człowieka do rzeczywistości (Gudavičius 2000: 16). Būtent laiko aktualijas bei laikinus, situacinius dalykus (Miliūnaitė 2012a: 4) ar net visuomenės raidos lūžius (Girčienė 2012c: 19) žymi naujų žodžių srautas. Duomenyne fiksuota keliasdešimt naujadarų, kuriuos derėtų laikyti gyvenamojo meto aktualių ženklai, pvz., 2018 m. politikų teikti transporto ir švietimo, maisto srities teisinio reglamentavimo siūlymai nesulaukė visuomenės palaikymo, todėl kalboje radosi stilistiškai žymėtų, laiko aktualijas žyminčių BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 neologizmów: dyzelheitas (: dyzelis „samochód napędzany silnikiem Diesla” + -heitas < z ang. hate „nienawidzić”) „żart. niechęć do samochodów z silnikiem Diesla”5; maistnešys, -ė (: maistas + nešti) „żart. osoba, która przynosi do szkoły jedzenie niezalecane przez Ministerstwo Ochrony Zdrowia“ (por. užkandnešys, -ė6). Przedsiębiorcy, którzy natychmiast zareagowali na zalecenia przedstawione przez Ministerstwo Ochrony Zdrowia, zaproponowali uczniom i ich rodzicom rozwiązanie – możliwy kontaminat (złożenie), który pojawił się w języku wraz z nową realnością (szerzej zob. Kabašinskaitė: 1998: 5, 63–64, 67; Urbutis 2009: 354–355; Miliūnaitė 2014: 246–264; Murmulaitytė 2018: 60–70) sveikatronas (: sveikas, -a + -tronas) „pudełko na przekąski dla dzieci, zachęcające do jedzenia warzyw“7. ND obfituje również w inne neologizmy wyrażające niezadowolenie z obecnych władz, związane z Litewskim Związkiem Chłopów i Zielonych oraz osobami mu sprzyjającymi: gandragalviai (: gandras + galva) „pejor. siła polityczna kierowana przez Ramūnasa Karbauskisa – Litewski Związek Chłopów i Zielonych, którego symbolem jest lecący bocian“8, gandragalviškas, -a (: gandragalvis, -ė) „pejor. charakterystyczny dla gandragalviai“, gandramintis, -ė (: gandras + mintis) „pejor. człowiek z Partii Chłopów i Zielonych lub jej sympatyk“9 oraz gandriniai (: gandras) „ironicznie. siła polityczna kierowana przez Ramūnasa Karbauskisa – Litewski Związek Chłopów i Zielonych, którego symbolem jest lecący bocian“. W Duomenyne odnotowano neologizmy utworzone od nazwy Litewskiego Związku Chłopów i Zielonych 5 Por. przykład podany w ND: Zjawisko, w którym część społeczności motoryzacyjnej wyraża wyłącznie negatywne opinie o samochodach z silnikiem Diesla, zyskało już nazwę ogólną – dyzelheitas (ang. diesel hate – nienawiść do diesla) – śmieje się dyrektor generalny Litewskiego Stowarzyszenia Przedsiębiorców Motoryzacyjnych Vitoldas Milius (15min.lt 2018 07 31). Nawiasem mówiąc, neologizmu dyzelheitas nie należy mylić z fonetycznie podobnym dyzelgeitu (por. ang. dieselgate, ros. дизельгейт). Dyzelheitu określa „niechęć do samochodów z silnikiem Diesla“, natomiast zapożyczenie dyzelgeitas (: dyzelis + -geitas (ang. -gate < Watergate), drugi człon złożenia oznaczający zwykle skandal polityczny na dużą skalę lub związany z ukrywanymi działaniami władzy) – „skandal z fałszowaniem danych dotyczących emisji spalin samochodów z silnikiem Diesla marki Volkswagen“. 6 Por. przykłady użycia podane w ND: Byli kolporterzy książek, teraz będą maistnešiai [Komentarz ucznia, który zapoznał się z listą produktów spożywczych niezalecanych w szkole. – Uwaga red.] (facebook.com 2018 09 04). Rok 2018 zapoczątkował czasy nosicieli przekąsek. Najwyraźniej potrwa to 40 lat [Reakcja na dyskusję na Facebooku o wytycznych Ministerstwa Ochrony Zdrowia określających, jakiego jedzenia uczniowie nie mogą przynosić do szkoły. – Uwaga red.] (facebook.com 2018 08 31). 7 Por. przykład podany w ND: „Z tego powodu już trzeci rok z rzędu realizujemy projekt odpowiedzialności społecznej «Sodinčius», którego celem jest pomaganie dzieciom w poznawaniu warzyw i owoców, a tym samym zachęcanie maluchów do jedzenia ich w większych ilościach. W tym roku postanowiliśmy pomóc rodzicom i zadbać o to, by ich dzieci w bardziej oryginalny i zabawny sposób dowiedziały się o zdrowym odżywianiu. Stworzyliśmy specjalne pudełka na przekąski – «Sveikatronas», na których przedstawiono warzywa-bohaterów, takie jak pomidor, brokuł, jabłko, marchewka i malina, symbolizujące supermoce warzyw i owoców. Aby dzieci wkładały do tych pudełek zdrowe przekąski, nadaliśmy warzywom, owocom i jagodom specjalne nazwy, np. «morkatronas» – opowiada B. Čiakauskaitė (zmones.lt 2018 09 17). 8 Neologizm utworzono przez analogię do wyrazu bukagalvis, -ė. 9 Neologizm utworzono przez analogię do wyrazu bendramintis, -ė. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 nazwiska lidera Ramūnasa Karbauskisa: karbauskiada (: Karbauskis) „historie związane z działalnością posła do Sejmu Ramūnasa Karbauskisa“, karbauskininkai (: Karbauskis) „siła polityczna kierowana przez Ramūnasa Karbauskisa – Litewski Związek Chłopów i Zielonych“ i karbauskizmas (: Karbauskis) „lekcew. ideologia polityka Ramūnasa Karbauskisa i kierowanej przez niego partii“. Bliską współpracę polityków Sauliusa Skvernelisa i Ramūnasa Karbauskisa nazywa możliwy kontaminat karboskvernelis (: Karbauskis + Skvernelis) „lekcew. duet polityków Sauliusa Skvernelisa i Ramūnasa Karbauskisa“. W Duomenyne znaleziono nieco mniej neologizmów utworzonych na podstawie nazwiska premiera Sauliusa Skvernelisa, np. skvernelininkas, -ė (: Skvernelis) „zwolennik premiera Sauliusa Skvernelisa“ oraz skvernelkė (: Skvernelis) „pejor. warunkowa jednostka pieniężna proponowana przez rząd kierowany przez premiera Sauliusa Skvernelisa, przeznaczona dla osób korzystających ze wsparcia społecznego na zakupy w małych sklepach“ (utworzona przez analogię do żargonowego wyrazu vagnorkė10). Naujažodystės – okazinių naujažodžių kūrimo procese, rodant emocinį santykį su Lietuvos valstiečių ir žaliųjų sąjungos vadovu, kuriama ir tokių darinių, kurių darybos pamatu pasirenkamas gyvenvietės Lietuvoje pavadinimas – Naisiai, siejami su Ramūnu Karbauskiu: naisiada (: Naisiai) „su TV serialu „Naisių vasara“ ir Valstiečių ir žaliųjų sąjungos politine reklama tame seriale susijusios peripetijos“, naisybė (: Naisiai) „iron. ypatybės, reiškiančios neigiamas opozicinių jėgų nuostatas dėl visko, kas susiję su Naisiais kaip Valstiečių ir žaliųjų sąjungos simboliu, pavadinimas“ (plg. naisu, naisumas, na sus, -i), naisietija (: naisietis, -ė) „Valstiečių ir žaliųjų sąjungos, kurios vienas iš simbolių – Naisiai, rinkėjai“, naisietis, -ė (: Naisiai) „1. Naisių gyventojas; 2. Valstiečių ir žaliųjų sąjungos, kurios vienas iš simbolių – Naisiai, narys ar sekėjas“, naisizacija (: Naisiai) „iron. Ramūno Karbauskio idėjų, įgyvendintų Naisių gyvenvietėje, plėtra“ ir naisuva (: Naisiai) „Valstiečių ir žaliųjų sąjungos, kurios vienas iš simbolių – Naisiai, atstovai Seime“. Akivaizdu, kad patys aktualiausi dalykai ilgainiui aplimpa dariniais (džn. neigiamos konotacijos) (plg. Miliūnaitė 2000: 8). Twórcy neologizmów nacechowanych stylistycznie zwracają uwagę także na działalność ministra zdrowia Andriusa Verygi; szczególnie negatywnie oceniana jest zainicjowana przez niego kampania zaostrzania kontroli alkoholu, dlatego jako podstawę słowotwórczą wybiera się nazwisko ministra i tworzy nie tylko negatywne 10 Vagnorkėmis (: Vagnorius) nazywano pierwsze litewskie pieniądze wprowadzone po odzyskaniu niepodległości (tymczasowe talony, ozdobione wizerunkami różnych zwierząt). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 konotacje, ale także formacje żartobliwe, wyśmiewające lub ośmieszające nie tylko samego ministra, lecz także zwolenników kampanii zaostrzenia kontroli alkoholu: kontaminant veryganas, -ė (: Veryga + weganin) „żart. neologizm określający abstynenta aktywnie popierającego ograniczenia dotyczące alkoholu”, verygininkas, -ė (: Veryga) „iron. zwolennik zaostrzenia kontroli alkoholu”, verygizacija (: Veryga) „iron. zaostrzenie kontroli alkoholu zainicjowane przez ministra zdrowia RL Aureliusa Verygę”, verygmetis (: Veryga + okres) „iron. okres wejścia w życie ustawy o zaostrzeniu kontroli alkoholu zainicjowanym przez ministra zdrowia RL Aureliusa Verygę” oraz kontaminant žvergyga (: bestia + Veryga) „iron. neologizm stworzony w celu ironizowania z kampanii zaostrzenia kontroli alkoholu zainicjowanej przez ministra zdrowia Aureliusa Verygę”. Konsekwencją zakazu jest okazjonalizm, który pojawił się w języku: puslapiakarpys, -ė (: strona + wycinać) „żart. wykonawca ustawy – osoba wycinająca z zagranicznych czasopism strony z zakazaną reklamą alkoholu”. O „rozwoju tendencji i znaczeniu [takich neologizmów politycznych] dla użytkowników języka świadczy nie tylko <...> częstotliwość użycia, lecz także rozgałęzienie derywacyjne” (Girčienė 2013: 85) – fakt, że tworzy się nie pojedyncze formacje, lecz nowe derywaty składające się na bogate gniazdo słowotwórcze, dowodzi, że naród litewski, twórczo korzystając z możliwości słowotwórczych, na różne sposoby i obficie wyraża emocjonalny stosunek do palących problemów współczesności (szerzej zob. Pikčilingis 1971: 225; Gudavičius 2007: 83). Zjawiska tymczasowe, sytuacyjne (np. pojedyncze skandale polityków itp.) są oznaczane zaledwie jednym czy dwoma neologizmami: markauskiada (: Markauskas) „iron. skandal związany z działalnością rolniczą ministra rolnictwa Bronisa Markauskasa”, nusišalčiūtinti (: *šalčiūtintis: *šalčiūtinti: Šalčiūtė) „iron. zrobić sobie selfie w stylu Moniki Šalčiūtė, działaczki świata mediów społecznościowych i rozrywki”, pakildišinti (: *kildišinti: Kildišienė) „żart. skompromitować z powodu byłej posłanki Gretės Kildišienė, protegowanej polityka Ramūnasa Karbauskisa”, pūkintis (: *pūkinti: Pūkas) „żart. neologizm określający działalność parlamentarzysty Kęstutisa Pūkasa, któremu postawiono zarzuty molestowania seksualnego” itd. Jeszcze kilka wyrazistych znaków aktualiów 2018 r. odnotowanych w ND „jako piękny przejaw twórczości językowej oraz świadectwo możliwości języka i jego twórców” (Miliūnaitė 2012b: 8): Sausuva (: suchy, -a) „Litwa dotknięta suszą”11 (por. kontaminant z 2017 r. Vilnecija (: Wilno 11 Por. przykład podany w ND: Cierpienia Litwy: w zeszłym roku – prawdziwa Litwa, w tym roku – już Sausuva [nagłówek] Zamiast oczekiwanego deszczu – zaledwie kilka kropel. Wczoraj wielu rolników w kraju było wyjątkowo rozczarowanych, bo zabrakło im nawet siana dla bydła. Niewiele lepiej jest w lasach, dlatego mieszkańcy Dzukii na razie pozostają bez zarobku. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 10 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 + Wenecja) „żart. Wilno, które po letniej ulewie i zalaniu ulic stało się podobne do Wenecji”), kontaminant Šiukšlinìškės (: zaśmiecony, -a + Viršuliškės) „pogardl. zaśmiecona dzielnica mieszkaniowa (chodzi o wileńskie Viršuliškės)”12, neologizm, który w tym roku zyskał aktualność, vaikmušys, -ė (: dziecko + bić) „pogardl. osoba bijąca własne dzieci”. Rozpoczęty na świecie ruch #metoo wzbogacił warstwę nowego słownictwa języka litewskiego o neologizmy mytiūtis, -ė (: mytiu13 < z angielskiego metoo) „ofiara molestowania seksualnego, która upubliczniła ten fakt z hasztagiem #metoo, wyrażając w ten sposób solidarność z innymi poszkodowanymi”, mytukė (: mytiu) oraz mytušnìkė (por. ros. мутушница, мутушник). Spory z 2017 r. dotyczące pomnika na wileńskim placu Łukiskim14 skłoniły społeczeństwo do utworzenia formacji vytininkas, -ė (: vytis) „zwolennik pomnika na wileńskim placu Łukiskim – posągu Vytisa” oraz bunkerininkas, -ė (: bunkier) „zwolennik pomnika na wileńskim placu Łukiskim, przypominającego bunkier partyzantów”15. W 2016 r. nie tylko na Litwie, lecz także w wielu krajach świata rozpowszechnił się zapożyczony z dyskursu politycznego wyraz trampokalipsė (ang. trumpocalypse < Trump (nazwisko nowego prezydenta USA Donalda Trumpa) + apocalypse) „wybór Donalda Trumpa na prezydenta USA, przyrównany do apokalipsy – nadejścia końca świata”. W tym samym roku do ND trafił (jako zjawisko, które wywołało wielkie niezadowolenie litewskiego społeczeństwa) neologizm kalafiorgeitas (: kalafior „kalafior” + -geitas Na Litwie, nazywanej krajem deszczu, w zeszłym roku ogłoszono stan klęski żywiołowej z powodu nawałnic, które nawiedziły kraj, a w tym roku – jest zupełnie odwrotnie (lrytas.lt 2018 06 12). 12 Por. przykład odnotowany w ND: Z powodu zwałów śmieci mieszkańcy wileńskiej dzielnicy Viršuliškės nazywają ją już Šiukšlininkėmis [nagłówek] „Przyjeżdżają samochodami i wyrzucają, wynoszą i wyrzucają śmieci ze wszystkich domów. Świadomości ludzi się nie zmieni, ale kiedy przy drodze nie było kontenerów, takich głupot nie było. Teraz to nie Viršuliškės, tylko Šiukšlininkės, tak można ją nazwać. Już nawet dzieci w wieku 7–8 lat oburzają się, pytając, dlaczego nikt nie wywozi śmieci” – mówiła kobieta (15min.lt 2018 11 05). 13 Ale się śmieję. Ona walczy z molestowaniem seksualnym:-) Spójrzcie na pysk tej mytiu założycielki. Albo tej. No tak, normalni mężczyźni trzymają się od nich z daleka. Brzydkie. Nieatrakcyjne seksualnie. Zboczenia. Ucieszyłyby się, gdyby ktoś je molestował:-D [Pisownia oryginalna – przyp. red.] (tv3.lt [komunikacja elektroniczna] 2018 05 13). 