Priešas „Lietuvių kalbos žodyne“

Anželika Gaidienė Instytut Języka Litewskiego WRÓG W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO Słowa kluczowe: wróg, koncept, zdanie ilustracyjne, semantyka, Słownik języka litewskiego. Streszczenie Celem niniejszego badania jest omówienie, na podstawie zdań ilustracyjnych, fragmentu konceptu WROGA odnotowanego w Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽe). Badanie wykazało, że wróg w LKŽe to przede wszystkim wroga armia, która zaatakowała inny kraj, a jej działania wobec atakowanego (lub zaatakowanego) kraju są stereotypowe. Działania kraju broniącego się przed wrogiem podczas wojny są również dość przewidywalne i stereotypowe. Rzadko w zdaniach ilustracyjnych LKŽe, gdy mowa o kraju broniącym się przed wrogiem, wymienia się Litwę (lub Litwinów). Konkretny wróg Litwy (lub Litwinów) jest również bardzo rzadko wymieniany w zdaniach ilustracyjnych przedstawionych w LKŽe. Wróg w zdaniach ilustracyjnych LKŽe może być również: człowiekiem lub zwierzęciem nastawionym nieprzyjaźnie; tym, co wyrządza szkodę, szkodzi człowiekowi lub abstrakcyjnemu zjawisku bądź konkretnemu obiektowi; człowiekiem lub ludźmi o przeciwnych przekonaniach, a także tym, kto kogoś potępia i uważa za szkodliwego, złego. Uwagi wstępne Tożsamość postrzega się poprzez podkreślanie odrębności, która może wiązać się z dystansowaniem się od innych, a nawet z przeciwstawianiem się im. Umberto Eco w książce Stworzyć wroga i inne teksty okolicznościowe stwierdza: „Posiadanie wroga jest ważne nie po to, by określić własną tożsamość, ale także po to, by zyskać przeszkodę,” BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 z którą moglibyśmy porównać nasz system wartości, a zmagając się z nią, pokazać własną wartość. Dlatego gdy nie ma wroga – trzeba go stworzyć” (Eco 2011: 11). Zdaniem U. Eco wrogowie są inni niż my i postępują zgodnie ze zwyczajami, które nie są naszymi; wróg musi być brzydki, ponieważ piękno utożsamia się z dobrem; wróg zawsze śmierdzi; czasami wroga postrzega się jako odmiennego i brzydkiego dlatego, że pochodzi z niższej warstwy (Eco 2011: 11–35). Mówiąc o lęku przed falami imigracji i przywołując przykład Włoch, gdzie wizerunek Rumuna stanowi dla społeczeństwa idealnego kozła ofiarnego, U. Eco pisze: „Z jednej strony możemy rozpoznać siebie tylko w obliczu Innego i na tym opierają się zasady współżycia oraz obyczajów. Wolimy jednak uważać tego Innego za nie do zniesienia, ponieważ nie jest nami. Dlatego, czyniąc z niego wroga, tworzymy sobie piekło na ziemi” (Eco 2011: 35). Celem niniejszego badania jest omówienie, na podstawie zdań ilustracyjnych, fragmentu konceptu WROGA1 odnotowanego w Słowniku języka litewskiego (dalej: LKŽ). W artykule postawiono następujące zadania: 1) omówić definicje wroga w objaśniających słownikach języka litewskiego; 2) ustalić i omówić możliwych wrogów, ich cechy i działania odnotowane w zdaniach ilustracyjnych LKŽ. Metody badawcze: analiza semantyczna, metoda interpretacyjna i opisowa. Celem niniejszego artykułu nie jest opisanie pełnego obrazu konceptu WROGA2, lecz rekonstrukcja tego fragmentu konceptu, który odnotowano w LKŽ. Jak twierdzi Aloyzas Gudavičius (2011: 113), „koncept sam w sobie nie jest przedmiotem semantyki leksykalnej. Przedmiotem językoznawstwa jest jednak językowa ekspresja konceptu”. Zdaniem Alana Cruse’a (2014: 396), „podstawową funkcją wyrazu jest aktywowanie konceptu, z którym jest on kojarzony”. Ronalda 1 Taki przedmiot artykułu – koncept WROGA – nie został wybrany przypadkowo. Obecnie kilku autorów (Veslava Čižik-Prokaševa, Anželika Gaidienė, Aurelija Gritėnienė, Danutė Liutkevičienė, Loreta Vaičiulytė-Semėnienė) przygotowuje wspólne opracowanie naukowe Przyjaciele i wrogowie Litwy w latach 1922–2022: zmiany semantyczne i strukturalne, w którym przedstawione zostaną zmiany semantyczne i strukturalne wybranych do badania wyrazów tożsamościowych (przyjaciel, wróg, Rosja, Niemcy i in.) oraz ich przyczyny. 2 W niniejszej pracy koncept rozumiany jest jako jednostka uporządkowanej wiedzy jednostki i społeczeństwa, gromadząca złożoną wiedzę o określonym przedmiocie, zjawisku, działaniu itp., związana z kategoryzowaniem i konceptualizowaniem świata. Treść i struktura konceptu mogą zmieniać się w zależności od otaczającego świata (Gaidienė 2016: 15). BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Langackerio (1987: 56) teigimu, žodžiai yra konceptualiųjų žinių struktūros „prieigos taškai“. Zinaida Popova ir Josifas Sterninas (2007: 79) taip pat teigia, kad „kalbinė nominacija – raktas, atveriantis žmogui konceptą kaip mąstymo vienetą, leidžiantis operuoti juo mąstymo procese“. Taigi galima teigti, kad kiekviena atskira nominacija atspindi tik tam tikrus koncepto požymius, vadinasi, atspindi tam tikrą koncepto fragmentą (Gudavičius 2009: 51). Zdaniem etnolingwistów lubelskich „obraz utrwalony w języku, obejmujący określone pojęcia, należy wydobyć z różnych źródeł językowych, a następnie podzielić według stylów i gatunków, czasu i przestrzeni” (Smetonienė ir kt. 2019: 12). Uzyskane składniki nazywane są profilami obrazu świata, a ich opis pozwala sformułować całościowy obraz danego przedmiotu (Smetonienė ir kt. 2019: 12). Podzielamy pogląd, że „[A]nalizując dane słownikowe, można zrekonstruować leksykograficzny obraz świata w języku” (Rutkovska ir kt. 2017: 31), a stworzenie całościowego obrazu danego przedmiotu wymaga analizy różnych typów danych – nie tylko systemowych (leksykograficznych), lecz także ankietowych i tekstowych (więcej na ten temat zob. Smetonienė ir kt. 2019: 12–16). Wykorzystywanie LKŽ jako korpusu nie jest nowym pomysłem. Jedną z pierwszych osób, które pisały o tym, że LKŽ jest fundamentalnym tekstem kultury litewskiej, który należy czytać i badać, była Viktorija Daujotytė-Pakerienė (2002: 34). LKŽ jest wyjątkowy, ponieważ „obejmuje przeczytane piśmiennictwo litewskie, znaczną część klasyki <...