Priešas „Lietuvių kalbos žodyne“

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ANŽELIKA GAIDIENĖ Lietuvių kalbos institutas WRÓG W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO ESMINIAI ŽODŽIAI: priešas, konceptas, iliustracinis sakinys, semantika, Lietuvių kalbos žodynas. ADNOTACJA Celem niniejszego badania jest omówienie, na podstawie zdań ilustracyjnych, fragmentu konceptu WROGA, utrwalonego w Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽe). Badanie wykazało, że wróg w LKŽe jest przede wszystkim nieprzyjazną armią innego państwa, która zaatakowała, a jej działania wobec atakowanego (lub zaatakowanego) państwa są stereotypowe. Działania państwa broniącego się przed wrogiem podczas wojny również są dość przewidywalne i stereotypowe. Rzadko, gdy mowa o państwie broniącym się przed wrogiem, w zdaniach ilustracyjnych LKŽe wymienia się Litwę (lub Litwinów). Konkretny wróg Litwy (lub Litwinów) również w zdaniach ilustracyjnych zamieszczonych w LKŽe jest wymieniany bardzo rzadko. Wróg w zdaniach ilustracyjnych LKŽe może również oznaczać: nieprzyjaźnie nastawionego człowieka lub zwierzę; to, co wyrządza szkodę, szkodzi człowiekowi lub abstrakcyjnemu zjawisku, konkretnemu obiektowi; przeciwnych įsitikinimų žmogus ar žmonės ir tas, kas ką smerkia, laiko žalingu, blogu. UWAGI WSTĘPNE Tożsamość postrzega się poprzez podkreślanie wyjątkowości, a tę można wiązać z odseparowaniem się od innych, a nawet z przeciwieństwem wobec nich. Umberto Eco w książce Tworzenie wroga i inne teksty okolicznościowe stwierdza: „Posiadanie wroga jest ważne nie po ANŻELIKA GAIDIENĖ. Wróg w Słowniku języka litewskiego | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 to, by określić naszą tożsamość, lecz także po to, by zyskać przeszkodę, z którą moglibyśmy porównać nasz system wartości i w starciu z nią pokazać swoją wartość. Dlatego gdy nie ma wroga – trzeba go stworzyć” (Eco 2011: 11). Według U. Eco wrogowie są inni niż my i postępują zgodnie ze zwyczajami, które nie są naszymi; wróg musi być brzydki, ponieważ piękno utożsamia się z dobrem; wróg zawsze śmierdzi; czasami wróg jest postrzegany jako odmienny i odrażający dlatego, że jest niższego pochodzenia (Eco 2011: 11–35). Mówiąc o strachu przed falami imigracji i U. Eco rašo: „Viena vertus, galime save atpažinti tik Kito akivaizdoje ir tuo remiasi podając przykład Włoch, gdzie wizerunek Rumuna jest idealnym kozłem ofiarnym dla mes. Todėl pavertę jį priešu kuriame savo pragarą žemėje“ (Eco 2011: 35). społeczeństwa, zasad współżycia oraz obyczajów. Jednak chętniej uważamy Innego za 1 nieznośnego, ponieważ nie jest Celem tego badania jest – na podstawie zdań ilustracyjnych omówić fragment konceptu WROGA, odnotowany w Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽ). W artykule postawiono następujące cele: 1) omówić definicje wroga w objaśniających słownikach języka litewskiego; 2) ustalić i omówić możliwych wrogów, ich cechy oraz działania odnotowane w zdaniach ilustracyjnych LKŽ. Metody badawcze: analiza semantyczna, metoda interpretacyjna i 2 opisowa. Celem niniejszego artykułu nie jest przedstawienie całościowego obrazu konceptu WROGA, lecz rekonstrukcja tego fragmentu konceptu, który został odnotowany w LKŽ. Jak twierdzi Aloyzas Gudavičius (2011: 113), „koncept sam w sobie nie jest przedmiotem semantyki leksykalnej. Jednak przedmiotem językoznawstwa jest językowa reprezentacja konceptu”. Według Alana Cruse’a (2014: 396), „podstawową funkcją słowa jest aktywowanie konceptu, z którym jest ono kojarzone”. Ronaldo 1 Taki przedmiot artykułu – koncept WROGA – wybrano nieprzypadkowo. Obecnie powstaje zbiorowe studium naukowe kilku autorów (Veslavy Čižik-Prokaševy, Anželiki Gaidienė, Aurelii Gritėnienė, Danutė Liutkevičienė, Lorety Vaičiulytė-Semėnienė) Przyjaciele i wrogowie Litwy 1922–2022: zmiany semantyczne i strukturalne, w którym ujawniane są semantyczne i strukturalne zmiany wybranych do badań słów tożsamościowych (przyjaciel, wróg, Rosja, Niemcy itd.) oraz ich przyczyny. 