Emocinė-ekspresinė leksika „Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne“ – naujadarų radimosi priežastys ir darybos būdai

BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ ALEKSAITĖ Instytut Języka Litewskiego EMOCINĖ-EKSPRESINĖ LEKSIKA W BAZIE DANYCH NEOLOGIZMÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO – OKOLICZNOŚCI POWSTAWANIA NEOLOGIZMÓW I SPOSOBY ICH TWORZENIA SŁOWA KLUCZOWE: leksyka emocjonalno-ekspresywna, neologizmy, doraźne derywaty, analiza słowotwórcza, sposób tworzenia, produktywność. WSTĘP O Bazie danych neologizmów języka litewskiego (dalej – ND, baza danych) pisano z różnych perspektyw (szerzej zob. Miliūnaitė 2012a: 3–11; 2015: 161–184; 2018: 1–21; Murmulaitytė 2016a: 1–27; 2016b: 68–88; Aleksaitė 2018: 1–2), dlatego tym razem, nie kontynuując ogólnego przeglądu bazy danych, skupiono się na tradycyjnym rozumieniu i rodzajach neologizmów, przedstawiając nowatorskie spojrzenie na neologizmy języka litewskiego jako znaki aktualnych wydarzeń czasów, w których żyjemy. W bazie danych 5 kwietnia 2019 r. znajdowało się 5120 leksykograficznie opisanych jednostek języka. Znaleziono 572 neologizmy pełniące funkcję emocjonalno-ekspresywną. 1 Oznaczone stylistycznie neologizmy w bazie danych podzielono według ośmiu odcieni ekspresywnych: wulgarny, pogardliwy, pejoratywny, zdrobniały, pieszczotliwy, żartobliwy, ironiczny i familiarny (zob. rys. 1). 1 Rzeczowniki stanowią 91,8 proc. całej odnotowanej w ND leksyki emocjonalno-ekspresywnej, czasowniki – 4,9 proc., przymiotniki – 3,3 proc. Uwzględniając skromny materiał empiryczny dotyczący czasowników i przymiotników, można stwierdzić, że nie da się szczegółowo omówić sposobów słowotwórstwa przymiotników i czasowników, dlatego w niniejszym artykule ogólnie opisuje się tendencje słowotwórcze stylistycznie nacechowanych neologizmów. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby słowotwórstwa | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RYS. 1. Rozkład neologizmów w korpusie według odcienia ekspresywnego Widać, że w ND większą część leksyki emocjonalno-ekspresywnej (aż 69,4 proc.) stanowią neologizmy o negatywnej konotacji, tj. derywaty mające odcień ironiczny, pejoratywny, pogardliwy, wulgarny i familiarny. Taką nierównomierną dystrybucję można wyjaśnić jako normę, a psichologinėmis ir socialinėmis priežastimis: lietuvių kalboje (kaip ir daugelyje kitų kalbų) neigiamas emocinis vertinimas išreiškiamas dažniau negu teigiamas, nes visa, kas gera, priimama ludzie nie wyrażają szczególnych emocji z powodu rzeczy normalnych, dlatego wszystko, co jest złe, laikoma nukrypimu nuo normos ir įvertinama neigiamos konotacijos naujažodžiais (Jakaitienė 1988: 51; Gudavičius 2000: 130–131). Po odrzuceniu niesegmentowalnych słowotwórczo neosemantyzmów w ND, np. plūgas „pejor. „niezadowolony ze wszystkiego prymityw”, runkelis „pejor. za tamsuola uważa się człowieka nastawionego pesymistycznie, przeciwstawianego elicie”, połączenia wyrazowe, np. kelių vištelė „pogard. kierująca samochodem kobieta, bezczelnie i złośliwie lekceważąca przepisy ruchu drogowego“ (por. kelių gaidelis, kelių erelis), pożyteczny idiota „pogard. kto bezinteresownie rozpowszechnia podejrzane informacje i ideologie, korzystne dla przeciwników, nie rozumiejąc szkodliwości takiego zachowania“, oraz zapożyczenia, np. nafris, -ė „pogard. emigrant w Europie z Wulgarny 0,5 % Pogardliwy 6,3 % Pejoratywny 28,3 % Zdrobnienie 1,6 % Pieszczotliwy 3,7 % Żartobliwy 25,3 % Ironiczny 33,8 % Familiarność 0,5 % AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – Afryki Północnej“, retarderis „2. iron. w znaczeniu przenośnym – zacofaniec; okoliczności powstawania i sposoby tworzenia neologizmów politycznych | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 „hamulec procesów” (szerzej o etycznie niewłaściwych słowach zob. Župerka 2005: 25–28), jako o b i e k t b a d a ń wybrano 479 jednostek językowych. C e l e m tego artykułu jest ustalenie głównych 2 sposobów słowotwórstwa leksyki emocjonalno-ekspresywnej odnotowanej w ND oraz najbardziej produktywnych neologizmów; 2) przeprowadzić analizę słowotwórczą stylistycznie nacechowanych darybos priemones. U ž d a v in i a i : 1) išrinkti iš ND emocinę-ekspresinę funkciją atliekančius neologizmów w ND; 3) zbadać i opisać sposoby oraz środki słowotwórcze stylistycznie nacechowanych neologizmów; 4) ustalić nowe tendencje słowotwórcze i ich uwarunkowania. W pracy ir 5) aptarti stilistiškai žymėtų naujadarų (gyvenamojo meto aktualijų ženklų) radimosi zastosowano metody analizy słowotwórczej i obliczeniowe. POJĘCIE LEKSYKI EMOCJONALNO-EKSPRESYWNEJ jako słów, za pomocą których wyrażane są uczucia; ich „podstawą Stilistiškai žymėtą leksiką sudaro emotyvai ir ekspresyvai. Įprastai emotyvai apibrėžiami znaczeniową jest pozytywny lub negatywny emocjonalny stosunek mówiącego do nazywanej rzeczy. Jest to jego opinia o wartości określonej rzeczy, i ta (Gudavičius 2000: 126). Ze względów nuomonė pasireiškia ne kaip loginis sprendimas, o kaip kalbančio asmens pojūtis ar jausmas“ stylistycznych używane są również ekspresywy – są to „słowa, które nazywaną rzecz określają obrazowo” (Jakaitienė 2010: 164). Podstawowa różnica między emotywami a ekspresywami polega na odmiennych kierunkach oddziaływania, ponieważ „emotywy wpływają na uczucia rozmówcy, natomiast słowa obrazowe – na wyobraźnię, gdyż ich znaczenie niejako ucieleśnia się w obrazach wzrokowych lub słuchowych” (Jakaitienė 2010: 164). Chociaż w literaturze naukowej zwykle rozróżnia się emotywy i ekspresywy według kierunku wywieranego przez nie wpływu, jednak nie można ich ściśle oddzielić, ponieważ „to, co emocjonalne w języku, zawsze jest ekspresywne” (Pikčilingis 2010: 211; zob. także Volek 1987: 5) i, odwrotnie, „informacja przekazywana za pomocą todėl straipsnyje stilistiškai žymėtai leksikai pavadinti renkamasi vartoti emocinės-ekspresinės obrazu spotyka się również z taką czy inną oceną emocjonalną” (Jakaitienė 2010: 164–165), jako termin 3 leksykologiczny. 2 Jest to wstępne badanie leksyki emocjonalno-ekspresywnej, w wyniku którego okazało się, że niektóre neologizmy korpusowe powinny być jeszcze systematycznie redagowane pod względem stylistycznym. Celem ND jest rejestrowanie innowacji leksykalnych, dlatego przy wprowadzaniu do bazy pojedynczych słów od razu nie jest widoczny cały system. Dopiero po zgromadzeniu większej ilości danych można dostrzec, jakie grupy neologizmów się wyodrębniają, i konsekwentnie oceniać te grupy pod względem stylistycznym. 