>” (Daujotytė-Pakerienė 2002: 36). Słownik ten jest unikalny również ze względu na swój historyczny charakter i bogactwo materiału gwarowego, dlatego jego badanie jako źródła może pomóc w zrekonstruowaniu za pośrednictwem leksyki fragmentów litewskiego obrazu świata sprzed XXI wieku. Prace naukowe dowiodły już, że LKŽ jest ważnym i interesującym źródłem badawczym: zbadano odnotowany w tym słowniku obraz polityczny świata (Zabarskaitė 2010); na podstawie materiałów Adalberta Bezzenbergerio odnotowanych w słowniku opisano marias, pamarys i pamariškis (Zabarskaitė 2012); zbadano wyobrażenia dotyczące jarzębiny (Gritėnienė 2016), słownika (Gritėnienė 2017), terminologii (Umbrasas 2019) i Rosji (Gritėnienė 2020). BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Materiał badawczy do niniejszego artykułu zebrano z elektronicznej wersji słownika, obejmującej wszystkie tomy słownika (dalej – LKŽe). Po przeprowadzeniu szczegółowego wyszukiwania znaleziono ponad 450 zdań ilustracyjnych, w których użyto leksemu priešas3. 90 procent zdań znalezionych w LKŽe stanowią zdania wypisane z różnych źródeł drukowanych i rękopiśmiennych: z pism konkretnych pisarzy, działaczy kultury itp. (np. zdania znalezione w utworach Maironisa, Salomėi Nėris, Petra Cvirki, Justina Marcinkevičiusa, Vinco Krėvė-Mickevičiusa, Vinco Mykolaitisa-Putino, Žemaitė, Ievy Simonaitytė, Antana Vienuolisa, Jona Jablonskisa, Juoza Balčikonisa i in.), a także zdania znalezione w encyklopediach, słownikach i chrestomatiach oraz zdania występujące w języku pisanym (rš = słowo lub zdanie z tekstu pisanego) i w prasie (sp = słowo lub zdanie z prasy). Tylko około 10 procent zdań znalezionych w LKŽe, w których użyto leksemu priešas, stanowią zdania zapisane z żywego języka. Ponieważ większą część zdań ze źródeł pisanych stanowią zdania wypisane z różnych tekstów i prasy, warto przypomnieć, że LKŽ w okresie sowieckim nie uniknął (samo)cenzury ani ideologicznej ingerencji w treść słownika (szerzej na ten temat zob. Gritėnienė 2020: 42–43 i in.), a dopiero „od tomu XVI w słowniku zmniejszyła się ilość materiału ideologicznego, zaś po odzyskaniu niepodległości całkowicie go zabrakło” (Zabarskaitė 2010: 128). Jednak, jak twierdzi Vytautas Vitkauskas (2002: 11), także w okresie (samo)cenzury „dla nauki najważniejsze były fakty z gwar i dawnych tekstów, żywe zdania ukazujące życie i myślenie narodu”. Należy wspomnieć, że KONCEPT WROGA był dotąd niewiele badany z językoznawczego punktu widzenia. Gana plačiai šis konceptas aptartas Viktorijos Makarovos (2014) straipsnyje, kuriame pristatomi lietuvių kultūros koncepto PRIEŠAS ir rusų kultūros koncepto ВРАГ lyginamosios analizės rezultatai. Tyrimas buvo atliktas remiantis 100 pavyzdžių iš publicistikos diskurso (lietuvių kalbos ir rusų kalbos tekstynų). Prieita prie tokių išvadų: 1) tas pats subjektas lietuvių tautos sąmonėje gali būti draugu ir virsti priešu; 2) lietuviams priešai yra lenkų puolančios 3 O KONCEPCIE PRZYJACIELA w publicystyce pisała Loreta Vaičiulytė-Semėnienė (2020). BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 ugrupowania i bolszewicy; 3) kultura litewska nie pozwala mówiącemu przypinać komuś etykiety wroga („X jest wrogiem”), ale można to zrobić w łagodniejszej formie, na przykład za pomocą konstrukcji „wróg X-a”; 4) Litwin może opisywać działania wroga neutralnie, bez negatywnych konotacji (Makarova 2014: 191). Mówiąc o KONCEPCIE WROGA w antropologii, historii, filozofii, etnologii i innych dziedzinach, należy zaznaczyć, że rozważa się tu przede wszystkim opozycje savas i kitas (svetimas) (por. Savoniakaitė 2014), w których kitu (svetimu) mogą być nie tylko uwydatniane cechy tożsamości narodowych, lecz także kitas (svetimas) może być postrzegany jako wróg. Filozof Leonidas Donskis (1997) rozważał wrogów kultury masowej. 1. DEFINICJA WROGA W SŁOWNIKACH OBJAŚNIAJĄCYCH W objaśniających słownikach języka litewskiego – LKŽ, Słowniku współczesnego języka litewskiego (DŽ7i) oraz Słowniku ogólnego języka litewskiego (BŽ) – liczba znaczeń słowa priešas jest różna (zob. tabelę 1). BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 TABELA 1. Znaczenia słowa wróg w słownikach języka litewskiego LKŽ4: DŽ7i: 1. człowiek nastawiony nieprzyjaźnie, pragnący wyrządzić krzywdę 1. ten, kto walczy w imię sprzecznych interesów 2. armia nieprzyjaznego, napastniczego państwa 2. człowiek nastawiony nieprzyjaźnie, życzący innym źle 3. człowiek o odmiennych przekonaniach, o wrogich interesach 3. państwo i armia, z którymi toczy się wojnę 4. to, co szkodzi, wyrządza krzywdę 4. ten, kto nie lubi czegoś, nie uznaje czegoś 5. ten, kto potępia coś, uważa to za szkodliwe, złe 5. wszystko, co wyrządza szkodę, sprawia przykrość 6. rabuś, złoczyńca 7. oponent 8. przeciwieństwo 9. coś wrogiego, nieakceptowalnego (?) W rękopisie BŽ5: 1. człowiek, który jest nieprzyjaźnie nastawiony, życzy drugiemu człowiekowi źle, nienawidzi go 2. człowiek o przeciwnych przekonaniach 3. kraj i armia, z którymi prowadzi się wojnę 4. ktoś, kto czegoś nie lubi i uważa to za szkodliwe 5. to, co wyrządza szkodę, szkodzi 4W LKŽe podane słowo priešas jest homonimem. W tym przypadku istotny jest priešas, oznaczony numerem pierwszego homonimu. 5 Po haśle słownikowym priešas ostateczne opracowanie i liczba sformułowanych znaczeń mogą ulec zmianie. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Z podanych znaczeń wynika, że znaczenia wyrazu 7i i wroga odnotowane w DŽ i rękopisie BŽ są zdefiniowane podobnie, różni się jedynie kolejność ich przedstawienia; por. pierwszą i drugą definicję: 1. „ten, kto walczy w obronie przeciwstawnych interesów” DŽ7i oraz 1. „człowiek, który jest nastawiony nieprzyjaźnie, życzy innemu człowiekowi źle, nienawidzi go” BŽ (rękopis); 2. „nieprzyjaźnie nastawiony człowiek, życzący innemu źle” DŽ7i oraz 2. „człowiek o przeciwnych przekonaniach” BŽ (rękopis). LKŽe wróg ma dziewięć znaczeń, pięć z nich pokrywa się ze znaczeniami odnotowanymi w DŽ7i i rękopisie BŽ, por. znaczenia 1–5 LKŽe przedstawione w tabeli 1. Ostatnie cztery znaczenia LKŽe (6–9) są specyficzne i odnotowano je tylko w tym słowniku. Podsumowując, można stwierdzić, że w wymienionych słownikach objaśniających wróg definiowany jest jako nieprzyjaźnie nastawiony człowiek, życzący innym