14 Nawiasem mówiąc, na podstawie danych podanych w dziele historyka Gediminasa Kulikauskasa Kod Litwina. Zwyczaje i usposobienie dawnego Litwina sprzed 100 lat można założyć, że podziały i spory w litewskim społeczeństwie dotyczące jakiegoś pomnika czy budowli są czymś zwyczajnym, bo już w okresie międzywojennym (około 1931 r.) społeczeństwo w Kownie podzieliło się na dwie grupy „w sprawie pozostałości okupacyjnej władzy carskiej w samym sercu miasta – soboru Piotra i Pawła. Jedni uważali, że wystarczy przemianować budowlę na kościół św. Michała Archanioła i przekazać ją pod zarząd kowieńskiego garnizonu wojskowego. Inni chcieli zrównać ją z ziemią” (Kulikauskas 2018: 399; szerzej zob. 2018: 400–414; por. niedawne spory o rzeźby na Zielonym Moście). 15 Por. przykład z ND: Stulecie państwa uczcimy „vytininkų” i „bunkerininkų” zamieszkami? [nagłówek] Jeśli każdy spór o gusty zamienimy w wojny światopoglądowe, całkiem możliwe, że jubileusz stulecia państwa litewskiego uczcimy zamieszkami „vytininkų” i „bunkerininkų” na placu Łukiskim, milczącym striptizem na Górze Giedymina oraz takim rozłamem społecznym, jakiego nie było od czasów zamachu stanu z 1926 r. (delfi.lt 2017 12 02; Romas Sadauskas-Kvietkevičius). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 11 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 (ang. -gate < Watergate) „żart. skandal, który ludzie wywołali na Litwie z powodu gwałtownego wzrostu cen; jego początkiem było oburzenie jednego obywatela ceną kalafiora (za główkę – 3,49 EUR)” oraz kalafobija (: kalafior „kalafior” + fobija (gr. phobos) „strach”) „żart. strach przed kupowaniem kalafiorów z powodu ich wysokich cen”. W 2015 r. negatywnie oceniano niechęć mężczyzn do służby wojskowej, dlatego powstał ironiczny kontaminant z zakresu społecznego dyskursu o wojsku: verktinis, -ė (: verkti + šauktinis) „iron. ktoś, kto narzeka na pobór do wojska i chce go uniknąć, albo ktoś, kto to parodiuje; ktoś, kto bezpodstawnie nad czymś lamentuje”. W 2014 r. w centrum uwagi litewskiego społeczeństwa znalazła się wojna, a dokładniej – zjawisko agresywnej polityki, które przeniknęło do języka litewskiego jako zapożyczenie okupendumas (ros. окупендум < okupuoti + referendumas) „referendum w sprawie odłączenia Krymu od Ukrainy, przeprowadzony 16.03.2014 r. w warunkach okupacji (wojny niekonwencjonalnej)”. W 2013 r. w bazie odnotowano zaledwie jeden ślad bieżących wydarzeń – pojedynczy neologizm varškianėšys, -ė (: varškė + nėšti) „żart. przemytnik, który podczas rozpoczętej przez Rosję w październiku 2013 r. blokady litewskich wyrobów mlecznych przewozi twaróg przez Niemen do obwodu kaliningradzkiego” (utworzone przez analogię do knygnešiu). Na podstawie danych ND z 2012 r. widać, że w tym roku wybuchły skandale związane z rzekomą pedofilią oraz bankiem „Snoras”. O skandalu pedofilskim świadczą wpisane do bazy neologizmy, takie jak kontaminant kedofilas, -ė (: Kedys + pedofilas) „pejor. zwolennik Drąsiusa Kedysa, który walczył z pedofilią i zginął w niewyjaśnionych okolicznościach”, kedofilija (: Kedys + pedofilija) „poparcie dla zgromadzenia zwolenników Drąsiusa Kedysa (kedofilów)”16, kedofilinis, -ė (: kedofilas, -ė) „związany z kedofilią i kedofilami” oraz kedofilizacija (: *kedofilizuoti) „rozprzestrzenianie się kedofilii”. W tym samym roku, po likwidacji banku „Snoras”, w języku litewskim pojawiły się różne derywaty o negatywnej konotacji, np. apsisnorinti (: *apsnorinti: *snorinti: Snoras) „iron. skompromitować się, rozpatrując kwestie nacjonalizacji banku „Snoras””, nusnorinti (: *snorinti: Snoras) „iron. zlikwidować bank „Snoras””, snoriada (: Snoras) „iron. historia banku „Snoras”, znacjonalizowanego w 2011 r., i wszystko, co się z nią wiąże”, a nawet zdrobnienie snoriukas (: Snoras) „uliczny kiosk samoobsługowy byłego banku „Snoras” (znacjonalizowanego pod koniec 2011 r.)”. Fakt, że neologizm 16 Prawdą jest, że można tu dostrzec również derywację sufiksalną. Neologizm kedofilija (: kedofilas, -ė) można uznać za derywat utworzony za pomocą sufiksu -ija. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 12 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 snoriukas i inne odnotowane w bazie derywaty rzeczywiście można uznać za ślady bieżących wydarzeń, co potwierdza uwaga twórców bazy zamieszczona przy zdrobnieniu: snoriukas to „potoczne słowo, które zapewne po pewnym czasie odejdzie w przeszłość”17. Takie okazjonalne derywaty, związane z „kilkoma sezonami”, „chwytane są jako aktualności, lecz z czasem wycofują się z aktywnego użycia” (Miliūnaitė 2006: 159). Nie ma wątpliwości, że z czasem bieżące wydarzenia z życia społecznego ulegają zapomnieniu, a neologizmy, które je nazywały, bez dodatkowego wyjaśnienia stają się trudne do zrozumienia. Potwierdza to derywat varškėfobija (: varškė + fobija) „żart. tak nazwany ruch społeczny, który powstał jako ironiczny protest przeciwko mediom, wyolbrzymiającym do rangi sensacji fakt, że ochroniarz nie wpuścił Zity Čepaitė, niosącej pojemnik ziarnistego twarogu, na koncert zespołu „Antis” na dziedzińcu Domu Nauczycieli”, utworzony w 2011 r. w mediach internetowych. Oczywiście nie jest trudno zrozumieć znaczenie derywacyjne („strach przed twarogiem”), ponieważ neologizmy tworzy się z istniejącego materiału językowego, dlatego nowy derywat ma oparcie w języku i jest motywowany – nazywając nowy przedmiot, rzecz czy zjawisko, równocześnie wskazujemy, dlaczego tak je nazwaliśmy, podkreślając jedną lub drugą cechę bądź aspekt nazywanego obiektu (Gudavičius 2000: 101; szerzej zob. Urbutis 2009: 69–72). Warto zbadać materiał przedstawiony w bazie zarówno z perspektywy etnolingwistyki, jak i słowotwórstwa. Materiał zgromadzony w ND pokazuje, że użytkownicy języka reagują na bieżące wydarzenia i potrafią tworzyć najróżniejsze neologizmy nacechowane stylistycznie. Oczywiste jest, że leksyka stanowi odzwierciedlenie społeczeństwa, a „każdy okres rozwoju języka odzwierciedla odpowiedni okres w życiu narodu” (Gudavičius 1992: 5; zob. też Wohlgemuth 2009: 258). ANALIZA SŁOWOTWÓRCZA LEKSYKI EMOCJONALNO-EKSPRESYWNEJ W ZASOBIE Analiza słowotwórcza emocjonalno-ekspresywnej leksyki ND wykazała, że głównymi sposobami tworzenia stylistycznie nacechowanych neologizmów są derywacja sufiksalna (45,7 proc.), złożenie (31,7 proc.) oraz niemorfemowy sposób słowotwórstwa – kontaminacja (zmieszanie) (12,7 proc.) (o kontaminacji zob. też Murmulaitytė 2018: 61). W tym ostatnim sposobie słowotwórstwa neologizmy tworzy się przez połączenie niemorfemowych części istniejących wyrazów, jednak w językoznawstwie litewskim takiego „zmieszania” nie uważa się za 17 Niektóre neologizmy odzwierciedlające aktualne wydarzenia, odnotowane w ND, od 2017 r. są włączane do list nominowanych w plebiscytach na Słowo Roku i Wyrażenie Roku. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 13 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 tradiciškai suprantamos žodžių darybos proceso dalimi“ (Miliūnaitė 2014: 249; dar žr. Murmulaitytė 2018: 61) – „[ž]odžių darbai terupi dariniai, o ne fonetiniai ar kitokie perdirbiniai, vienų teksto žodžių keitimas kitais, kontaminacijos padariniai ir panašūs dalykai“ (Urbutis 2009: 324). Menko produktyvumo yra priešdėlinė daryba (5,6 proc.), mišrusis darybos būdas (2,4 proc.) ir galūninė daryba (1,9 proc.) (žr. 2 pav.). RYS. 2. Rozkład leksyki emocjonalno-ekspresywnej w zasobie według sposobów słowotwórstwa Najczęstszym środkiem w najbardziej produktywnym sposobie słowotwórstwa – derywacji sufiksalnej – jest sufiks -(i)ukas, -ė, tworzący nazwy osób posiadających daną cechę, stanowiący 6,8 proc. wszystkich derywatów sufiksalnych18, np. karštukė (: karštas, -a) „pieszcz. atrakcyjna seksualnie dziewczyna“, mylიმukas, -ė (: mylimas, -a) „pieszcz., zdrobn. osoba lub rzecz, do której jest się bardzo przywiązanym, którą bardzo się lubi lub kocha (zwłaszcza mówiąc o dzieciach)“, neigaliukas (: neįgalus, -i) „pieszcz. osoba z niepełnosprawnością 18 Jednym z częstszych sufiksów innej części mowy jest -inis, -ė, należący do kategorii słowotwórczej przymiotników wyodrębniających (klasyfikujących) (4,5 proc.), np. koloradinis, -ė (: koloradas) „pejor. związany z wstążkami św. Jerzego i ich nosicielami“, čikenfektorinis, -ė (: čikenfektorius) „iron. związany z čikenfektoriusem, tj. z firmą zajmującą się przetwórstwem produktów z kurcząt; w przenośni, ironicznie – prostacki“, itp. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 14 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 człowiek“, itp. Sposób utworzenia neologizmu beglobiukas, -ė (: beglobis, -ė) „pieszcz. bezdomne zwierzę“ można interpretować dwojako, zależnie od tego, co uzna się za podstawę słowotwórczą – rzeczownik beglobis, -ė (należący do kategorii zdrobnień (rzeczowników zdrobniałych)) czy przymiotnik (należący do kategorii nazw osób posiadających daną cechę). O połowę mniej odnotowano derywatów z sufiksem –(i)ukas, –ė, należących do nazw wykonawców czynności i nosicieli cechy czasownikowej (3,6 proc.), np. nemiegiukas, -ė (: nemiegoti) „pieszcz. maluch, któremu trudno zasnąć (zwłaszcza na drzemkę w południe)“, nugirstukas (: nugirsti) „żart. podsłuchana wiadomość“, itp. W zasobie odnotowano zaledwie kilka zdrobnień, czyli derywatów z sufiksem zdrobniającym –(i)ukas,-ė (2,7 proc.): pabaisiukas (: pabaisa) „zdrobn. niewielki potwór“ (szerzej o użyciu zdrobnień w mowie dzieci i języku dziecięcym zob. Savickienė 2006: 260; Kamandulytė 2006: 269; o najbardziej produktywnych sufiksach w języku dziecięcym zob. Dabašinskienė 2010: 44), nietypowo utworzone nėštukė (: nėščia) „1. pieszcz. kobieta spodziewająca się dziecka, ciężarna“, którego podstawą słowotwórczą jest przymiotnik, itp. Do zdrobnień o wyspecjalizowanym znaczeniu należy prawdopodobnie zaliczyć neologizm snoriukas (: Snoras) „zdrobn. uliczne samoobsługowe kioski banku „Snoras“, znacjonalizowanego pod koniec 2011 r.“. Neologizmy tworzy się także za pomocą sufiksu –izmas, należącego do kategorii słowotwórczej nazw cech (abstraktów odimiennych) (6,8 proc.), np. priekvailizmas (: priekvailis, -ė) „iron. ideologia propagowana przez priekvailiai“, runkelizmas (: runkelis) „pejor. stan ludzi cechujących się ograniczeniem umysłowym i pesymizmem, nazywanych runkeliai“; por. nietypowy doraźny derywat nusispjovizmas (: nusispjovė) „iron. celowe i systematyczne lekceważenie czegoś“, którego podstawą słowotwórczą jest czasownik zwrotny z przedrostkiem. Osobno należy omówić derywację z sufiksem –iena, warunkowo zaliczanym do nazw mięs (6,4 proc.). Do tego typu słowotwórczego należy wiele neologizmów oznaczających nie mięso jakiegoś zwierzęcia lub ptaka, lecz obfitość bądź całość (surowiec) jakichś przedmiotów, rzeczy lub zjawisk – podstawę słowotwórczą stanowi nazwa części, np. dokumentiena (: dokumentas) „pejor. szkice dokumentów wątpliwej wartości (surowiec)“, internetiena (: internetas) „pejor. informacje dostępne w internecie (surowiec informacyjny)“, laikraštiena (: laikraštis) „pejor. bezwartościowe, często brukowe media drukowane“, skaitaliena (: skaitalas) „pejor. czytadło, literatura bezwartościowa“, televizijiena (: televizija) „pejor. bezwartościowa produkcja telewizyjna“, nietypowo utworzone verteliena (: vertalas?) „pejor. bezwartościowy przekład, surowiec dla tekstu prawdziwego przekładu“, žodiena (: žodis) „iron. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 15 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 „nadmiar pustych słów” (por. žodeliena19 (zob. też Mikelionienė 2002: 75–76). Dabartinės lietuvių kalbos tekstyne (dalej – DLKT) odnotowano jeszcze dwa nowe wyrazy zaliczane do tej podgrupy, tj. bulvariena (: bulvarinis, -ė)20 oraz žurnalistiena (: žurnalistas)21. Chociaż derywaty z przyrostkiem –iena można również zaliczyć do kategorii nazw nosicieli cechy rzeczownikowej (por. naujiena, seniena, žaliena; mėnesiena; szerzej zob. DLKG 2006: 121), to jednak można przypuszczać, że nazwy tych pejoratywnych, ironicznych formacji nawiązują właśnie do nazw mięsa – zwykle określa się nimi czyjś nieprzetworzony, nieuporządkowany materiał. Na podstawie przykładów žurnalistienos znalezionych w DLKT oraz laikraštienos odnotowanych w ND22 widać, że spośród wymienionych derywatów z przyrostkiem –iena najwcześniej w użyciu pojawił się neologizm laikraštiena; najpewniej właśnie na jego wzór utworzono analogicznie podobne formacje. Uwzględniając przykłady zgromadzone w ND, można przypuszczać, że kształtuje się nowy typ słowotwórczy z przyrostkiem –iena. Oczywiście nie można formułować uogólnionych wniosków, opierając się wyłącznie na materiale z bazy, dlatego tę hipotezę należy zweryfikować po zgromadzeniu i gruntownym zbadaniu materiału obszerniejszego niż zasoby ND. Nieco bardziej produktywnym przyrostkiem w emocjonalno-ekspresywnej leksyce jest przyrostek kategorii słowotwórczej nazw cech (abstraktów rzeczownikowych) –ystė (4,5 proc.), np. pelnagaudystė (: pelnagaudys, -ė) „pejor. pogoń za zyskiem”, šūdmaly stė (: šūdmala) „pot. robienie głupstw, bredzenie”, žemgro bystė (: žemgrobys, -ė) „pejor. nielegalne nabycie prawa własności do ziemi” i in. Jak zauważa redaktorka ND Rita Miliūnaitė, „zgromadzony w bazie zbiór nowej leksyki pokazuje, że język litewski kryje w sobie więcej sił żywotnych, niż skłonni jesteśmy sądzić” (zob. http://naujazodziai.lk i.lt/?Apie_duomenyną). Przykłady neologizmów utworzonych za pomocą sufiksów pokazują, że społeczeństwo „wyczuwa możliwości języka i potrafi nimi władać” (Miliūnaitė 2012b: 7) – tworząc formacje nacechowane stylistycznie, wykorzystuje najróżniejsze sufiksy, np. pilstukininkas, -ė 19 Por. „Do tego typu słowotwórczego zalicza się jeszcze kilka neologizmów pełniących funkcję terminów naukowych, które nazywają materię („mięso”) jakiegoś ciała, np.: grybiena, mediena, uoliena” (DLKG 2006: 141). Neologizmy verteliena, žodeliena mogły zostać utworzone analogicznie, na wzór wyrazów o podobnej budowie, np.: dvėseliena, ląsteliena i in. 20 „<...