3 Z powodu tej trudności z rozgraniczeniem leksyka emocjonalno-ekspresywna w ND nie jest dzielona bardziej szczegółowo (na wspomniane dwie grupy). AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TRADICINĖ NAUJAŽODŽIŲ SAMPRATA IR RŪŠYS W dziełach litewskiego językoznawstwa nowy wyraz (neologizm) zwykle definiuje się jako wyraz, który nowo pojawił się w języku (Urbutis 2009: 36–37; Jakaitienė 2010: 205; Girčienė 2011: 165), chociaż 6): mokslinėje literatūroje pateikiama naujažodžio samprata įvairuoja (plačiau žr. Girčienė 2012b: jedni za cechę wyróżniającą nowego wyrazu uznają wywoływane przez niego wrażenie nowości i niezwykłości (Palionis 1985: 212), inni zaś za nowe wyrazy uważają słowa, które wcześniej nie zostały włączone do słowników referencyjnych (Miliūnaitė 2015: 169). Naukowcy polemizują w kwestii 4 przypisywanej nowemu wyrazowi „aury nowości”, „[b]o chociaż wyraz może wydawać się już naujumas kartais gali būti suprantamas pernelyg subjektyviai: vieniems kalbos vartotojams koks zwyczajny, inni mogą go jeszcze nie rozumieć” (Popova 2005: 9–13, cyt. za: Jakaitienė 2010: 205; zob. także Kazlauskaitė, Župerka, Macienė 2013: 91). Bardziej wiarygodne kryterium estońskie nie jest naujažodžių atrankos kriterijus pagal atraminius leidinius, nors lietuvių kalbos atveju toks całkowicie wiarygodne – w słownikach występują luki leksykograficzne, napotyka się problem niesystemowości słowników (Miliūnaitė 2015: 169). W Korpusie za neologizmy uznaje się słowa, które nie są odnotowane jako hasła w wybranych słownikach, tj. W Słowniku współczesnego języka litewskiego (6. wydanie (elektroniczne), 2011), internetowym Słowniku języka litewskiego i Słowniku wyrazów międzynarodowych (Alma littera, 2001) (zob. http://naujazodziai.lki.lt/?Apie_duomenyna; o różnicach między protologizmem a neologizmem zob. Aleksaitė 2018: 5–6). Pod względem funkcjonalnym neologizmy dzieli się na dwie główne grupy – referencyjne (nazywane także nominatywnymi, terminologicznymi, koniecznymi itp.) oraz ekspresywne (nazywane także stylistycznymi, fakultatywnymi itp.) (Girčienė 2012a: 249; 2012b: 15; zob. także Offord 2001: 98; Vaicekauskienė funkcję 2007: 34–43). Referentiniai naujažodžiai įvardija naujas realijas, t. y. atlieka referentinę przekazywania informacji, natomiast neologizmy ekspresywne są włączane do tekstu ze względów stylistycznych; najważniejsza jest tu funkcja emocjonalno-ekspresywna (Girčienė 2012b: 15). Referencyjne 4 To prawda, w ND podawane są także takie jednostki językowe, które najprawdopodobniej wskutek pomyłki nie trafiły do słowników bazowych. W ND mają one oznaczenie nenaujas (nefiksuotas) „nie nowy (nieodnotowany)”, np. meiliavaistis „środek medycyny ludowej wywołujący lub zwiększający popęd płciowy” W bazie danych podaje się, że ten neologizm jest „częściowym odpowiednikiem współczesnego zapożyczenia afrodiziakas, niegdyś używanym w języku litewskim, lecz nieuwzględnionym w wielkim «Słowniku języka litewskiego»”. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 neologizmy, których główną cechą wyróżniającą jest neutralność stylistyczna (Girčienė 2012b: 41), w opracowaniach poświęconych słowotwórstwu określane są jako twory potencjalne (potencjonalizmy). Twór potencjalny – całkowicie zwyczajny dla użytkownika języka, nowo utworzony twór podporządkowany wymogom typu słowotwórczego, realizowany w akcie mowy w każdej chwili, gdy tylko zachodzi taka potrzeba (Plag 2003: 57; Paulauskienė 2006: 24; Urbutis 2009: 316; Vaskelienė 2011: 67), np. obok zwyczajowych dla Litwinów nazw mięsa (paukštiena, kiauliena, jautiena) w razie potrzeby utworzono buivoliena (: buivolas) „mięso bawołu”, kengūriena (: kengūra) „mięso kangura”, kupranugariena (: kupranugaris) „mięso wielbłąda” itd. Istotną cechą wyróżniającą tworów potencjalnych jest to, że nawet w momencie ich pierwszego pojawienia się ich nowość często nie jest odczuwalna (Mikelionienė 2000a: 19; Urbutis 2009: 323). Tworzy się je z koniecznej potrzeby nazwania nowej realności (Girčienė 2012b: 12), dążąc do wypełnienia tak zwanych „luk semantycznych” (Mikelionienė 2000b: 65), w przeciwieństwie do neologizmów raiškos“ (Girčienė 2005: 78). Šie stilistiškai žymėti, arba konotuoti, teksto elementai (Girčienė ekspresywnych, za pomocą których dąży się do „nowszej, bardziej ekspresywnej lub modniejszej językowej 2012b: 41; zob. także. Lehrer 2003: 369) w innych opracowaniach nazywane są także ir individualiame kontekste sustingęs naujadaras (Blažinskaitė 2004: 59; Rozenbergs 2004: 156; tworami okazjonalnymi (okazjonalizmami). Twór okazjonalny (okazjonalizm) – ekspresywny, odbiegający od systemu słowotwórczego Urbutis 2009: 323–324; Jakaitienė 2010: 207; Mattiello 2016: 115), określany również terminami: autorski, indywidualny, stylistyczny, sytuacyjny, kontekstowy, jednorazowy i neologizm o nietypowej budowie / neologizm, a także twór nienotowany w słownikach (Mikelionienė 2000c: 67; 2002: 74; Jakaitienė 2010: 207; Kazlauskaitė, Župerka, Macienė 2013: 92; Miliūnaitė 2014: 247), np. osoby o małej inteligencji określa się wyrazem išplautsmegenis, -ė (: išplautas, -a + smegenys) „pogardl.” „o tępionym myśleniu (z wypranym mózgiem)”, jednowingowy, -a (: jeden, -a + zawijas) „pogard.”, „o jednym zakręcie mózgu, tj. o prymitywnym myśleniu”, Taigi straipsnyje nagrinėjama ND emocinė-ekspresinė leksika, į kurią patenka nemaža grochomózgowiec, -ka (: groch + mózg) „pogard.”, „o prymitywnym myśleniu, nieoświecony, nieociosany kołek” i in. część okazjonalnych neologizmów. Możliwy dalszy kierunek badań – przeanalizowanie, jak bardzo różnią się tendencje słowotwórcze derywatów okazjonalnych i neologizmów referencyjnych. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 NEOLOGIZMY – ZNAKI AKTUALNOŚCI WSPÓŁCZESNEGO ŻYCIA Język – jeden z najważniejszych wyznaczników narodu (Gudavičius 1992: 1), ponieważ „[j]ęzyk każdego narodu przechowuje interesującą historię wielowiekowych wysiłków ludzi, by poznać, zrozumieć i podporządkować sobie otaczający ich świat” (Kopylenko 1995: 19, cytowane za Gudavičius 2000: 8), innymi słowy, w używanych od dawna jednostkach językowych zachował się ukształtowany na przestrzeni wieków obraz świata i sposób odczuwania świata właściwy narodowi (Gudavičius 2003: 68). Relacja języka i narodu jest analizowana nie tylko przez językoznawców, lecz także przez specjalistów z innych dziedzin: „Język od dawna jest rozumiany przez wielu kulturoznawców i mitologów jako zwierciadło kultury ludowej, psychologii i filozofii narodu, często także jako jedyne źródło poznania historii narodu i jego ducha, i jest badany z tego punktu widzenia” (Tolstojus 2009: 82). Obraz świata właściwy językowi ojczystemu charakteryzuje się wielowarstwowością i wieloaspektowością, ponieważ w języku zachowują się nie tylko nieaktualne już dla społeczeństwa elementy obrazu świata (dawne przekonania, wyobrażenia), lecz pojawiają się także nowe aspekty rozumienia świata (nowe doświadczenia, nowe zjawiska, nowe prawdy naukowe) (Mackiewicz 1999a: 21; 1999: 195, cytowane za Gudavičius 2000: 13), np. obok zwyczajowych dla Litwinów dawnych nazw domów (gryčia, pirkia, stuba, troba), wraz ze zmianą warunków życia (zanikiem kultury agrarnej i nasileniem urbanizacji), stopniowo pojawiły się w języku betonmonstras (: beton + monstrum) „ogromny, groźnie wyglądający betonowy budynek”, betonojdas (: beton) „nowoczesny betonowy budynek szpecący harmonijne otoczenie”, dangoraiżynas (: dangoraižis) „miejsce w centrum nowoczesnego miasta, gdzie znajduje się wiele wieżowców”, a także stiklainis „pogard.”, które nabrało nowego znaczenia. innowacyjny szklany budynek lub nadbudówka (zwykle mało „giliai po žeme įleistas pastatas, dangoraižio priešingybė“. Panašūs naujadarai teikia vertingos wartościowa, nie zawsze wybudowana legalnie)“ oraz żemėraižis (: żemė + raižyti) informacji nie tylko o obrazie świata utrwalonym w języku narodu litewskiego, lecz także o językowym Būtent laiko aktualijas bei laikinus, situacinius dalykus (Miliūnaitė 2012a: 4) ar net odczuwaniu świata, które przekazuje emocjonalny stosunek człowieka do rzeczywistości (Gudavičius 2000: 16). Przełomy w rozwoju społeczeństwa (Girčienė 2012c: 19) wyznacza napływ nowych słów. W korpusie odnotowano kilkadziesiąt neologizmów, które należałoby uznać za oznaki aktualiów współczesności, np. przedstawione przez polityków w 2018 r. propozycje regulacji AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 7 prawnej w dziedzinie transportu i edukacji oraz żywności nie zyskały poparcia społecznego, dlatego w języku pojawiły się nacechowane stylistycznie, oznaczające aktualia danego czasu doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 naujadarų: dyzelheitas (: dyzelis „dyzelinu varomas automobilis“ + -heitas < anglų k. hate „nie cierpieć“) „żart. niechęć do samochodów z 5 silnikiem Diesla“; maistnešys, -ė (: maistas + nešti) „żart. osoba, która nosi do szkoły żywność niezalecaną przez Ministerstwo Ochrony Zdrowia“ (por. užkandnešys, -ė). Przedsiębiorcy, którzy natychmiast zareagowali na zalecenia przedstawione 6 przez Ministerstwo Ochrony Zdrowia, zaproponowali uczniom i ich rodzicom rozwiązanie – był nim możliwy kontaminat (zlepek) (szerzej zob. Kabašinskaitė: 1998: 5, 63–64, 67; Urbutis 2009: 354–355; Miliūnaitė 2014: 246–264; Murmulaitytė 2018: 60–70), który pojawił się w języku wraz z nową realią: sveikatronas (: sveikas, -a + -tronas) „pudełko na przekąski dla dzieci, zachęcające do jedzenia warzyw“. 7 ND obfituje również w więcej neologizmów wyrażających niezadowolenie z obecnej władzy, związanych z Litewskim Związkiem Rolników i Zielonych oraz osobami mu przychylnymi: gandragalviai (: gandras + galva) „pogard. siła polityczna kierowana przez Ramūnasa Karbauskisa – Litewski Związek Rolników i Zielonych, którego symbolem jest lecący bocian“, gandragalviškas, -a (: 8 gandragalvis, -ė) „pogard. charakterystyczny dla gandragalviai“, gandramintis, -ė (: gandras + mintis) „pogard. człowiek z Partii Rolników i Zielonych lub jej sympatyk“ oraz gandriniai (: gandras) „iron. siła polityczna kierowana przez Ramūnasa Karbauskisa – 9 Litewski Związek Rolników i Zielonych, którego symbolem jest lecący bocian“. W korpusie odnotowano neologizm utworzony od nazwy Litewskiego Związku Rolników i Zielonych, dotyczący samochodów z silnikiem Diesla, który zdążył już zyskać nazwę pospolitą – dyzelheitas (angl. diesel hate – nienawidzić diesla) – śmieje się dyrektor generalny 5 Plg. ND teikiamą pavyzdį: Šis reiškinys, kai dalis automobilių bendruomenės išsako vien tik neigiamą nuomonę Litewskiego Stowarzyszenia Przedsiębiorców Motoryzacyjnych Vitoldas Milius (15min.lt 2018 07 31). por. дизельгейт). Dyzelheitas oznacza „niechęć do samochodów z silnikiem Diesla“, natomiast zapożyczenie dyzelgeitas (: dyzelis + Beje, naujadaro dyzelheitas nederėtų painioti su fonetiškai panašiu dyzelgeitu (plg. anglų k. dieselgate, rusų -geitas (ang. -gate < Watergate), człon złożeń oznaczający najczęściej skandal polityczny na dużą skalę lub związany z zatajonymi działaniami władz) – „skandal fałszowania danych dotyczących emisji samochodów z silnikiem Diesla marki Volkswagen“. 6 Plg. ND teikiamus vartosenos pavyzdžius: Buvo knygnešiai, dabar bus maistnešiai [Moksleivio, kuris buvo zapoznany z listą żywności niezalecanej w szkole, komentarz. – Przyp. red.] (facebook.com zalecenia ministerstwa 2018 09 04). 2018 prasidėjo užkandnešių laikai. Pagal viską, tai tęsis 40 metų [Reakcija į feisbuko diskusiją apie Sveikatos ochrony dotyczące tego, jakiej żywności uczniom nie wolno przynosić do szkoły. – Przyp. red.] (facebook.com 2018 08 31). 7 Por. przykład przedstawiony przez ND: „Z tego powodu już trzeci rok z rzędu realizujemy projekt odpowiedzialności społecznej „Sodinčius”, którego celem jest pomóc dzieciom poznać warzywa i owoce, a tym samym zachęcić maluchy do daugiau. Šiais metais nusprendėme ateiti į pagalbą tėveliams ir dėmesį skirti tam, kad jų vaikai originaliau ir žaismingiau ich jedzenia i dowiedzenia się o zdrowym odżywianiu. Stworzyliśmy specjalne pudełka na przekąski – „Sveikatronus”, na których przedstawiono warzywa – bohaterów, takie jak pomidor, brokuł, jabłko, marchewka i malina, symbolizujące supermoce warzyw i owoców. ]} гра? тру? Maybe invalid extra. Need only JSON. Remove weird spaces? Translation last has whitespace maybe preserve. Original no trailing. Need exact structure. Also Lithuanian malformed. Ensure Aby dzieci wkładały do tych pudełek zdrowe przekąski, nadaliśmy warzywom, owocom i jagodom specjalne nazwy, np. „morkatronas” – opowiada B. Čaikauskaitė (zmones.lt 2018 09 17). 