źle (np.: Po kłótni stali się wrogami LKŽe); wróg to człowiek o przeciwnych przekonaniach (np.: Wróg ludu LKŽe; Wróg ideowy BŽ); wróg to kraj i armia, z którymi prowadzi się wojnę (np.: Odeprzeć [pokonać] wroga BŽ); wróg to ten, kto (podmiot, a więc istota żywa) nie lubi czegoś, uważa to za szkodliwe (np.: Wróg palenia LKŽe), a także wróg to to (obiekt, a więc coś nieożywionego), co wyrządza szkodę, szkodzi (np.: Mróz jest najgroźniejszym wrogiem sadów LKŽe). Przyjrzyjmy się, jaki fragment konceptu WROGA utrwalono w zdaniach ilustracyjnych LKŽe – kim jest ten wróg, jakie jego cechy i działania wysuwają się na pierwszy plan. 2. WRÓG SŁOWNIKA JĘZYKA LITEWSKIEGO W ZDANIACH ILUSTRACYJNYCH 2.1. Wróg – armia atakującego kraju Największą część zdań ilustracyjnych LKŽe stanowią zdania ukazujące walkę z wrogiem – nieprzyjazną armią, która zaatakowała inny kraj. Obfitość takich zdań BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 wynika z od dawna ukształtowanej konieczności obrony własnych terytoriów i posiadania wrogów zewnętrznych, którzy, jak się zdaje, zawsze są gotowi do ataku; por. opisywane w książce U. Eco zdarzenie: „Pewnego razu w Nowym Jorku jechałem taksówką prowadzoną przez mężczyznę o trudnym do rozszyfrowania imieniu. Wyjaśnił, że jest Pakistańczykiem. Zapytał, skąd przyjechałem; odpowiedziałem – z Włoch. <...>. W końcu zapytał, kim są nasi wrogowie. Gdy dopytałem: «Słucham?», cierpliwie wyjaśnił, że chciał się dowiedzieć, z jakimi narodami od wieków prowadzimy wojny o terytoria, z powodu nienawiści etnicznej, nieustannych naruszeń granic i tak dalej. Odpowiedziałem, że z nikim nie prowadzimy wojny. <...> Nie był zadowolony” (Eco 2011: 10). Okazuje się zatem, że dla narodu ważne jest posiadanie wrogów, z którymi może prowadzić wojnę. W zdaniach odnotowanych w LKŽe armia ujawnia się poprzez wykonywane działania i często nie jest jasne, do jakiego konkretnego kraju należy wspomniana armia. Często nie wiadomo również, kto kryje się pod określeniem „my” walczący – Litwa czy inny kraj. 2.2. Działania armii kraju atakującego podczas wojny Mówiąc o działaniach wroga – armii kraju atakującego – można stwierdzić, że zdania ilustracyjne w LKŽe odzwierciedlają stereotypowe zachowania: a) wróg najpierw się przygotowuje, np. buduje flotę, gromadzi siły, np.: Wróg znów teraz zbudował wielką flotę i szykuje się do wysłania wojska na naszą ziemię J. Balč6 (ż. kelti). Wrogowie siły ściągają rš (ż. traukti); b) organizuje atak, na przykład wykrywa wroga i go otacza, np.: Wróg odkrył ich miejsce biwakowania rš (ż. stovyklavimas). Zanim mieszkańcy się zorientowali, wrogowie zdążyli już zająć całe miastomti rš (ż. remti). I wrogowie otoczyli ich łukiem ognia E. Miež (ż. lankas). Wrogowie chcieli nagle nas zaskoczyć rš (ż. klupti); 6 Skróty, takie jak LKŽe. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 c) rozpoczyna atak, na przykład wdziera się, wtarguje, przenika do miasta, zamku itp., np.: Wrogowie z całą furią zaatakowali miasto rs (ż. sėlimas). Broni swoich ziem i ludzi przed najazdami wrogów rs (ż. veržimas). Po wyburzeniu muru wrogowie wtargnęli do zamku Š (ż. griauti). Wrogowie nacierali z trzech stron NdŽ (ż. veržti). Wtargnął wróg i wybuchła wojna S. Nėr (ż. įbrauti, liepsnoti). Wrogowie klinem wbijali się do miasta rs (ż. mušti). Rozszalała się zacięta bitwa. Wróg za wszelką cenę7 chciał przedrzeć się z powrotem V. Myk-Put (ż. siautėti). Wnikanie wroga w głąb kraju pobudzało litewskich pisarzy do walki rs (ż. skverbimas); d) strzela (z armat, karabinów maszynowych itp.), np.: Wrógzaatakował nasze pozycje rs (zob. atakować). Wróg odpowiedział ogniem DŽ1 (zob. strzelać). Wróg bez przerwy strzelał z armat rs (zob. armata). Wrogowie miotali z proc tysiące kamieni M. Valanč (zob. svilksnė). Wrogowie zasypali nas z karabinu maszynowego gradem kul rs (zob. žerti). Wrogowie zaczęli ostrzeliwać (strzelać) z karabinów rs (zob. pliekti). Przez dwa dni i dwie noce płonęło, gorejąc, rozpalone przez wroga rozpalone na ziemi piekło E. Miež (zob. pragaras); e) wycofuje się, przegrywa, np.: Wróg już słabnie, wycofuje się, ginie8... Ilu schwytano, ilu związano, ilu wyrżnięto! J. Jan (ż. mišti). Z powodu niekorzystnej sytuacji wrogowie przegrali rs (ż. palankumas); f) ginie, np.: W czarnej otchłani fal niejeden wróg zginął rs (ż. pragarmė). W końcu wróg zadławił się własną krwią, tracąc setki żołnierzy i mnóstwo sprzętu rs (ż. springti). g) opanowuje (lub wdziera się do) kraju (państwa) i osiedla się tam, np., Wrogowie opanowali nasz kraj rs (ż. valdyti). W samym środku jego państwa, można rzec, w samym jego sercu, wróg mości sobie gniazdo rs (ż. sukti). Na obcej ziemi wróg zachowuje się brutalnie – szaleje, pustoszy, pali domy, zabija ludzi, odbiera im chleb, np.: Wrogowie po naszym kraju szaleli rs (ż. dūkti). Wrogowie szaleli w naszym kraju DŽ (ż. siaučioti). Wrogowie spustoszyli nasze domy, zubożyli9 ludzi, odbierają 7 Pisownia tego wyrazu uległa zmianie – žūtbūt. 8 „krikti, irti” LKŽe. 9 „žudyti” LKŽe. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 10 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 chleb rš (zob. žurdoti). Wróg każe swoim agentom podpalać i niszczyć domy, osłabiać nasze siły, aby osłabić wsparcie dla naszych obrońców rš (zob. krikdyti). W niektórych zdaniach ilustracyjnych LKŽe wspomina się o odwadze wrogów – walczą dzielnie, zaciekle, np. Otoczony wrógbędzie walczył dzielnie i zaciekle, próbując przebić się z powrotem V. Myk-Put (zob. praveržti). Wrogowie nabierają śmiałości Š (zob. drąsus), a także wykazują się sprytem – planują oblężenie, starają się wykorzystać zaistniałą sytuację, np.: Wrogowie starali się zjednać sobie ludzi rš (zob. gerinti). Wróg rozpoczyna prawidłowe oblężenie rš (zob. apgulimas). Wróg stara się wykorzystać każde nasze potknięcie rš (zob. slystelėjimas). Czasami podkreśla się również wady wroga, na przykład niecelność: Bomby wroga spadały niecelnie rš (zob. taiklus). Znaleziono zdania ilustracyjne mówiące o przewadze liczebnej wrogów i ich lepszym uzbrojeniu, takie jak Wielu dzielnych bojowników i dowódców zginęło w nierównej walce z liczniejszym i uzbrojonym po zęby wrogiem rš (zob. dantis), lub o przemyślanej strategii, np.: Wywiad wroga rozglądał się we wszystkich kierunkach rš (zob. šniukštinėti). Z niektórych zdań ilustracyjnych poznajemy zamiary i pragnienia wroga, np.: Wróg spodziewał się, że już po pierwszym uderzeniu nasza armia zostanie rozproszona, a nasz kraj zostanie rzucony na kolana rš (zob. klupdyti). 