> i prasy, która uważa się za poważną. Czysta "bulvariena" może nawet nie raziłaby człowieka, <...>” („Kauno diena” 2001). 21 „<...> ponieważ wiele osób nadal żywi się "laikraštiena", "žurnalistiena", na rynku książki dominowały publikacje komercyjne” („Santara” 1997). 22 „Potem przez kilka lat nasze społeczeństwo karmiono laikraštiena z trucizną” („Lietuvos aidas” 1990 08 16; Jonas Juškaitis); Na początek, szanowny Profesorze, może umówmy się, że nie będziemy mówić o publikacjach ani audycjach dla profesjonalistów, elity naukowej, artystycznej czy kulturalnej, lecz o tej laikraštiena, žurnalienė i šouviena, które każdego dnia trafiają na stół masowego czytelnika („Žurnalistų žinios” 1999 03 31; Domas Šniukas). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrine kalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 (: pilstukas) „pejor. ktoś, kto sprzedaje lub pije pilstuką” (2,7 proc.), žvaigždūnas (: žvaigždė) „iron. mężczyźni-celebryci, znani ludzie (zwykle ze świata rozrywki)” (2,3 proc.), mėšlainis (: mėšlas) „pejor. fast food typu hamburger, szybki i niezdrowy” (1,8 proc.), stambutė (: stambus, -i) „pieszcz. pulchna, krępej budowy dziewczyna lub kobieta” (por. pilnutė) (1,8 proc.), kalbišius (: kalba) „pejor. kiepski, nietrafiający w sedno językoznawca” (por. kalbišiūtė) (1,4 proc.), engykla (: engė) „pejor. przedsiębiorstwo wyzyskujące pracowników” (1,4 proc.), apsisnukiuotojas (: apsisnukiuoti) „iron. uczestnik bójki, podczas której uderza się w twarz” (1,4 proc.), trolija (: trolis, -ė) „iron. społeczność trolli” (0,9 proc.), sveikatinė (: sveikata) „żart. miejsce, w którym sprzedaje się środki poprawiające zdrowie i służące pielęgnacji urody” (0,9 proc.), runkelynas (: runkelis) „pejor. miejsce, w którym zgromadziło się wiele osób pogardliwie nazywanych burakami” (0,9 proc.), baisuoklis, -ė (: baisus, -i) „iron., żart. ktoś, kto jest straszny, strasznie wygląda, zachowuje się itp.” (0,9 proc.), girtuomenė (: girtas, -a) „iron. pijana część społeczeństwa” (0,9 proc.), konservatorienė (: konservatorius, -ė) „żart. żona wpływowego polityka konserwatysty” (0,5 proc.), davatkinas (: davatka) „pejor. mężczyzna-dewot” (0,5 proc.), švaistytuvės (: švaistyti) „iron. tradycja marnotrawienia (publicznych) pieniędzy” (0,5 proc.), spuoguotis (: spuogas) „pejor. osoba mająca pryszcze” (0,5 proc.), darnuva (: darnus, -i) „iron. ogół wszystkiego, co harmonijne” (0,5 proc.) i wiele innych. Na podstawie danych ND widać, że drugą pod względem produktywności metodą słowotwórczą jest złożenie (31,7 proc.). Produktywność złożeń potwierdza nie tylko materiał zgromadzony w bazie. O takim „względnym wzroście liczby wyrazów złożonych (w porównaniu z derywatami sufiksalnymi i paradygmatycznymi)” (Gaivenis 1980: 31) pisano już wcześniej. W ND dominują nacechowane stylistycznie złożenia utworzone z dwóch rzeczowników (43,4 proc.), np. blusturgis (: blusa + turgus) „pejor. targ, na którym handluje się używanymi przedmiotami lub rękodziełem”, kiauliagyvis (: kiaulė + gyvis) „pejor. świnia wyhodowana w nienaturalny (przyspieszony) sposób”, špygsubinė (: špyga + subinė) „wulg. kobieta o bardzo małym tyłku”, zombadėžė (: zombis + dėžė) „iron. telewizor (telewizja) ogłupiający ludzi”23 i in. Szczególnie produktywne są złożenia dwóch rzeczowników (często o negatywnym zabarwieniu), których drugim członem jest –žmogis, np. europažmogis (: Europa + žmogus) „iron. mieszkaniec Unii Europejskiej opartej na relacjach federacyjnych, pozbawionej państwa i narodu”, galvažmogis (: galva + žmogus) „iron. człowiek z głową przepełnioną informacjami”, kėdžmogis (: kėdė + žmogus) „żart. ktoś 23 W uwagach ND podano, że „wyraz jest najczęściej używany w odniesieniu do rosyjskiej telewizji propagandowej”. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 „pracuje w pozycji siedzącej”, miniażmogis (: minia + žmogus) „pejor. człowiek z tłumu, którego cechuje beztroskie podejście do życia”, projektžmogis (: projektas + žmogus) „iron. człowiek utrzymujący się z projektów”, rinkażmogis (: rinka + žmogus) „iron. człowiek żyjący według praw wolnego rynku”, sovietžmogis (: sovietai + žmogus) „pogard. człowiek służący ideologii sowieckiej”, šiukšliążmogis (: šiukšlės + žmogus) „1. pejor. człowiek zaśmiecający otoczenie”, tolerantžmogis (: tolerancija + žmogus) „iron. człowiek ukształtowany przez ideologię liberalizmu, stawiający tolerancję ponad innymi wartościami” oraz valdžiažmogis, -ė (: valdžia + žmogus) „pejor., iron. samolubny człowiek sprawujący władzę; biurokrata” (por. złożenia przymiotnika i rzeczownika: naujažmogis (: naujas, -a + žmogus) „iron. człowiek nowego typu”, šlykštažmogis (: šlykštus, -i + žmogus) „pogard. człowiek wyglądający i (lub) zachowujący się ohydnie, obrzydliwie”). Osobno należy wspomnieć o pierwszym członie złożeń nacechowanych stylistycznie valdžia-, np. valdžiadurnis, -ė (: valdžia + durnius) „żart. głupiec sprawujący władzę”, valdžiagalvis (: valdžia + galva) „pejor. osoba sprawująca władzę; biurokrata”, valdžiagyvis (: valdžia + gyvis) „pogard. pogardliwe określenie przedstawiciela władzy”, valdžiატvarka (: władza + porządek) „iron. przeciwieństwo samoregulacji, czyli upoważnienie organów władzy do regulowania jakiejś dziedziny życia społecznego (na przykład mediów)”, valdžiasnukis (: władza + pysk) „pejor. pogardliwe określenie przedstawiciela władzy”, valdžiaұvyris (: władza + mężczyzna) „iron. człowiek sprawujący władzę” (por. złożenia rzeczownika i czasownika: valdžiაგrobis (: władza + zagarniać) „iron. ktoś, kto zagarnął władzę” oraz valdžiasiekys, -ė (: władza + dążyć) „żart. ktoś, kto dąży do władzy (kandyduje do Seimasu lub samorządu)”. Nieco mniej licznie w bazie występują nacechowane stylistycznie złożenia rzeczownika i czasownika (32,2 proc.) – są to „przede wszystkim nazwy osób, których drugi człon wskazuje, jaką pracę wykonują te osoby lub jaką czynność podejmują, a pierwszy – na co skierowana jest ta czynność, co jest jej przedmiotem” (DLKG 2006: 162), np. spiritonėšis, -ė (: spiritas + nešti) „żart. przemytnik alkoholu spirytusowego”, tautadrebys, -ė (: naród + drżeć) „pejor. ktoś, kto drży o los narodu”, variavagis, -ė (: miedź + kraść / złodziej) „pejor. złodziej metali kolorowych – miedzi”, žinialaižys, -ė (: wiadomości + lizać) „iron. ktoś, kto bez umiaru wyszukuje wiadomości w internecie” i in. Odnotowano jedno złożenie seimasedis, -ė (: Seimas + siedzieć) „żart. ktoś, kto siedzi w Seimasie (czyli poseł)”, w którym pierwszy człon wskazuje nie przedmiot czynności, lecz jej miejsce (DLKG 2006: 162). Pojawiają się również pojedyncze nazwy narzędzi lub samochodów: galvaplovė (: głowa + myć) „1. iron. umywalka do mycia głowy używana w salonach fryzjerskich”, pupyтvežis (: laleczka + wozić) „żart. samochód odpowiedni do wożenia” BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 „dziewczyn (laleczek)” i in. Wśród nielicznych innych derywatów rzeczownika i czasownika można wymienić neologizmy, które znaczeniem przypominają rzeczowniki odczasownikowe (DLKG 2006: 162), np. žinialaiža (: žinios + laižyti) „iron. bezgraniczne wyszukiwanie wiadomości w internecie” i in. W bazie jest wiele derywatów rzeczownika i czasownika (nazw mediów o negatywnej konotacji), których drugim członem jest skleisti (-skleidė)24: brukalosklaida (: brukalas + skleisti) „pejor. media rozpowszechniające makulaturę (śmieci)”, galias klaidagalias klaida AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 + Kalėdos) „iron. Boże Narodzenie obchodzone na dwa sposoby – przez władzę i przez ludzi”; 3) formy czasownika (imiesłowu biernego czasu przeszłego) i rzeczownika, np. apverstsmegenis, -ė (: apverstas, -a / apversti + smegenys) „iron. ktoś o wywróconym mózgu, czyli myślący na opak”; 4) czasownika i rzeczownika, np. spoksadėžė (: spoksoti + dėžė) „żart. telewizor”, šikpopieris (: šikti + popierius) „pot. papier toaletowy”, šnyps­tavynis (: šnypšti + vynas) „pejor. tanie musujące wino gazowane”; 5) przysłówka i rzeczownika, np. šiandienžmogis (: šiandien + žmogus) „iron. człowiek, którego pamięć sięga tylko dnia dzisiejszego i nie obejmuje przeszłości”; 6) zaimka i rzeczownika, np. kitovalda (: kitas, -a + valda / valdyti) „iron. przeciwieństwo samorządności, gdy wspólnotą rządzi władza kierująca się nie jej interesami, lecz własnymi”; 7) przymiotnika / przysłówka i czasownika, np. sengyvena (: senas, -a / seniai + gyventi) „pejor. człowiek dążący do życia tak, jak żyło się dawniej”; ilgasedis, -ė (: ilgai + sėdėti) „iron. ktoś, kto zbyt długo zasiedział się na stanowisku”. Widać, że w procesie tworzenia złożeń wykorzystuje się człony należące do różnych części mowy. Kolejnym produktywnym sposobem tworzenia leksyki emocjonalno-ekspresywnej (obok wspomnianej derywacji sufiksalnej i złożenia) jest kontaminacja (mieszanie) (12,7 proc.). Nie jest to proces gramatyczny (morfologiczny), a jego rezultaty (kontaminacje, czyli wyrazy mieszane) to wyrazy niepodzielne słowotwórczo (niemotywowane) (Urbutis 2009: 355). Chociaż kontaminacja (ang. blending – proces słowotwórczy; kontaminacja, blend – rezultat słowotwórczy, kontaminacja) (Miliūnaitė 2014: 250) jest niemorfemicznym sposobem tworzenia wyrazów, można jednak przypuszczać, że świadome łączenie dwóch wyrazów (ich fragmentów w jeden neologizm) (Urbutis 2009: 354–355) stopniowo upowszechnia się w języku litewskim²⁶. Analiza słowotwórcza leksyki emocjonalno-ekspresywnej ND pokazuje, że nie stroni się od nietradycyjnych metod tworzenia wyrazów, a takich derywatów (kontaminacji) w ND pojawia się coraz więcej, np. biurozauras (: biuras + dinozauras) „iron. osoba kierująca instytucją (zazwyczaj państwową) od kilku dziesięcioleci”, kiaulega (: kiaulė + kolega) „żart. kolega zachowujący się jak świnia”, klerk­vabalis (: klerkas + karkvabalis) „pejor. pogardliwe określenie urzędnika”, melagienos (: melagingas, -a / melagis, -ė + naujiena) „pejor. kłamliwa, wprowadzająca w błąd wiadomość”, seimonautas, -ė (: seimas + kosmonautas) „iron. weteran Seimasu, oderwany od rzeczywistości i nie mający pojęcia, jak 26 Od 2014 r. liczba kontaminacji w ND wzrosła około 2,3-krotnie, jednak ich udział procentowy w bazie zwiększył się bardzo nieznacznie, tj. z 3 do 4 proc. (Murmulaitytė 2018: 62). BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 Litwa rzeczywiście żyje według ustaw tworzonych przez Sejm”, wymiotnik zdrobniały (: wymioty + zdrobnienie) „pot. zdrobnienie wywołujące wymioty” i wiele innych. Rzadziej tworzy się nowotwory oznaczone stylistycznie za pomocą przedrostków (4 proc.), np. aptamsa (: ciemność) „iron. przeciwieństwo oświetlenia” (nowotwór utworzony analogicznie do słowa apšvieta27, supermamytė (: mamusia) „iron. matka przesadnie troszcząca się o swoje dzieci i wyjątkowo dumna z tego”, nukalbinti (: rozmawiać) „żart. wypytać kogoś do ostatka, długo z nim rozmawiając”, surunkelėti (: runkelėti) „pogard. stać się burakiem”, a także mieszany sposób tworzenia wyrazów (2,4 proc.), np. galv apjūtė (: głowa + ciąć + –tė) „żart. masowe zwalnianie urzędników zajmujących od dawna kierownicze stanowiska, w celu odnowy i przejrzystości”, valdži apjūtė (: władza + ciąć + –tė) „żart. fala zwalniania ze stanowisk wieloletnich dyrektorów przedsiębiorstw państwowych”28, trešnėdra (: czereśnie + jeść (je) + –ra) „żart. żarłok czereśni” (nowotwór utworzony analogicznie do słowa žmogėdra29) i in. Nie wyróżnia się także derywacja paradygmatyczna (1,9 proc.). Większość nielicznych derywatów stanowią nazwy różniące się pod względem płci (derywaty z końcówką -ė): šviesulė (: šviesulys) „iron. znana (zwykle ze świata rozrywki) kobieta”, tėvė (: tėvas) „iron. zgodnie z ideologią gender – jedno z członków rodziny wychowujących dziecko (niezależnie od płci)”, zombė (: zombis) „pot. w znaczeniu przenośnym – bezwolna, martwa za życia istota płci żeńskiej”; mūzas (: mūza) „żart. rodzaj męski rzeczownika mūza (bogini, inspiratorka twórczości poetyckiej)”, sesutis (: sesutė) „żart. mężczyzna pracujący jako pielęgniarka”. Ostatnie derywaty z końcówkami -as i -is należą do kategorii nazw różniących się pod względem płci, choć w opisach gramatycznych do tej kategorii zalicza się wyłącznie derywaty z końcówką -ė. WNIOSKI 1. Analiza emocjonalno-ekspresywnego słownictwa Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno pod kątem słowotwórczym (zbadano 479 jednostek językowych) wykazała, że główne sposoby tworzenia nowotworów oznaczonych stylistycznie 27 Można zapewne dostrzec także derywację prefiksalną: aptamsa (: ściemnieć). 