8 Neologizm utworzono przez analogię do słowa bukagalvis, -ė. 9 Neologizm utworzono przez analogię do słowa bendramintis, -ė. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 od nazwiska lidera Ramūnasa Karbauskisa: karbauskiada (: Karbauskis) „historie związane z działalnością członka Seimasu Ramūnasa Karbauskisa”, karbauskininkai (: Karbauskis) „siła polityczna kierowana przez Ramūnasa Karbauskisa – Litewski Związek Rolników i Zielonych” oraz karbauskizm (: Karbauskis) „ideologia polityka Ramūnasa Karbauskisa i kierowanej przez niego partii”. Ścisłą współpracę polityków Sauliusa Skvernelisa i Ramūnasa Karbauskisa określa możliwy kontaminat karboskvernelis (: Karbauskis + Skvernelis) „duet polityków Sauliusa Skvernelisa i Ramūnasa Karbauskisa”. ]} присassistant to=final geschniegelt code тәкшಿಸಿದ ҳәыс ? Impossible pirmininko Sauliaus Skvernelio pavarde, pvz., skvernelininkas, -ė (: Skvernelis) „premjero malformed JSON due accidental. Need output valid. Last had weird. redo.})();? We need exact six strings. niek. W bazie danych znaleziono nieco mniej neologizmów utworzonych na podstawie „zwolennik ministra Sauliusa Skvernelisa” oraz skvernelkė (: Skvernelis) „pogard. proponowana przez rząd kierowany przez premiera Sauliusa Skvernelisa warunkowa jednostka pieniężna przeznaczona dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji społecznej žmonėms apsipirkti smulkiose parduotuvėse“ (pasidaryta pagal analogiją su žargonybe vagnorkė 10 ). Neologizmy – w procesie tworzenia okazjonalnych neologizmów, wyrażając emocjonalny stosunek Lietuvos valstiečių ir žaliųjų sąjungos vadovu, kuriama ir tokių darinių, kurių darybos pamatu do wybranej nazwy miejscowości na Litwie – Naisiai, kojarzonej z Ramūnasem Karbauskisem: naisiada (: Naisiai) „perypetie związane z serialem telewizyjnym „Lato w Naisiach” i reklamą polityczną Związku Chłopów i Zielonych w tym serialu“, naisybė (: Naisiai) „iron. cechy wyrażające negatywny stosunek sił opozycyjnych do wszystkiego, co wiąże się z Naisiai jako jednym z symboli simboliu, pavadinimas“ (plg. naisu, naisumas, naisus, -i), naisietija (: naisietis, -ė) „Valstiečių ir Związku Chłopów i Zielonych, oraz wyborcy“, naisietis, -ė (: Naisiai) „1. mieszkaniec Naisiai; 2. członek lub zwolennik Związku Chłopów i Zielonych, którego jednym z symboli są Naisiai“, oraz naisizacija (: Naisiai) „iron. Ramūno Karbauskio idėjų, įgyvendintų Naisių gyvenvietėje, plėtra“ naisuva (: Naisiai) „przedstawiciele Związku Chłopów i Zielonych, którego jednym z symboli są Naisiai, w Sejmie“. Jest oczywiste, że same najbardziej aktualne zjawiska z czasem obrastają formacjami (często o negatywnej konotacji) (por. Miliūnaitė 2000: 8). Twórcy neologizmów nacechowanych stylistycznie zwracają uwagę także na działalność ministra ochrony zdrowia Aurelijusa Verygi, szczególnie negatywnie oceniana jest zainicjowana przez niego kampania zaostrzania kontroli alkoholu, dlatego jako podstawa słowotwórcza zostaje wybrane nazwisko ministra i tworzone są nie tylko negatywne 10 Vagnorkėmis (: Vagnorius) nazywano pierwsze litewskie pieniądze wprowadzone po przywróceniu niepodległości (tymczasowe talony, ilustrowane różnymi zwierzątkami). AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 konotacje, lecz także formacje żartobliwe, ośmieszające lub wyszydzające nie tylko samego ministra, lecz także zwolenników kampanii zaostrzenia kontroli alkoholu: kontaminant veryganas, -ė (: Veryga + veganas) „żart. neologizm na określenie abstynenta aktywnie popierającego ograniczenia alkoholu“, verygininkas, -ė (: Veryga) „iron. zwolennik zaostrzenia kontroli alkoholu“, verygizacija (: Veryga) „iron. LR sveikatos ministro Aurelijaus Verygos inicijuotas alkoholio kontrolės „zaostrzenie“, verygmetis (: Veryga + metas) „iron. okres wejścia w życie ustawy o zaostrzeniu kontroli alkoholu zainicjowanego przez ministra zdrowia Republiki Litewskiej Aurelijusa Verygę“ i žveryga (: žvėris + Veryga) „iron. naujadaras, sukurtas ironizuojant Sveikatos ministro Aurelijaus kontaminant określający zainicjowaną przez Verygę kampanię zaostrzenia kontroli alkoholu“. Skutkiem zakazu był okazjonalizm puslapiakarpys, -ė (: puslapis + karpyti), który pojawił się w języku, „żart. wykonawca ustawy – osoba wycinająca strony zagranicznych czasopism z zakazaną reklamą alkoholu“. Tendencje rozwojowe takich politycznych neologizmów i ich znaczenie dla użytkowników języka pokazuje nie tylko „<...> częstotliwość użycia, lecz także rozgałęzianie się derywacji” (Girčienė 2013: 85) – fakt, że tworzone są nie pojedyncze, lecz nowe derywaty tworzące bogate gniazdo słowotwórcze, dowodzi, iż naród litewski, twórczo korzystając z możliwości słowotwórczych, różnorodnie i obficie wyraża emocjonalny stosunek do aktualnych, palących problemów współczesności (szerzej zob. Pikčilingis 1971: 225; Gudavičius 2007: 83). Rzeczy tymczasowe, sytuacyjne (np. pojedyncze skandale polityków itp.) oznacza się zaledwie jednym czy drugim neologizmem: markauskiada (: Markauskas) „iron. skandal dotyczący działalności rolniczej ministra rolnictwa Broniusa Markauskasa“, nusišalčiūtinti (: *šalčiūtintis : *šalčiūtinti : Šalčiūtė) „iron. sfotografować się w stylu Moniki Šalčiūtė, przedstawicielki świata mediów społecznościowych i Kildišienė) „juok. sukompromituoti dėl politiko Ramūno Karbauskio proteguotos buvusios Seimo rozrywki, na selfie“, pakildišinti (: *kildišinti : członkini Grety Kildišienė“, pūkintis (: *pūkinti : Pūkas) „żart. neologizm przeznaczony do scharakteryzowania działalności parlamentarzysty Kęstutisa Pūkasa, w związku z którą postawiono mu zarzuty dotyczące seksualnego priekabiavimo“ ir kt. Jeszcze kilka wyraźnych znaków aktualności współczesności w 2018 r., odnotowanych w ND „jako piękny przejaw twórczości językowej oraz świadectwo możliwości języka i jego twórców” (Miliūnaitė 2012b: 8): Sausuva (: sausas, -a) „Litwa dotknięta suszą“ (por. 11 kontaminat z 2017 r. Vilnecija (: Vilnius 11 Por. Podany w zadaniu przykład: Cierpienia Litwy: w zeszłym roku – prawdziwa Litwa, w tym roku – już Sucha Litwa [nagłówek] Zamiast oczekiwanego deszczu – tylko kilka kropel. Wczoraj wielu rolników w kraju było tym szczególnie rozczarowanych, ponieważ zabrakło im już nawet siana dla bydła. Niewiele lepsza sytuacja panuje również w lasach, dlatego mieszkańcy Dzukii na razie pozostają bez zarobku. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (: pilstukas) „pogard. ten, kto sprzedaje lub pije pilstukas” (2,7 proc.), žvaigždūnas (: žvaigždė) „iron. mężczyźni – osobistości, celebryci (zazwyczaj ze świata rozrywki)” (2,3 proc.), mėšlainis (: mėšlas) „pogard. szybkie, niezdrowe jedzenie typu hamburger” (1,8 proc.), stambutė (: stambus, -i) „pieszcz. pulchna, krępej budowy dziewczyna lub kobieta” (por. pilnutė) (1,8 proc.), kalbišius (: kalba) „pogard. niezbyt dobry, nietrafnie strzelający językoznawca” (por. kalbišiūtė) (1,4 proc.), engykla (: engė) „pogard. firma wyzyskująca pracowników” (1,4 proc.), apsisnukiuotojas (: apsisnukiuoti) „iron. uczestnik bójki, podczas której zadaje się ciosy w twarz” (1,4 proc.), trolija (: trolis, -ė) „iron. społeczność trolli” (0,9 proc.), sveikatinė (: sveikata) „żart. miejsce, w którym sprzedaje się środki poprawiające zdrowie i służące pielęgnacji urody” (0,9 proc.), runkelynas (: runkelis) „pogard. miejsce, w którym zgromadziło się wielu ludzi szyderczo nazywanych burakami” (0,9 proc.), baisuoklis, -ė (: baisus, -i) „iron., żart. ktoś, kto jest straszny, wygląda strasznie, zachowuje się strasznie itp.” (0,9 proc.), girtuomenė (: girtas, -a) „iron. prasasigėrusi dalis visuomenės“ (0,9 proc.), konservatorienė (: konservatorius, -ė) „juok. žmona įtakingo politiko konservatoriaus“ (0,5 proc.), davatkinas (: davatka) „menk. vyras davatka“ (0,5 proc.), švaistytuvės (: švaistyti) „iron. tradicija švaistyti (valdiškus) pinigus“ (0,5 proc.), spuoguočius (: spuogas) „menk. kas spuoguotas“ (0,5 proc.), darnuva (: darnus, -i) „iron. visko, kas darnu, visuma“ (0,5 proc.) ir daugelis kt. Na podstawie danych ND widać, że drugim pod względem produktywności sposobem słowotwórczym jest złożenie (31,7 proc.). Produktywność złożeń potwierdza nie tylko materiał korpusowy. O takim „względnym wzroście liczby wyrazów złożonych (w porównaniu z derywatami sufiksalnymi i fleksyjnymi)” (Gaivenis 1980: 31) pisano już wcześniej. W ND przeważają nacechowane stylistycznie złożenia utworzone z dwóch rzeczowników (43,4 proc.), np. blusturgis (: blusa + turgus) „pogard. targ, na którym handluje się używanymi rzeczami lub rękodziełem”, kiauliagyvis (: kiaulė + gyvis) „pogard. świnia wyhodowana w nienaturalny (przyspieszony) sposób”, špygsubinė (: špyga + subinė) „wulg. kobieta, której pośladki są bardzo małe”, zombadėžė (: zombis + dėžė) „iron. otępiający ludzi telewizor (telewizja)” itd. Niezwykle produktywne są złożenia 23 dwóch rzeczowników (często o negatywnych konotacjach), których drugim członem jest -žmogis, np. europažmogis (: Europa + człowiek) „iron. mieszkaniec Unii Europejskiej opartej na stosunkach federacyjnych, pozbawiony państwa i narodu“, galvažmogis (: głowa + człowiek) „iron. człowiek z głową przepełnioną informacjami“, kėdžmogis (: krzesło + człowiek) „żart. ktoś 23 W uwagach ND wskazano, że „słowo to jest najczęściej używane w odniesieniu do rosyjskiej propagandowej telewizji“. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wykonuje pracę siedzącą“, miniažmogis (: tłum + człowiek) „pejor. człowiek z tłumu, którego cechuje beztroski stosunek do życia“, projektažmogis (: projekt + człowiek) „iron. człowiek żyjący z projektów”, rynkoczłowiek (: rynek + człowiek) „iron. człowiek żyjący według praw wolnego rynku”, sowietoczłowiek (: Sowieci + człowiek) „pogard. człowiek służący ideologii sowieckiej”, śmiecioczłowiek (: śmieci + człowiek) „1. pogard. człowiek zaśmiecający”, tolerancjoczłowiek (: tolerancja + człowiek) „iron. człowiek ukształtowany przez ideologię liberalizmu, wynoszący tolerancję ponad inne wartości” oraz władzo-człowiek, -kobieta (: władza + człowiek) „pogard., iron. samolubny człowiek będący u władzy; biurokrata” (por. złożenia przymiotnikowo-rzeczownikowe: nowoczłowiek (: nowy, -a + człowiek) „iron. „człowiek nowego typu”, ślykštažmogis (: šlykštus, -i + žmogus) „niek. człowiek wyglądający i (lub) zachowujący się obrzydliwie, paskudnie”. Osobno należy wspomnieć również o stylistycznie nacechowanym pierwszym członie złożeń słowotwórczych valdžia-, np. valdžiadurnis, -ė (: valdžia + durnius) „żart. głupiec sprawujący władzę”, valdžiagalvis (: valdžia + galva) „pogard. znajdujący się u władzy; biurokrata”, valdžiagyvis (: valdžia + gyvis) „niek. pogardliwe określenie przedstawiciela władzy”, valdžiatvarka (: valdžia + tvarka) „iron. przeciwieństwo samorządności, tj. upoważnienie instytucji władzy do regulowania jakiejś dziedziny życia społecznego (na przykład mediów)”, valdžiasnukis (: valdžia + snukis) „pogard. pejoratywne określenie przedstawiciela władzy“, valdžiavyris (: valdžia + vyras) „iron. człowiek sprawujący władzę“ (por. złożenia rzeczownikowo-czasownikowe: valdžiagrobis (: valdžia + grobti) „iron. ten, kto zagarnął władzę“ oraz valdžiasiekys, -ė (: valdžia + siekti) „żart. ten, kto dąży do władzy (kandyduje do Sejmu lub samorządu)“). Nieco mniej w bazie danych jest złożeń rzeczownikowo-czasownikowych oznaczonych stylistycznie (32,2 proc.) – są to „głównie nazwy osób, których drugi człon wskazuje na to, co jest obiektem pracy nurodoma, kokį tie asmenys darbą dirba ar šiaip veiksmą atlieka, o pirmuoju – į ką tas veiksmas i działania“ (DLKG 2006: 162), np. spiritonešis, -ė (: spiritas + nešti) „żart. przemytnik spirytusu“, tautadrebys, -ė (: tauta + drebėti) „pejor. złodziej“, žinialaižys, -ė (: žinios + laižyti) „iron. „kto bez dreba dėl tautos likimo“, variavagis, -ė (: varis + vogti / vagis) „menk. spalvotojo metalo – vario umiaru łowi informacje w internecie” i in. Odnotowano jeden zrost seimasėdis, -ė (: Seimas + sėdėti) „żart. kto siedzi w Sejmie (tj. poseł)”, którego pierwszy człon wskazuje nie na obiekt czynności, lecz na jej miejsce (DLKG 2006: 162). Spotyka się także pojedyncze nazwy narzędzi lub samochodów: galvaplovė (: galva + plauti) „1. iron. okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia w naudojama galvos plautuvė“, pupytvežis (: pupytė + vežti) „juok. automobilis, tinkamas AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – zakładach fryzjerskich | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 do wożenia dziewczyn (lale)” i