2.3. Działania kraju broniącego się przed wrogiem podczas wojny W LKŽe odnotowano zdania ilustracyjne, w których kraj broniący się przed wrogiem nie został konkretnie nazwany, a także takie, w których kraj ten określono jako Litwę (lub Litwinów), oraz przykłady, w których wskazano konkretną osobę broniącą się przed wrogiem – postać historyczną, zazwyczaj książąt litewskich lub inne osoby ważne dla historii Litwy. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 11 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 2.3.1. Kraj broniący się przed wrogiem, niewymieniony z nazwy Znaczną część zdań ilustracyjnych LKŽe stanowią zdania, w których nie nazwano kraju broniącego się przed wrogiem. Działania nienazwanego kraju w obronie przed wrogami (podczas walki z nimi o terytorium własnego kraju) są dość przewidywalne i stereotypowe: a) najpierw przygotowuje się do walki, np.: Dowódcy zapoznają się z rozmieszczeniem wroga rš (zob. dėstymas); b) później wróg może być atakowany (okrążany, osaczany, ostrzeliwany itp.), np.: Otoczyć wrogów Rtr (zob. apsiausti). Wroga przy rzece osaczyć10 NdŽ (zob. supti). Nagle pojawiły się trzy nasze myśliwce i zaatakowały wrogów rš (zob. nirti). Z karabinu maszynowego ostrzelaliśmy11 wroga DŽ1 (zob. spirginti). Wroga przywitaliśmy ogniem DŽ1 (zob. tikti). Partyzanci pociskami przeciwpancernymi podpalili wrogi eszelon sp (zob. šarvamušis). Wiele naszych baterii ogniem na wprost niszczyło gniazda karabinów maszynowych wroga rš (zob. lizdas); c) siły wroga można osłabiać i powstrzymywać na różne sposoby, np.: Nasza armia, wyczerpawszy siły wroga, sama przeszła do natarcia sp (zob. sekinti). Wrogów głodem i ostrzałem poskromić KŽ (zob. tramdyti). Wrogie wtargnięcie w głąb kraju zostało powstrzymane rš (zob. brovimas); d) wróg może zostać pokonany i zwyciężony, np.: Damy konie. Wojowników. Z nimi rozgromimy12 potęgę wrogów B. Sruog (zob. pyškinti). Wrogowie szybko zostali rozgromieni rš (zob. doroti). Wroga pokonano rš (zob. galėti). Wszystkich [wrogów] wytrzebiliśmy (rozgromiliśmy, pokonaliśmy) Strn (zob. pilti). Wrogów co do jednego powaliliśmy sp (zob. guldyti). Kule dziesiątkowały wrogów DŽ (zob. skinti). Już niejedne groby 10 „ściskając kogoś, otaczając go dookoła“ LKŽe 11 „intensywnie ostrzelać“ LKŽe 12 „rozbić, zniszczyć” LKŽe BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 12 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 wróg znalazł, zamierzając podeptać naszą ziemię E. Mież (ż. kapai). Powalony kulą wrogi oficer zamachał rękami i padł martwy rš (ż. pakirsti); e) rzadziej można poddać się wrogowi, np.: Ty nas sprzedać wrogomzgodziłeś się rš (ż. duoti); f) broniący się może zginąć z ręki wroga, np.: Pamiętaj, mój kochany bracie, ty, który ocalałeś z wojennej zawieruchy: tutaj, rzuciwszy się do ataku na wroga, polegli dzielni synowie ojczyzny E. Mież (ż. išlikti). W obronie przed wrogami pomagają wysokie zamki, np. Nasze ciasne i niewygodne zamki, przystosowane jedynie do obrony przed wrogami V. Krėv (ż. pritaikinti). Każdy wróg, który pragnie wedrzeć się do tego zamku skręci sobie kark M. Valanč (ż. įgrauti), a do ukrywania się służą grodziska, np.: Grodzisko najprawdopodobniej było miejscem schronienia, do którego przybiegali ludzie, aby ukryć się przed wrogami sp (ż. slėptuvinis). W niektórych zdaniach podkreśla się odwagę obrońców, np.: Pójdziemy w pierwszym szeregu, i zanim kula może nas dosięgnąć jako pierwsza V. Myk-Put (zob. dosięgnąć). Nie zlękliśmy się bagien ani lasów nie zlękliśmy się, nie obawialiśmy się ognia nieprzyjaciela sp (zob. bagno). W żadnej wojnie nie można się obejść bez pomocy zwiadowców, którzy dostarczają informacji o gotowości bojowej wroga itp., np.: Zwiadowcyprzenikają na tyły wroga, rozpoznają wszystkie stanowiska ogniowe, całą gotowość bojową wroga E. Mież (ż. žvalgyti). Rozpoznanie i śledzenie wroga zostały wzmocnione rš (ż. sekimas). Dokładnych informacji o wrogu i terenie zazwyczaj dostarcza rozpoznanie terenu (ż. žvalgymas). Dowódca wojsk wysyła przednie straże – zwiadowców, aby ci ustalili rozmieszczenie wojsk wroga A. Mac (ż. žvalgas). 2.3.2. Nazwana strona broniąca się przed wrogiem – Litwa (lub Litwini) Jak wiemy, Litwa musiała niejednokrotnie bronić swojego terytorium przed wrogami zewnętrznymi, którzy usiłowali zagarnąć terytorium Litwy i ograniczyć wolność Litwinów. Jednakże w zdaniach ilustracyjnych LKŽe znaleziono niewiele przykładów, w których walcząca strona została określona jako Litwa (lub BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 13 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Litwini), por.: Straszliwa walka z śmiertelnymi wrogami narodu litewskiego rš (hasło: mirtingas). Gdy Litwini strzelaliby ze swych strzał do niepokonanych wrogów, których zastępy są tu niezliczone jak ziarnka piasku nad morzem I. Simon (hasło: žizdrai). Litwini pieszo i konno na swoich małych konikach raz nacierali, raz uciekali, to znów wracali i wciąż wabili wroga głębiej w puszczę A. Vien (hasło: vilioti). Niemnie, ach Niemenku, ojcze rzek, przejrzysty strumieniu, iluż wrogów zatopiłeś, którzy Litwę wyniszczali LTR(Brž) (hasło: skaidrūnėlis). Na tyłach wroga aktywnie działali litewscy partyzanci (hasło: partizanas). W komunikacie odnotowano działalność bojową oddziałów partyzanckich działających na tyłach wroga sp (hasło: kovinis). W LKŽe są zdania, w których walcząca strona została określona jako litewska grupa etniczna — Żmudzini. W zdaniach ilustracyjnych odnotowanych w słowniku odzwierciedlają się sposób walki Żmudzinów, ich odwaga i nieustępliwość, por.: J. Dlugōšas wskazuje sposób walki Żmudzinów: zwabiwszy wrogów do lasu, ukryci za powalonymi drzewami, ruszyli na nich rš (hasło: vilioti). Żmudzini postanowili raczej spłonąć, niż żywi dostać się w ręce swych mściwych wrogów A. Vien (hasło: priešas). Żmudzinów, obrońców Pilėnai, zaledwie połowa pozostała przy życiu, a trzecia część wyszła bez szwanku; wrogów jednak wciąż było mnóstwo, jak mrówek M. Valanč (hasło: žeisti). W LKŽe znaleziono tylko kilka przykładów, w których w tym samym zdaniu wraz ze słowem wróg wskazany jest konkretny wróg Litwy (lub Litwinów) — Krzyżacy i niemiecki zaborca, por.: Krzyżacy dniem i nocą szturmowali mury Punio[je], lecz Litwini we wszystkich miejscach odparli wroga BM106 (hasło: pitlyti). Miecz Armii Radzieckiej przeciął kręgosłup wroga narodu litewskiego — niemieckiego zaborcy (sov.) sp (hasło: nugarkaulis). 