28żniw Analogiczne derywaty od wyrazu „żniwa” można interpretować dwojako: dostrzegać derywację mieszaną albo złożenie, tj. żniwa głów (: głowa + żniwa) oraz żniwa władzy (: władza + żniwa). 29 Warto jednak dodać, że nowotwór trešnėdra (: czereśnie + żarłoczny, -a) można uznać także za rzeczownik złożony. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų raidos aplinkybės ir darybos būdai | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 metody to derywacja sufiksalna (45,7 proc.), złożenie (31,7 proc.) oraz niemorfemowy sposób tworzenia wyrazów – kontaminacja (zmieszanie) (12,7 proc.). 2. Najbardziej aktywnymi środkami najproduktywniejszego sposobu słowotwórczego – derywacji sufiksalnej – są sufiks (i)ukas, -ė, tworzący nazwy nosicieli cech od rzeczowników, oraz sufiks kategorii słowotwórczej nazw cech (abstraktów odrzeczownikowych) –izmas: za pomocą obu sufiksów utworzono po 6,8 proc. stylistycznie nacechowanych neologizmów. 3. Dane ND wskazują, że człony złożeń valdžia- (pierwszy człon), -skleisti (–skleidė) oraz –žmogis (drugi człon) są produktywnymi elementami stylistycznie nacechowanych neologizmów. 4. Niską produktywnością odznaczają się derywacja prefiksalna (5,6 proc.), sposób mieszany (2,4 proc.) oraz derywacja paradygmatyczna (1,9 proc.). 5. Było to wstępne badanie leksyki emocjonalno-ekspresywnej w ND, które wykazało, że niektóre neologizmy ND wymagają jeszcze systematycznej redakcji pod względem stylistycznym. Ponadto, aby dogłębnie zbadać tendencje słowotwórcze leksyki emocjonalno-ekspresywnej, należałoby się oprzeć na bardziej zróżnicowanych i liczniejszych źródłach. 6. Warto zbadać materiał zgromadzony w Duomenyne także z punktu widzenia etnolingwistyki i słowotwórstwa. Zasób leksyki emocjonalno-ekspresywnej pokazuje, że użytkownicy języka reagują na aktualne wydarzenia i potrafią tworzyć najróżniejsze stylistycznie nacechowane neologizmy. Obfitość doraźnych derywatów potwierdza aktualność danego zjawiska. Oczywiste jest, że leksyka stanowi odbicie społeczeństwa, a neologizmy zgromadzone w bazie (znaki aktualnych wydarzeń z danego okresu) dostarczają cennych informacji o określonym czasie w życiu narodu. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/ [žiūrėta 2019 m. gegužės mėn.]. ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. [Tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m.]. Miliūnaitė R., Aleksaitė A. Sudarytoja R. Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujazodziai.lki.lt [žiūrėta 2019 m. kovo–balandžio mėn.]. ISBN 978-609-411-147-1. https://doi.org/10.35321/neol. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 LITERATŪRA A l e k s a i t ė A. 2018: Ypatybių pavadinimai Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. – Bendrinė kalba 91, 1–27. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/91/Aleksaite_BK_91_straipsnis_apie_pavadinimus.pdf. B l a ž i n s k a i t ė D. 2004: Naujadarai ir perdibiniai reklamoje. – Kalbos kultūra 77, 56–65. D a b a š i n s k i e n ė I. 2010: The comprehension of derivational morphemes in early childhood: An experimental study for Lithuanian. – Estonian papers in applied linguistics 6, 43–50. D L K G 2006 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. G a i v e n i s K. 1980: Naujadarai ir naujažodžiai. – Mokslas ir gyvenimas 2, 31. G i r č i e n ė J. 2005: Neologizmų integracija į tekstą. – Žmogus ir žodis 1, 78–82. Prieiga internete: http://www.biblioteka.vpu.lt/zmogusirzodis/PDF/didaktinelingvistika/2005/girciene.pdf. G i r č i e n ė J. 2011: Naujažodžiai su dėmeniu (–)tinkl-. – Kalbos kultūra 84, 165–177. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/84/Girciene_KK_84_straipsnis.pdf. G i r č i e n ė J. 2012a: Metakalbiniai komentarai kaip internetinio naujažodžių diskurso elementas. – Lituanistica 58 (3/89), 248–272. G i r č i e n ė J. 2012b: Naujoji lietuvių kalbos leksika: teorija ir praktika. Metodinė priemonė [elektroninis išteklius], Vilnius: Edukologija. G i r č i e n ė J. 2012c: Pokyčiai, kalba ir mokykla. – Gimtasis žodis 8, 19–25. G i r č i e n ė J. 2013: Stilistiniai naujadarai internete. – Šiuolaikinės stilistikos kryptys ir problemos: mokslo straipsnių rinkinys, Vilnius: Lietuvos edukologijos universiteto leidykla, 79–88. G u d a v i č i u s A. 1992: Kalbos tautiškumas. – Gimtoji kalba 6, 1–5. G u d a v i č i u s A. 2000: Etnolingvistika, Šiauliai: Šiaulių universitetas. G u d a v i č i u s A. 2003: Žodžio reikšmės definicijos tautinis aspektas. – Leksikografijos ir leksikologijos problemos, 61–69. G u d a v i č i u s A. 2007: Gretinamoji semantika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. J a k a i t i e n ė E. 1988: Leksinė semantika, Vilnius: Mokslas. J a k a i t i e n ė E. 2010: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 K a b a š i n s k a i t ė B. 1998: Lietuvių kalbos liaudies etimologija ir artimi reiškiniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. K a m a n d u l y t ė L. 2006: Vaikiškosios kalbos ypatybės. – Bendrinė kalba 79, 264–271. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/79/Kamandulyte_KK_79_straipsnis.pdf. K a z l a u s k a i t ė R., Ž u p e r k a K., M a c i e n ė J. 2013: Okazionalūs deminutyvai: tipai ir paskirtis kalbiniame akte. – Žmogus ir žodis 1, 90–100. Prieiga internete: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2013~1371470739998/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. K u l i k a u s k a s G. 2018: Lietuvio kodas. Įpročiai ir būdas senovės lietuvio prieš 100 metų, Vilnius: Tyto alba. L e h r e r A. 2003: Understanding trendy neologisms. – Italian Journal of Linguistics / Rivista di Linguistica 15.2, 369–382. Prieiga internete: http://linguistica.sns.it/RdL/15.2/07.Lehrer.pdf. LKG 1965 – Lietuvių kalbos gramatika – fonetika ir morfologija I. Red. K. Ulvydas. Vilnius: Mintis. M a t t i e l l o E. 2016: Analogical neologisms in English. – Italian Journal of Linguistics 28.2, 103–142. Prieiga internete: http://www.italian-journal-linguistics.com/wp-content/uploads/4_Analogical-neologisms-in-English.pdf. M i k e l i o n i e n ė J. 2000a: Naujoji lietuvių kalbos leksika (1991–1996 m. kompiuterinio periodikos tekstyno pagrindu). Daktaro disertacijos santrauka. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. M i k e l i o n i e n ė J. 2000b: Šiuolaikiniai metodai kalbos naujovėms tirti. – Darbai ir dienos 24, 65–73. M i k e l i o n i e n ė J. 2000c: Naujoji lietuvių kalbos leksika (1991–1996 m. kompiuterinio periodikos tekstyno pagrindu). Daktaro disertacija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. M i k e l i o n i e n ė J. 2002: Analogija lietuvių kalbos žodžių daryboje. Potencialiniai ir okazininiai dariniai. – Acta Linguistica Lithuanica 46, 73–80. M i l i ū n a i t ė R. 2000: Nauji kalbos reiškiniai: natūralioji ir dirbtinė atranka. – Acta Linguistica Lithuanica 42, 3–14. M i l i ū n a i t ė R. 2006: Apie kalbą ir mus, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. M i l i ū n a i t ė R. 2012a: Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. – Gimtoji kalba 6, 3–11. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 Miliūnaitė R. 2012b: Kalbos vartotojai ir naujadarų kūryba. – Gimtoji kalba 9, 3–14. Miliūnaitė R. 2014: Naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje. – Acta Linguistica Lithuanica 71, 246–264. Miliūnaitė R. 2015: Naujažodžių atranka ir pateikimas Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. – Leksikografija ir leksikologija 5, 161–184. Miliūnaitė R. 2018: Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. – Bendrinė kalba 91, 1–21. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/91/Miliunaite_BK_91_straipsnis.pdf. Murmulaitytė D. 2016a: Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas ir naujadarų tyrimų perspektyvos. – Bendrinė kalba 89, 1–27. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/89/Murmulaityte_BK_89_straipsnis.pdf. Murmulaitytė D. 2016b: Naujažodžių duomenyno leksika pakeliui į Bendrinės lietuvių kalbos žodyną. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 68–88. Murmulaitytė D. 2018: Kontaminacija ir lietuvių kalbos naujadara. – Kalba ir kontekstai 8 (1), 60–70. Offord M. 2001: French Words: Past, Present and Future, Clevedon: Multilingual Matters. Palionis J. 1985: Kalbos mokslo pradmenys, Vilnius: Mokslas. Paulauskienė A. 2006: Lietuvių kalbos morfologijos pagrindai, Kaunas: Technologija. Pikčilingis J. 1971: Lietuvių kalbos stilistika 1, Vilnius: Mokslas. Pikčilingis J. 2010: Stilist ikos darbų rinktinė. Moksl. red. R. Koženiauskienė. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Plag I. 2003: Word-Formation in English, Cambridge: Cambridge University Press. Rozenbergs J. 2004: The Stylistics of Latvian, Riga: Latvijas Universitāte. Savickienė I. 2006: Komunikacinė pragmatika ir kalbėjimo situacijos tikslas: deminutyvų vartojimo atvejis. – Bendrinė kalba 79, 256–262. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/79/Savickiene_KK_79_straipsnis.pdf. Tolstojus N. 2009: Kalba ir kultūra. – Kalba ir žmonės, 81–100. Urbutis V. 2009: Žodžių darybos teorija. 2-asis leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 Vaicekauskienė L. 2007: Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai: kalbos politika ir vartosena, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Vaskelienė J. 2010: Lietuvių kalbos žodyne nefiksuoti dariniai ir jų funkcionavimas Antano Kalanavičiaus poezijoje. – Filologija 15, 151–166. Vaskelienė J. 2011: Žodynų nefiksuotų darinių funkcionavimas Jono Strielkūno lyrikoje. – Res humanitariae 10, 54–70. Volek B. 1987: Emotive Signs in Language and Semantic Functioning of Derived Nouns in Russian. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Župerka K. 2005: Tekstas etinės stilistikos požiūriu. – Žmogus ir žodis I, 25–28. Prieiga internete: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/get/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367153622685/DS.002.0.01.ARTIC. Wohlgemuth J. 2009: A Typology of Verbal Borrowings, Berlin / New York: Mouton de Gruyter. Gauta 2019 07 21 Priimta 2019 12 18 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 26 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 EMOTIVE-EXPRESSIVE LEXIS IN THE DATABASE OF LITHUANIAN NEOLOGISMS: FACTORS INFLUENCING ITS EMERGENCE AND TYPES OF WORD-BUILDING Summary The aim of the study is to identify the main types of word-building of the emotive-expressive neologisms and to examine the most productive means used in the coining of these new words. The object of the research includes 479 neologisms that perform emotive-expressive function. The word-formation analysis of emotive-expressive lexis included in “The Database of Lithuanian Neologisms” (DN) revealed that: 1. Stylistically connotated neologisms are formed mostly by means of suffixation (45.7%), composition (31.7%) and blending (12.7%), the latter being a non-morphemic type of word-building. 2. The most formative suffixes of the most productive type of formation, i.e. suffixation, are as follows: the suffix -(i)ukas, -ė (6.8%) in the formational category of names of possessors of nominal characteristics and the suffix -izmas (6.8%) in the formational category of names of characteristics (nominal abstractions). 3. The data of DN show that the following elements of compounds valdžia- (first component), -skleisti (-skleidė) and -žmogis (second component) are productive elements of stylistically connotated neologisms. 4. Less productive types of word-building are prefixation (5.6%), mixed type of word-formation (2.4%) and inflectional derivation (1.9%). 5. This was the primary research on emotive-expressive lexis, which revealed the necessity to stylistically edit some neologisms in DN. Moreover, seeking to conduct an in-depth analysis on tendencies in formation of emotive-expressive lexis, more diversified and numerous sources should be included. BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 27 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 6. The data available in the database should be analysed not only in terms of word-formation but also from the perspective of ethno-linguistics. Lexis is a reflection of the society and the neologisms (signs of realities of current time) stored in the database provide valuable information about a certain period in the life of nation. KEYWORDS: emotive-expressive lexis, neologism, occasional derivatives, word-formation analysis, types of word-formation, productivity. AGNĖ ALEKSAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204