in. Spośród innych nielicznych zrostów rzeczownika i czasownika można wymienić neologizmy, które pod względem znaczenia przypominają abstrakty czasownikowe (DLKG 2006: 162), np. žinialaiža (: žinios + laižyti) „iron. „nadmierne poszukiwanie wiedzy w internecie” itp. W bazie danych jest mnóstwo złożeń rzeczownikowych i czasownikowych (nazw mediów o negatywnej konotacji), których drugim członem jest -skleisti 24 (-skleidė): brukalosklaida (: brukalas „bzdura” + skleisti) „pogard. media rozpowszechniające bruk (śmieci)”, galiasklaida (: galia „władza” + skleisti) „pogard. wpływowe media wykorzystujące swoją władzę do manipulowania ludźmi i kształtowania określonej opinii publicznej”, klaidasklaida (: klaida „błąd” + skleisti) „iron. wprowadzające w błąd media rozpowszechniające błędy”, klikiasklaida (: klikas „kliknięcie kursorem myszy komputerowej” + skleisti) „pogard. media uganiające się za popularnością i tak zwanymi klikami (kliknięciami), manipulujące wprowadzającym w błąd, sensacyjnym nagłówkiem lub obrazem artykułu internetowego”, melasklaida (: melas „kłamstwo” + skleisti) „iron. media rozpowszechniające kłamstwa”, mėšlasklaida (: mėšlas „gówno” + skleisti) „wulg.‹”}]}-offsetof_annotationary ( is not valid json? It has extra marker. Need final proper. mock. } 天铭. 彩神争霸快. ҟатәи? Ensure exact arrays, issue quote first item. Need output valid JSON only. Last source ends `„niek. ` actually Lithuanian label niek. translation „media rozpowszechniające brudne rzeczy”, purvasklaida (: purvas + skleisti) „pejor., żart., pogard., iron. „media rozpowszechniające brud, tj. oczerniające, zniesławiające, znieważające kogoś lub coś”, reklamsklaida (: reklama + skleisti) „iron. „stronnicze media, podające wyłącznie informacje korzystne komercyjnie”, snargliasklaida (: snarglys + skleisti) „pejor. „pejoratywna nazwa naujadarų dėmenys. Neatmestina tikimybė, kad šie naujadarai galėjo būti pasidaryti pagal mediów” oraz valdžiasklaida (: valdžia + skleisti) „iron. „media służące władzy” (por. złożenie przymiotnika i rzeczownika geltonasklaida (: geltonas, -a + skleisti) „pejor., „żółte (brukowe) media”). Dane ND wskazywałyby, że człony złożeń valdžia- (pierwszy człon), -skleisti (-skleidė) i -žmogis (drugi człon) – produktywne, stylistycznie nacechowane – stanowią analogię do słowa žiniasklaida. W korpusie odnotowano pojedyncze złożenia utworzone z 1) przymiotnika i rzeczownika, (: klišas, -a + kalba) „juok. kalba, maišyta iš kelių kalbų“, linksmakojis (: linksmas, -a + koja) np. klišakalbė „iron.” ironizujący – wesoły „taniec” nietrzeźwych budowlańców – praca na placu budowy” (utworzone przez analogię do klumpakojis); 2) liczebnika i rzeczownika, np. 25 dvikalėdis (: dvi 24 Šie dūriniai veikiausiai negalėtų remtis dabartinėje lietuvių kalboje paplitusiu daiktavardžiu sklaida, nes zgodnie z zasadami słowotwórstwa powinna zmieniać się końcówka rzeczownika złożonego, np. brukalosklaidė (: brukalas + sklaida); por. šunuogė (: šuo, šuns + uoga) (szerzej zob. LKG 1965: 447–448; DLKG 2006: 154). W LKG wskazuje się, że „[d]ariniai, kurių antruoju dėmeniu imamas io kamieno daiktavardis, yra ia ir ė kamienų“ (1965: 448). 25 Neologizm linksmakojis (: linksmas, -a + klumpakojis) najprawdopodobniej można uznać również za kontaminację. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 + Kalėdos) „iron. dwojako – obchodzone przez władzę i lud – Boże Narodzenie”; 3) formy czasownika (imiesłowu strony biernej czasu przeszłego) i rzeczownika, np. apverstsmegenis, -ė (: apverstas, -a / apversti + smegenys) „iron. ktoś o wywróconym mózgu, tj. myślący odwrotnie”; 4) czasownika i rzeczownika, np. spoksadėžė (: spoksoti + dėžė) „żart. telewizor“, šikpopieris (: šikti + popierius) „posp. papier toaletowy“, šnypštavynis (: šnypšti + vynas) „pogard. tanie gazowane wino musujące”; 5) przysłówka i rzeczownika, np. šiandienžmogis (: šiandien + žmogus) „iron. człowiek, którego pamięć sięga tylko dnia dzisiejszego i nie ma przeszłości”; 6) zaimka i rzeczownika, np. kitovalda (: kitas, -a + valda / valdyti) „iron. przymiotnika / przysłówka i czasownika, np. sengyvena (: priešingybė savivaldai, kai bendruomenę valdo ne jos, o savo interesais besirūpinanti valdžia“; 7) senas, -a / seniai + gyventi) „pejor. człowiek, dążący do życia tak, jak żyło się dawniej”; ilgasėdis, -ė (: ilgai + sėdėti) „iron. części mowy. kas ilgai užsisėdėjęs (eidamas kokias pareigas)“. Matyti, kad dūrybos procese remiamasi įvairių Jeszcze jednym produktywnym sposobem tworzenia słownictwa emocjonalno-ekspresywnego (oprócz wspomnianego tworzenia przyrostkowego i złożeń) jest kontaminacja (mieszanie) (12,7 proc.). Nie jest to proces gramatyczny (o charakterze morfologicznym), a jego rezultaty (kontaminaty, czyli formy mieszane) to wyrazy niedające się rozłożyć słowotwórczo (niemotywowane) (Urbutis 2009: 355). Chociaż kontaminacja (ang. blending – proces słowotwórczy, kontaminacja, blend – rezultat słowotwórczy, kontaminant) (Miliūnaitė 2014: 250) jest dviejų žodžių sąmaiša (jų fragmentų jungimas į vieną naujadarą) (Urbutis 2009: 354–355) niemorfemowym sposobem tworzenia wyrazów, można jednak przypuszczać, że świadoma 26 [kontaminacja] stopniowo rozpowszechnia się w języku litewskim. Analiza słowotwórcza nevengiama imtis netradicinio žodžių darymosi, o tokių darinių (kontaminantų) ND randasi vis naujų, pvz., biurozauras (: biuras + dinozauras) „iron. keletą dešimtmečių įstaigai (paprastai emocjonalno-ekspresyjnego słownictwa ND pokazuje, że „osoba kierująca się państwową)“, kiaulega (: kiaulė + kolega) „żart. „kolega świń“, klerkvabalis (: klerkas + karkvabalis) „pogard. (: melagingas, -a / melagis, -ė + naujiena) „menk. melaginga, klaidinanti naujiena“, seimonautas, „pogardliwa nazwa urzędnika“, melagienos -ė (: seimas + kosmonautas) „ironicz. „weteran Sejmu, oderwany od rzeczywistości i nieorientujący się, jak 26 Od 2014 r. liczba kontaminantów w ND wzrosła około 2,3 raza, jednak procentowo ich udział w bazie danych zwiększył się bardzo nieznacznie, tj. z 3 do 4 proc. (Murmulaitytė 2018: 62). AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby słowotwórcze | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Litwa rzeczywiście żyje zgodnie z ustawami tworzonymi przez Sejm“, vėminutyvas (: vėmė + deminutyvas) „niec. dewerbalny zdrobniały (zdrobniałe, pieszczotliwe słowo)“ i wiele innych. Rzadziej tworzy się neologizmy z przedrostkami nacechowanymi stylistycznie (4 proc.), np. aptamsa (: tamsa) „iron. przeciwieństwo oświecenia“ (neologizm utworzony przez analogię do słowa apšvieta), supermamytė (: mamytė) „iron. mama nadmiernie troszcząca się o swoje dzieci i 27 wyjątkowo dumna z tego“, nukalbinti (: kalbinti) „żart. wypytując dużo, przesłuchać do ostatka“, surunkelėti (: runkelėti) „pogard. stać się burakiem“, oraz mieszany sposób słowotwórczy (2,4 proc.), np. galvapjūtė (: galva + pjauti + -tė) „żart. masowa fala zwalniania ze stanowisk urzędników zajmujących długo kierowane przez siebie stanowiska „żart. wieloletnich kierowników atleidimas iš darbo, siekiant atsinaujinimo ir skaidrumo“, valdžiapjūtė (: valdžia + pjauti + -tė) przedsiębiorstw państwowych“, trešnėdra (: trešnės + ėsti 28 (ėda) + -ra) „juok. trešnių ėdrūnas“ (naujadaras pasidarytas pagal analogiją su žodžiu žmogėdra) 29 i in. Derywacja sufiksalna również nie odznacza się produktywnością (1,9 proc.). Większość nielicznych derywatów stanowią nazwy utworzone ze względu na różnicę płci (derywaty z sufiksem -ė): šviesulė (: (paprastai pramogų pasaulio) moteris“, tėvė (: tėvas) „iron. pagal genderizmo ideologiją – vienas šviesulys) „iron. znana członkom rodziny wychowującym dziecko (niezależnie od ich płci)”, zombė (: zombis) „pogard. w znaczeniu przenośnym – bezwolna martwa istota rodzaju żeńskiego”; mūzas (: mūza (deivė, poetinės kūrybos įkvėpėja) vyriškoji giminė“, sesutis (: sesutė) „juok. vyras, dirbantis mūza) „żart. rzeczownika «pielęgniarka medyczna». Wymienione derywaty z sufiksami -as i -is należą do kategorii nazw tworzonych ze względu na różnicę płci, chociaż w opisach gramatycznych do tej kategorii zalicza się wyłącznie derywaty z sufiksem -ė. WNIOSKI 1. Analiza derywacyjna emocjonalno-ekspresyjnego słownictwa zawartego w Bazie Danych Neologizmów Języka Litewskiego (zbadano 479 jednostek językowych) wykazała, że głównymi sposobami tworzenia nacechowanych stylistycznie neologizmów 27 Najprawdopodobniej można by dostrzec również derywację sufiksalną: aptamsa (: aptemti). 28 Tworzenie analogicznych derywatów rugiapjūtė można interpretować dwojako: dostrzec derywację mieszaną albo złożenie, tj. galvapjūtė (: galva + pjūtis) i valdžiapjūtė (: valdžia + pjūtis). 29 Istotnie, neologizm trešnėdra (: trešnės + ėdrus, -i) można by uznać również za rzeczownik złożony. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 są derywacja sufiksalna (45,7 proc.), złożenie (31,7 proc.) oraz niemorfemowy sposób tworzenia wyrazów – kontaminacja (mieszanie) (12,7 proc.). 2. Najbardziej produktywnymi środkami najbardziej produktywnego sposobu tworzenia wyrazów – derywacji sufiksalnej – są sufiks -(i)ukas, -ė, służący do tworzenia nazw posiadaczy cech rzeczownikowych, oraz sufiks -izmas, należący do kategorii derywacji nazw cech (abstraktów odrzeczownikowych): za pomocą obu sufiksów utworzono po 6,8 proc. nacechowanych stylistycznie neologizmów. 3. Dane ND wskazywałyby, że człony złożeń valdžia- (pierwszy człon), -skleisti (-skleidė) i -žmogis (drugi człon) są produktywnymi członami stylistycznie nacechowanych neologizmów. (2,4 proc.) oraz derywacja 4. Menko produktyvumo yra priešdėlinė daryba (5,6 proc.), mišrusis darybos būdas fleksyjna (1,9 proc.). 5. Było to wstępne badanie ND leksyki emocjonalno-ekspresywnej, po którego przeprowadzeniu okazało się, że chcąc dogłębnie zbadać tendencje słowotwórcze leksyki kad kai kurie ND naujadarai dar turėtų būti sistemiškai redaguojami stilistikos aspektu. Be to, emocjonalno-ekspresywnej, należałoby oprzeć się na bardziej różnorodnych i liczniejszych źródłach. Materiał przedstawiony w korpusie warto zbadać zarówno w aspekcie etnolingwistycznym, jak i słowotwórczym. Zbiór leksyki emocjonalno-ekspresywnej pokazuje, że użytkownicy języka reagują na aktualne wydarzenia i potrafią tworzyć najróżniejsze stylistycznie nacechowane neologizmy. Obfitość derywatów okazjonalnych potwierdza aktualność określonego zjawiska. Oczywiste jest, że leksyka stanowi odzwierciedlenie społeczeństwa, a neologizmy zgromadzone w bazie (znaki aktualiów czasów, w których żyjemy) dostarczają cennych informacji o pewnym okresie życia narodu. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/ [žiūrėta 2019 m. gegužės mėn.]. ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. [Tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m.]. Miliūnaitė R., Aleksaitė A. Sudarytoja R. Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujazodziai.lki.lt [žiūrėta 2019 m. kovo–balandžio mėn.]. ISBN 978-609-411-147-1. https://doi.org/10.35321/neol. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LITERATURA A l e ks a i tė A. 2018: Nazwy cech w bazie danych neologizmów języka litewskiego. – Język ogólny 91, 1–27. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/91/Aleksaite_BK_91_straipsnis_apie_pavadinimus.pdf. B l a ž i ns k a i t ė D. 2004: Neologizmy i formacje przetworzone w reklamie. – Kultura języka 77, 56–65. D a b a š in s k i e nė I. 2010: Rozumienie morfemów słowotwórczych we wczesnym dzieciństwie: badanie eksperymentalne dotyczące języka litewskiego. – Estońskie prace z lingwistyki stosowanej 6, 43–50. D L K G 2006 – Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Red. V. Ambrazas, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. G a i v e n is K. 1980: Neologizmy i nowe wyrazy. – Nauka i Życie 2, 31. G i r č i e n ė J. 2005: Integracja neologizmów z tekstem. – Język i Słowo 1, 78–82. Dostęp online: http://www.biblioteka.vpu.lt/zmogusirzodis/PDF/didaktinelingvistika/2005/girciene.pdf. G i r č i e n ė J. 2011: Neologizmy z członem (-)tinkl-. – Kultura Języka 84, 165–177. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/84/Girciene_KK_84_straipsnis.pdf. G i r č i e n ė J. 2012a: Metajęzykowe komentarze jako element internetowego dyskursu neologizmów. – Lituanistica 58 (3/89), 248–272. G i r č i e n ė J. 2012b: Nowa leksyka języka litewskiego: teoria i praktyka. Pomoc metodyczna [zasób elektroniczny], Wilno: Edukologija. G i r č i e n ė J. 2012c: Zmiany, język i szkoła. – Słowo ojczyste 8, 19–25. G i r č i e n ė J. 2013: Neologizmy stylistyczne w internecie. – Kierunki i problemy współczesnej stylistyki: G u d a v i či u s A. 1992: mokslo straipsnių rinkinys, Vilnius: Lietuvos edukologijos universiteto leidykla, 79–88. Narodowy charakter języka. – Język ojczysty 6, 1–5. G u d a v i či u s A. 2000: Etnolingwistyka, Szawle: Uniwersytet Szawelski. problemy leksykologii, 61–69. G u d a v i či u s A. 2003: Žodžio reikšmės definicijos tautinis aspektas. – Leksikografijos ir G u d a v i či u s A. 2007: Semantyka porównawcza, Šiauliai: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. J a k a i ti e n ė E. 1988: Semantyka leksykalna, Wilno: Mokslas. J a k a i ti e n ė E. 2010: Leksykologia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 K a b a ši n s k a i tė B. 1998: Lietuvių kalbos liaudies etimologija ir artimi reiškiniai, Vilnius: Mokslo i Instytut Wydawniczy Encyklopedii. K a m an d u ly t ė L. 2006: Cechy mowy dziecięcej. – Język ogólny 79, 264–271. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/79/Kamandulyte_KK_79_straipsnis.pdf. K a z la u s k a i t ė R., Ž u p e r k a K., M a c i en ė J. 2013: Okazjonalne deminutywy: typy i przeznaczenie w akcie mowy. – Žmogus ir žodis 1, 90–100. Dostęp w internecie: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB0001:J.04~2013~1371470739998/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. K u l i k a us k a s G. 2018: Kod Litwina. Zwyczaje i charakter dawnego Litwina sprzed 100 lat, Wilno: Tyto alba. L e h re r A. 2003: Understanding trendy neologisms. – Włoski Dziennik Językoznawczy / Rivista di Linguistica 15.2, 369–382. Dostęp online: http://linguistica.sns.it/RdL/15.2/07.Lehrer.pdf. LKG 1965 – Gramatyka języka litewskiego – fonetyka i morfologia I. Red. K. Ulvydas. Wilno: Mintis. M a t t i e ll o E. 2016: Analogiczne neologizmy w języku angielskim. – Włoski Dziennik Językoznawczy 28.2, 103–142. Dostęp online: http://www.italian-journal-linguistics.com/wpcontent/uploads/4_Analogical-neologisms-in-English- .pdf. M i k e l i on i en ė J. 2000a: Nowe słownictwo języka litewskiego (na podstawie komputerowego korpusu tekstów periodyków z lat 1991–1996). Streszczenie rozprawy doktorskiej, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. M i k e l i on i en ė J. 2000b: Współczesne metody badania innowacji językowych. – Darbai ir dienos 24, na podstawie korpusu. Rozprawa 65–73. M i k e l i on i en ė J. 2000c: Naujoji lietuvių kalbos leksika (1991–1996 m. kompiuterinio periodikos doktorska, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. M i k e l i on i en ė J. 2002: Analogia w słowotwórstwie języka litewskiego. Potencjalne i okazjonalne M i l i ū na i t ė R. 2000: Nowe dariniai. – Acta Linguistica Lithuanica 46, 73–80. zjawiska językowe: selekcja naturalna i sztuczna. – Acta Linguistica Lithuanica 42, 3–14. M i l i ū na i t ė R. 2006: O języku i o nas, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. M i l i ū na i t ė R. 2012a: Baza danych neologizmów języka litewskiego. – Gimtoji kalba 6, 3–11. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 M i l i ū na i t ė R. 2012b: Użytkownicy języka i tworzenie neologizmów. – Język ojczysty 9, 3–14. M i l i ū na i t ė R. 2014: Nowe kontaminacyjne formacje w języku litewskim. – Acta Linguistica Lithuanica 71, 246–264. M i l i ū na i t ė R. 2015: Dobór i prezentacja neologizmów w bazie neologizmów języka litewskiego. – Leksykografia i leksykologia 5, 161–184. w bazie neologizmów. – Język standardowy 91, 1–21. M i l i ū na i t ė R. 2018: Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės Lietuvių kalbos Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/91/Miliunaite_BK_91_straipsnis.pdf. M u r m u l ai t y t ė D. 2016a: Baza neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad neologizmami. – Język ogólny 89, 1–27. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/89/Murmulaityte_BK_89_straipsnis.pdf. M u r m u l ai t y t ė D. 2016b: Leksyka bazy neologizmów w drodze do Słownika ogólnego języka litewskiego. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 68–88. M u r m u l ai t y t ė D. 2018: Kontaminacja i neologizacja języka litewskiego. – Język i konteksty 8 (1), 60–70. O f f o r d M. 2001: Słowa francuskie: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, Clevedon: Multilingual Matters. P a l i o n i s J. 1985: Podstawy językoznawstwa, Wilno: Mokslas. P i k č i l in P a u l a us k i e n ė A. 2006: Lietuvių kalbos morfologijos pagrindai, Kaunas: Technologija. g i s J. 1971: Stylistyka języka litewskiego 1, Wilno: Mokslas. P i k č i l in g i s J. 2010: Wybór prac stylistycznych. Red. nauk. R. Koženiauskienė. Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. P l a g I. 2003: Słowotwórstwo w języku angielskim, Cambridge: Cambridge University Press. R o z e n b e r g s J. 2004: Stylistyka języka łotewskiego, Ryga: Uniwersytet Łotewski. S a v i ck i e nė I. 2006: Pragmatyka komunikacyjna i cel sytuacji mówienia: przypadek użycia zdrobnień. – Język ogólny 79, 256–262. Dostęp w internecie: T o l s t o j u s N. 2009: Język i http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/79/Savickiene_KK_79_straipsnis.pdf. kultura. – Język i ludzie, 81–100. U r b u ti s V. 2009: Teoria słowotwórstwa. Wydanie 2, Wilno: Okoliczności powstawania neologizmów i sposoby ich tworzenia w języku litewskim | 25 leidybos institutas. AGNĖ ALEKSAITĖ. Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.04 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 V a i c ek a u s k ie n ė L. 2007: Nowe zapożyczenia w języku litewskim: polityka językowa i użycie, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. V a s k e li e n ė J. 2010: Formacje nienotowane w słowniku języka litewskiego i ich funkcjonowanie w poezji Antanasa Kalanavičiusa. – Filologia 15, 151–166. V a s k e li e n ė J. 2011: Žodynų nefiksuotų darinių funkcionavimas Jono Strielkūno lyrikoje. – Res humanitariae 10, 54–70. V o l e k B. 1987: Znaki emotywne w języku i funkcjonowanie semantyczne rzeczowników Russian, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. pochodnych w Ž u p e rk a K. 2005: Tekst z punktu widzenia stylistyki etycznej. – Człowiek i słowo I, 25–28. Dostęp online: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/get/LT-LDB0001:J.04~2005~1367153622685/DS.002.0.01.ARTIC. W o h l g e m u t h J. 2009: Typologia zapożyczeń czasownikowych, Berlin / Nowy Jork: Mouton de Gruyter. Otrzymano 21.07.2019 Przyjęto 18.12.2019