2.3.3. Wskazana osoba broniąca się (walcząca) W zdaniach ilustracyjnych LKŽe znajdujemy kilka wskazanych postaci historycznych, które w różnych okresach walczyły i broniły Litwy (lub Wielkiego Księstwa Litewskiego) przed wrogami. Wymienione są następujące postaci ważne dla historii Litwy: litewski książę Margiris (Margis), BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 14 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Wielcy książęta litewscy Kęstutis i Vytautas oraz jeden z przywódców powstania z lat 1863–1864, Zigmantas Sierakauskas. Czytając przykłady odnotowane w LKŽe, możemy się po raz kolejny przekonać, że te postacie dzielnie broniły swego kraju, walczyły bez litości, zwodziły wrogów daleko od Litwy itp., por.: Margisz siłą lwamordował wrogów DŽ1 (zob. mordować). Margirisstojąc w Pilėnai,widział pożary, lecz nie mógł wypędzić wrogów J. Balč (zob. wypędzić). Kęstutistylkozwabił wrogadaleko od Litwy rš (zob. wabić). Ale otoVytautasobejmuje rządy, a jego wczorajsiwrogowie lękają się władcy! Mair (zob. lękać się). ProwadziłVytautastam potężne wojska izłamał pychę wrogów Mair (zob. potężny, wróg). OtoVytautas Wielkiwspaniale panował, pod Grunwaldempokonawszy złych wrogów Mair (zob. panować). Sierakauskasnie śmiał zaatakować wycofującego się wroga, ponieważczekał na Mackevičiusa, który jeszcze nie zdążył V. Myk-Put (zob. wycofywać się). 2.4. Wróg — nieprzyjaźnie nastawiony człowiek lub zwierzę 2.4.1. Wróg człowieka Jak wspomniano, w LKŽe nie ma wielu zdań ilustracyjnych, w których precyzyjnie wskazano by wroga (niekoniecznie Litwina) — konkretny podmiot. Znaleziono kilka zdań z konkretnie wskazanymi wrogami, wśród których są konkretna osoba (ten człowiek, minister), naród, przedsiębiorcy13, działacze trzeźwościowi, a nawet gąsior, np.: Ten człowiek był śmiertelnym moim wrogiem rš (hasło: mirtinas). Ten minister zawsze był moim ukrytym wrogiem, choć w moich oczach wydawał mi się dobry J. Balč (hasło: rodytı). W świadomości Belgów dominowała tylko ta myśl, że Niemcy są ich zgubnymi wrogami Vd (hasło: žudingas). Bezpośrednim wrogiem robotników są tu poszczególni przedsiębiorcy lub ich grupy rš (hasło: įmonininkas). Jego największymi wrogami byli „propagatorzy trzeźwości“ rš (hasło: vykintojas14). 13 Przedsiębiorca „właściciel przedsiębiorstwa” LKŽe. 14 „ten, kto wykonuje, wykonawca” LKŽe. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 15 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Małe dzieci, przestraszone swojego największego wroga gąsiora, uciekły do środka, starsze ochlapały ulicę Žem (por. taškyti). Znajdują się zdania, w których wróg — człowiek — nie jest konkretnie nazwany, lecz można się go domyślić, np.: Wielkich wrogów przyrody spotyka się bardzo rzadko, a niewielkimi jej szkodnikami nie jesteśmy rzadko sp (por. žeidėjas). Patriotyzm radziecki jest tym źródłem, z którego ludzie pracy czerpią siły do walki z wrogami wewnętrznymi i zewnętrznymi (radz.) sp (por. išorė). Niech nikt nie myśli, że wrogowie państwa zdołają nas zastać nieprzygotowanych (radz.) sp (por. klupti). Po kłótni stali się wrogami DŽ (por. priešas). Śmierć rozdzieliła obu nieprzejednanych wrogów V. Myk-Put (por. priešas). Zdarzają się też zupełnie nieokreśleni wrogowie, np.: Kto jest zbyt potężny, ten ma wielu wrogów A. Vien (por. per daug). Im większe są nasze osiągnięcia, tym bardziej podstępny staje się wróg sp (por. klastingas). 2.4.2. Wróg zwierzęcia W LKŽe znaleziono zdania, w których wymieniono wrogów różnych zwierząt. Wrogiem ptaków może być inny ptak, np. Od czasu do czasu wysoko na niebie mignie pstry islandzki orzeł, wielki wróg dzikich kaczek A. Vencl (por. šmėkšterėti). Najgroźniejszym wrogiem drobiu jest jastrząb gołębiarz, czyli jastrząb J. Jabl (por. 2 vištinis), inne zwierzę, np. Wróbel nie ma straszniejszego wroga niż nasza kotka J. Jabl (por. katė); rzecz abstrakcyjna, np. Cywilizacja w wielu przypadkach także jest wrogiem dobra, ponieważ niszczone są miejsca przelotów i zimowania T. Ivan (por. žiemojimas). Wrogami ryb są inne stworzenia wodne, np.: Wrogami karpia są: ryjówka wodna, wydra rš (por. kirstukas). BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Wrogami małp, myszy i norników są inne zwierzęta, np.: Najlepszy wzrok spośród małp mają pawiany: na otwartej przestrzeni dostrzegają swojego najgroźniejszego wroga, lamparta, z odległości niemal kilometra rš (por. toliaregis). Zauważono, że myszy i norniki osiedlają się na stałe w ogrodach i rozmnażają się niezwykle szybko, ponieważ bardzo zmalała liczebność ich największego wroga — sów sp (por. retėti). Wrogiem dzikiego zwierzęcia jest człowiek, np.: Dzikie zwierzę staje oko w oko ze swoim najbardziej znienawidzonym wrogiem — człowiekiem sp (por. neapkenťiamas). 2.5. Wróg – to, co wyrządza szkodę, szkodzi W niektórych zdaniach ilustracyjnych LKŽe odnotowano wroga człowieka (ludzi) – abstrakcyjne zjawisko lub konkretną (nieożywioną) rzecz, bardzo niekorzystną, wyrządzającą szkodę, szkodzącą, na przykład los, czas i odległość, poznanie rzeczywistości, pycha, kłamstwo, carat, przyjemność, wódka. Por.: Los, mój odwieczny wróg, nie chciał obdarzyć mnie tym szczęściem J. Balč (zob. teikti). Czas i odległość są wrogiem relacji międzyludzkich (zob. santykiai). Słabe poznanie rzeczywistości – najgorszy wróg pisarzy rš (zob. pažinimas). Wrogiem twórczości jest pycha rš (zob. kūrybiškumas). Nieszczerość¹⁵ – największy wróg, szkodnik dla samego nieszczerego rš (zob. tiesakalbingumas). Carat był śmiertelnym wrogiem ludu (sow.) rš (zob. mirtinis). Moja broń jest wymierzona przeciwko głównemu wrogowi – zwierzęcej, konsumpcyjnej i, niestety, potężnej zasadzie: życie to przyjemność J. Marcin (zob. vartotojiškas). Jego największym wrogiem jest wódka DŽ (zob. priešas). W LKŽe pojawiają się zdania, w których wspomina się wroga abstrakcyjnego zjawiska (np. nauki, postępu itp.) lub konkretnej (nieożywionej) rzeczy (np. sadów, samolotu) – powierzchowność, nacjonalizm, biurokratyzm, mróz, oblodzenie, np.: 15 Szczerość „mówienie prawdy” LKŽe. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Powierzchowność jest wrogiem nauki sp (zob. paviršutiniškumas). Nacjonalizm jest wrogiem marksizmu (sow.) sp (zob. priešas). Jednym z najokrutniejszych wrogów naszego postępu jest biurokratyzm rš (zob. priešas). Mróz – najważniejszy wróg sadów rš (zob. priešas). Samoloty latające w rejonach północnych dawniej napotykały groźnego wroga – oblodzenie sp (zob. ledėjimas). 2.6. Wróg – człowiek lub ludzie o przeciwnych przekonaniach W LKŽe znaleziono kilka zdań, w których użyto terminu wróg ludu. Należy przypomnieć, że wróg ludu to „w terminologii radzieckiej – osoba walcząca z władzą radziecką lub przynajmniej otwarcie jej się sprzeciwiająca, często oskarżana o to bez żadnego powodu” VLE16. Wrogowie ludu, według przykładów odnotowanych w LKŽe, dążyli do ośmieszenia i zdyskredytowania, a partia17 ich (wrogów ludu) miażdżyła itp., np.: Wrogowie ludu dążyli do ośmieszenia i zdyskredytowania najlepszych przedstawicieli klasycznego dziedzictwa tego narodu (sow.) rš (zob. juodinti). Partia rozgromiła śmiertelnych wrogów ludu (sow.) sp (zob. mirtinas). Usunąć z szeregów spółdzielni wszystkie chciwe męty społeczeństwa i wrogów ludu (sow.) sp (zob. gobšus). W LKŽe odnotowano przykłady, w których wspomina się o wspólnym wrogu, np.: W latach przedrewolucyjnych partia bolszewicka skupiała już ludzi pracy wszystkich narodowości Rosji do wspólnej walki przeciwko wspólnemu wrogowi sp (zob. ikirevoliucinis). Długie lata pracy konspiracyjnej połączyły nasze narody w żelazną kohortę bojowników przeciwko wspólnemu wrogowi kohortę rš (zob. kohorta). Spotyka się także takie przykłady: Wrogowie Kościoła zwiastowali koniec papiestwa Gmž (zob. nešdineti). Agenci zakonu, wspierani przez papieża i cesarza, głosili w Europie Zachodniej, że Litwa nadal jest pogańska, że Litwini to prawdziwi Saraceni i wrogowie chrześcijaństwa i tak dalej. rš (zob. 16 Więcej zob. https://www.vle.lt/straipsnis/liaudies-priesas/. 17 Chodzi o partię komunistyczną. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Saraceni). W tamtych czasach, wysyłając teksty do „Varpas”, używaliśmy najrozmaitszych pseudonimów, aby wróg sądził, że grono pisarzy jest największe Pt (zob. slapyvardė). Przytoczone zdania odzwierciedlają (auto)cenzurę LKŽₑ – w czasach sowieckich niebezpiecznie było (albo nie wolno było) mówić o niektórych wrogach, którzy nie odpowiadali oficjalnym przekonaniom ideologicznym. Podane przykłady (zwłaszcza dwa pierwsze) odzwierciedlają „narzucane” wówczas przekonania ideologiczne. 2.7. Wróg – ten, kto potępia coś i uważa za szkodliwe, złe W tekście słownika znaleziono kilka zdań ilustracyjnych mówiących o tym, co jest potępiane i uznawane za szkodliwe, złe, na przykład gry na pieniądze, palenie tytoniu. Por.: Jestem przeciwnikiem wszelkich gier na pieniądze rš (zob. piniginis). Przeciwnik palenia DŽ (zob. priešas). 2.8. Przeciwstawienie wroga i przyjaciela Jako odrębną podgrupę w tym artykule wyróżniono zdania odnotowane w LKŽV, w których wyraźnie widoczne jest przeciwstawienie wroga i przyjaciela. Takich zdań w słowniku jest niemało. Myślenie kategoriami przeciwieństw i ich mnogość tkwią u samych źródeł stworzenia świata, kiedy postrzegano go jako jedność dwóch przeciwstawnych biegunów, przeciwstawnych zasad (Vėlius 1983: 10). Można przytoczyć wiele przykładów przeciwieństw, por.: ziemia i niebo, życie i śmierć, miłość i nienawiść, przyjaciel i wróg itd. (więcej zob. Erm arnytė 2003, 2015). Wydawałoby się, że te przeciwstawne bieguny są od siebie odległe, jednak, jak pokazuje życie, tak nie jest. Mówiąc o przeciwstawieniu wroga i przyjaciela, należy stwierdzić, że relacja między wrogiem a przyjacielem, w zależności od różnych okoliczności (zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych), może zmienić się w jednej chwili albo może zmienić się ocena stosunku do przyjaźni. Potwierdza to również zdanie znalezione w LKŽₑ, odnotowujące, że tylko czas może pokazać, kim są dla siebie podmioty – wrogami czy BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA Gaidienė. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 przyjaciółmi, por.: Czy jesteśmy przyjaciółmi, czy wrogami, przyszłość musi jeszcze pokazać, Niemcze V. Krėv (zob. parodyti). W przypadkach, gdy chce się podkreślić nieokreśloność podmiotu, jego obcość lub obojętność wobec niego, odwołuje się do opozycji wroga i przyjaciela jako pojęć całkowicie przeciwstawnych: Co prawda, Grėtė nie jest wrogiem, ale też nie jest przyjaciółką dla Królowej, jest jej obca, tak obca, jak pierwszego dnia po ślubie Vil ia I. Simon (zob. svetimas). W LKŽₑ znajdują się również zdania, w których wspomniany podmiot, niegdyś będący przyjacielem, może z łatwością stać się wrogiem albo po prostu może zmienić się sposób jego traktowania jako (nie)przyjaciela: Najlepszego swego przyjaciela ludzie wymyślają jako najgorszego wroga J, Jabl (zob. 1 rasti). Jeśli nie zechciał posłuchać mnie po dobroci, jak przyjaciela, zmuszę go siłą, jak wróg! V. Krėv (zob. varu). Broniąc swoich poglądów, rodziny, praw, walcząc o przetrwanie itp., podmiot może zmagać się nie tylko z wrogami, ale także z przyjaciółmi: Przez całe życie zmagając się z wrogami i przyjaciółmi, sam się zmęczyłem i innych zmęczyłem V. Krėv (ż. varginti). Co jest w mojej ręce, to moje, choćby był to nie wroga, lecz przyjaciela miecz V. Krėv (ż. ranka). Opozycja wroga i przyjaciela znajduje odzwierciedlenie także w litewskich przysłowiach ludowych przytoczonych w LKŽₑ: Przyjacielowi – miłość czystą, wrogowi – twardy gniew musisz nosić w swoim sercu rš (zob. kietas). Śniadanie zjedz sam, obiadem podziel się z przyjacielem, a kolację oddaj wrogowi rš (zob. valgyti). Skolindamas – draugas, atiduodamas – priešas TŽIII375 (ž. skolinti). Kvailas draugas už priešą pavojingesnis TŽV600 (ž. kvailas). WNIOSKI Po przeanalizowaniu około 450 zdań ilustracyjnych LKŽₑ, w których użyto leksemu priešas, wyłania się następujący fragment konceptu WROGA. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Wróg w LKŽe to przede wszystkim wroga armia, która zaatakowała inne (często niewymienione z nazwy) państwo, a jej działania wobec atakowanego (lub zaatakowanego) państwa są stereotypowe: najpierw przygotowuje się ono do walki, następnie organizowany jest atak i rozpoczyna się natarcie, którego finałem jest porażka, śmierć albo zwycięstwo (zajęcie terytorium, państwa). Niekiedy w zdaniach ilustracyjnych LKŽe podkreśla się, że wróg jest odważny, nieustępliwy, ma większe siły i lepsze uzbrojenie. Działania państwa broniącego się przed wrogiem w czasie wojny są również dość przewidywalne i stereotypowe: przygotowuje się ono do walki, rozpoczyna natarcie, którego finałem jest zwycięstwo, śmierć albo poddanie się. Rzadko w zdaniach ilustracyjnych LKŽe, gdy mowa o państwie broniącym się przed wrogiem, wymienia się Litwę (lub Litwinów). Konkretny wróg Litwy (lub Litwinów) również jest wymieniany bardzo rzadko. Wróg może być także człowiekiem lub zwierzęciem o wrogim nastawieniu (np. inny człowiek, naród), tym, co wyrządza krzywdę, szkodzi człowiekowi (np. czas, odległość, pycha) albo zjawisku abstrakcyjnemu czy konkretnemu obiektowi (np. powierzchowność – wróg nauki, mróz – wróg ogrodów). Wrogiem może być również człowiek lub ludzie o przeciwnych przekonaniach (np. wróg ludu, wróg kościoła). Wrogiem jest także ten, kto coś potępia, uważa za szkodliwe i złe (np. jest wrogiem gier hazardowych, palenia). W zdaniach ilustracyjnych LKŽe wyraźnie zaznacza się opozycja między wrogiem a przyjacielem, a relacja między nimi może zmienić się w jednej chwili (w zależności od czynników wewnętrznych i zewnętrznych) albo może ulec zmianie sposób postrzegania przyjaźni. Jak widać, w zdaniach ilustracyjnych LKŽe konkretny wróg (zwłaszcza gdy mowa o armii innego państwa) nie jest wymieniany z nazwy. Może to wynikać z (samo)cenzury LKŽe, poprawności politycznej, która nie pozwala jasno określić wroga. Ponadto słowo priešas jest silne zarówno semantycznie, jak i emocjonalnie, dlatego być może unika się głośnego i konkretnego nazywania wroga; bezpieczniej jest mówić o wrogu niewymienionym z nazwy, lecz znanym wszystkim. Oczywiście należy pamiętać, że zdania ilustracyjne LKŽe podano bez kontekstu, a w samym źródle (lub w opowieści żywego człowieka BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 ) wróg mógł zostać nazwany, lecz nie został wymieniony w konkretnym zdaniu ilustracyjnym włączonym do LKŽė. Aby można było uzasadnić te rozważania bardziej konkretnie, należy zbadać więcej źródeł, na przykład Korpus tekstów współczesnego języka litewskiego, dane z ankiet itp. ŠALTINIAI BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas), vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt. DŽ₇i – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (internetinis), vyr. red. S. Keinys, 7-as patais. ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt. LKŽė – Lietuvių kalbos žodynas, t. 1–20, 1941–2002 (elektroninis variantas), vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. Prieiga internete: www.lkz.lt. LITERATŪRA Cruse Alan 2014: Prototype Theory and Lexical Semantics. – Meanings and Prototypes. Studies in Linguistic Categorization 20, London and New York: Routledge, 382–402. Daujotytė-Pakerienė Viktorija 2002: Pamatinis kultūros tekstas. – Dvidešimt „Lietuvių kalbos žodyno“ tomų, sud. J. Zabarskaitė, Z. Šimėnaitė, Vilnius: InterSe, 34–38. Donskis Leonidas 1997: Masinė kultūra ir jos priešai. – Tarp Karlailio ir Klaipėdos: visuomenės ir kultūros kritikos etiudai, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla, 128–141. Eco Umberto 2011: Sukurti priešą ir kiti proginiai rašiniai, Vilnius: Tyto alba. Ermanytė Irena 2003: Antonimų žodynas 23 (elektroninis variantas), Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/antonimu. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Ermanytė Irena 2015: Antonimų žodynas 25 (elektroninis variantas), Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/antonimu. Gaidienė Anželika 2016: Lietuvių kalbos gėrimo ir valgymo veiksmažodžių semantinių ryšių ypatybės: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Gritėnienė Aurelija 2016: Šermukšnio vaizdinys Lietuvių kalbos žodyne. – Tautosakos darbai 52, 85–104. Gritėnienė Aurelija 2017: Žodyno vaizdinys Lietuvių kalbos žodyne. – Bendrinė kalba 90, 1–19. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Gritėnienė Aurelija 2020: Rusija Lietuvių kalbos žodyno iliustraciniuose. – Baltų filologija 29(1), 41–61. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingvistika: tauta kalboje, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Gudavičius Aloyzas 2011: Reikšmė – sąvoka – konceptas ir prasmė. – Res Humanitariae X, 108–119. Langacker Ronald 1987: Foundations of Cognitive Grammar 1: Theoretical Prerequisites, Stanford: Stanford University Press. Makarova Viktorija 2014: Литовское слово priešas и русское слово враг. – Res Humanitariae 16, 182–191. Prieiga internete: http://journals.ku.lt/index.php/RH/article/view/1020. Popova Zinaida, Sternin Josif 2007: Язык и национальная картина мира, Воронеж: Истоки. Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba. Savoniakaitė Vida, sud., 2014: Savas ir kitas šiuolaikiniais požiūriais, Vilnius: LII leidykla. Smetonienė Irena, Smetona Marius, Rutkovska Kristina 2019: Kalba. Tauta. Valstybė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351–7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 Umbrasas Alvydas 2019: Terminologija Lietuvių kalbos žodyne. – Terminologija 26, 162–183. Vaičiulytė-Semenienė Loreta 2020: Draugo konceptas publicistikoje. – Vertybės lietuvių ir lenkų kalbų pasaulėvaizdyje 5, 337–365. Prieiga internete: https://www.journals.vu.lt/open-series/article/view/21405/20514. Vėlius Norbertas 1983: Senovės baltų pasaulėžiūra: struktūros bruožai, Vilnius: Mintis. Vitkauskas V. 2002: Didysis akademinis mūsų Žodynas. Dvidešimt „Lietuvių kalbos žodyno“ tomų. Sud. Jolanta Zabarskaitė, Zita Šimėnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 8–14. Zabarskaitė Jolanta 2010: Politinis pasaulėvaizdis didžiajame Lietuvių kalbos žodyne (valstybė, įstatymas, valdžia). – Parlamento studijos 9, Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, 126–143. Prieiga internete: http://www.parlamentostudijos.lt/Nr9/9_kalba_1.htm. Zabarskaitė Jolanta 2012: Kitoks didžiojo Lietuvių kalbos žodyno skaitymas: Adalbertas Bezzenbergeris, marios, pamarys, pamariškis. – Mažoji Lietuva: paribio kultūros tyrimai, sud. G. Blažienė, N. Morozova, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 239–271. Gauta 2020 12 05 Priimta 2020 12 30 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAGDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 THE ENEMY IN THE DICTIONARY OF THE LITHUANIAN LANGUAGE Summary The goal of this study is to dissect, using illustrative sentences, the fragment of the concept of ENEMY (Lith. PRIEŠAS) recorded in the Dictionary of the Lithuanian Language (LKŽe). The article has the following objectives: (1) discussing the definitions of enemy in the modern Lithuanian thesauri, (2) identifying and discussing potential enemies, their attributes, actions recorded in the illustrative sentences of the LKŽe. The study employed these methods: semantic analysis, interpretation, and description. Thesauri (the Dictionary of the Lithuanian Language (LKŽe), the Dictionary of the Modern Lithuanian Language (DŽ7i), and the Dictionary of the Standard Lithuanian Language (BŽ)) define enemy as an unfriendly, ill-meaning person (e.g., ‘They became enemies after the dispute’ (Lith. Po ginčo jie pasidarė priešai, LKŽe)); an enemy is someone with opposing beliefs (e.g., ‘enemy of the people’ (Lith. Liaudies priešas, LKŽe), ‘ideological enemy’ (Lith. Idėjinis priešas, BŽ)); an enemy is the opposing country and army at war (e.g., ‘repel [overcome] the enemy’ (Lith. Priešą atmūšti [nugalėti], BŽ)); an enemy is someone who dislikes something, considers it harmful (e.g., ‘enemy of smoking’ (Lith. Rūkymo priešas, LKŽe)); an enemy is something that causes damage or harm as well (e.g., ‘cold is the garden’s enemy No 1 (Lith. Šaltis – svarbiausias sodų priešas, LKŽe)). Analysis of nearly 450 illustrative sentences from the Dictionary of the Lithuanian Language with the lexeme enemy (Lith. priešas) has pieced together the fragment of the concept of ENEMY as described below. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 First and foremost, enemy in the LKŽe is defined as an unfriendly, assailing army of another (often unidentified in the illustrative sentences of the LKŽe) country; its actions with regard to the country that is being (or has been) assaulted are stereotypical: first it prepares for combat, then organises and launches an attack, which culminates in defeat, death, or victory (the occupation of the land or country). Sometimes the illustrative sentences of the LKŽe accentuate that the enemy is brave, persistent, its forces are larger, weapons better. The actions of the country defending itself against the enemy in war are also rather predictable and stereotypical: preparation for combat, the launching of an attack, which culminates in victory, death, or surrender. On rare occasions, the illustrative sentences of the LKŽe refer to Lithuania (or Lithuanians) as a country defending itself against an enemy. The illustrative sentences presented in the LKŽe contain very few mentions of the specific enemy of Lithuania (or Lithuanians) as well. In the illustrative sentences of the LKŽe, enemy can also be an unfriendly person or animal (e.g., another human being or nation), that what causes damage or harm to a human being (e.g. time, distance, arrogance) or an abstract phenomenon, a specific object (e.g., superficiality is an enemy of science; cold is an enemy of the garden). Enemy can also be a person or persons of opposing beliefs (e.g., an enemy of the people; an enemy of the church). Furthermore, enemy is he who condemns something, considers it harmful or evil (e.g., he is an enemy of gambling for money; an enemy of smoking). The illustrative sentences of the LKŽe carry a clear-cut opposition between enemy and friend; their relationship can change in an instant (depending on internal and external factors), and so can the approach to friendship. It is evident that the illustrative sentences recorded in the LKŽe do not mention the specific enemy (especially when it comes to the army of another country). This can be the product of the LKŽe’s (self-)censorship, political correctness that prevents any clear BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 26 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 definition of the enemy; plus, the word enemy carries a strong semantic and emotional charge, potentially causing any open reference to a specific enemy to be avoided – after all, talking about an enemy that is undefined yet ‘known’ to everyone is a safer thing to do. Of course, one should keep it in mind that the illustrative sentences of the LKŽe are void of any context: omitted from the specific illustrative sentence present in the LKŽe, the enemy could have been clearly mentioned in the source (or the story of a live person) as such. Any stronger validation of the above musings would require an analysis of a larger quantity of sources, such as the data of the Corpus of the Modern Lithuanian Language, questionnaire findings, and so on. KEYWORDS: an enemy, concept, illustrative sentence, semantic, the Dictionary of the Lithuanian Language ANŽELIKA GAIDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204