2 Koncept w niniejszej pracy rozumiany jest jako jednostka ustrukturyzowanej wiedzy jednostki i społeczeństwa, gromadząca kompleksową wiedzę o określonym przedmiocie, zjawisku, działaniu itp., związana z kategoryzowaniem i konceptualizacją świata. Treść i struktura konceptu mogą się zmieniać w zależności od 2016: 15). ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 3 otaczającego świata (Gaidienė doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Zdaniem Langackera (1987: 56) słowa są „punktami dostępu” do struktury wiedzy konceptualnej. Zinaida Popova i Josif Sternin (2007: 79) również twierdzą, że „nominacja językowa jest kluczem otwierającym człowiekowi koncept jako jednostkę myślenia, pozwalającym operować nim w procesie myślenia”. Można zatem stwierdzić, że każda odrębna nominacja odzwierciedla tylko określone cechy konceptu, a więc odzwierciedla pewien fragment konceptu (Gudavičius 2009: 51). Według etnolingwistów lubelskich „obecne w języku postrzeganie, które obejmuje określone pojęcia, powinno być wyodrębniane z różnorodnych źródeł językowych, a następnie dzielone według stylów i rodzajów, czasu i przestrzeni” pasaulio vaizdo profiliais, o jų aprašymas leidžia suformuluoti visapusišką dalyko vaizdą (Smetonienė i in. 2019: 12). Otrzymane elementy składowe nazywane są (Smetonienė i in. 2019: 12). Podziela się pogląd, że „[A]nalizując dane słownikowe, można zrekonstruować leksykograficzny obraz świata w języku” (Rutkovska i in. 2017: 31), a do stworzenia całościowego obrazu danego przedmiotu potrzebna jest analiza różnych typów danych – nie tylko systemowych (leksykograficznych), lecz także ankietowych i tekstowych (szerzej zob. Smetonienė i in. 2019: 12–16). Wykorzystywanie LKŽ jako korpusu nie jest czymś nowym. Jedną z pierwszych osób, która pisała o tym, że LKŽ jest podstawowym tekstem kultury litewskiej, który należy czytać i badać, była Viktorija DaujotytėPakerienė (2002: 34). LKŽ jest wyjątkowy, ponieważ „przeczytał klasikos <...>“ (Daujotytė-Pakerienė 2002: 36). Šis žodynas unikalus ir tuo, kad jam būdingas piśmiennictwo litewskie, dużą część materiału historycznego i gwarowego, dlatego jego badania jako źródła mogą pomóc poprzez leksykę rekonstruować fragmenty litewskiego obrazu świata aż do XXI wieku. To, że LKŽ jest ważnym i interesującym źródłem badań, zostało już udowodnione pracami naukowymi: zbadano utrwalony w tym słowniku polityczny obraz świata žodyne fiksuotą Adalberto Bezzenbergerio medžiagą, aprašytos marios, pamarys ir pamariškis (Zabarskaitė 2010), wykorzystując (Zabarskaitė 2012), zbadano wyobrażenia jarzębiny (Gritėnienė 2016), słownika (Gritėnienė 2017), terminologii (Umbrasas 2019), Rosji (Gritėnienė 2020). ANŽELIKA GAIDIENĖ. Wróg w Słowniku języka litewskiego | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Materiał badawczy do niniejszego artykułu zebrano z elektronicznej wersji słownika obejmującej wszystkie tomy słownika (dalej – LKŽe). Po przeprowadzeniu szczegółowego wyszukiwania znaleziono ponad 450 zdań ilustracyjnych, w których użyto leksemu priešas. 90 3 procent zdań znalezionych w LKŽe stanowią zdania wypisane z różnych źródeł pisanych i rękopiśmiennych: zdania znalezione w pismach konkretnych pisarzy, działaczy kultury itp. (np. Maironisa, Salomėi Nėris, Petrasa Cvirki, Justinasa Marcinkevičiusa, Vincasa Krėvė-Mickevičiusa, Vincasa Mykolaitisa-Putinasa, Žemaitė, Ievy Simonaitytė, Antanasa Vienuolisa, Jonasa Jablonskisa, Juozasa Balčikonisa i in.), a także zdania znalezione w encyklopediach, słownikach, chrestomatiach oraz zdania występujące w języku piśmiennictwa (rš = słowo lub zdanie z piśmiennictwa) i w prasie (sp = słowo lub zdanie prasowe). Tylko około 10 procent zdań znalezionych w LKŽe, w których użyto leksemu priešas, stanowią zdania zapisane z żywego języka. Ponieważ większą część znalezionych zdań stanowią zdania wypisane z różnych pism i prasy, należy przypomnieć, że LKŽ w okresie sowieckim nie uniknął (samo)cenzury i ingerencji ideologicznej w treść słownika (szerzej na ten temat zob. Gritėnienė 2020: 42–43 i in.) i dopiero tomo žodyne sumažėjo ideologinės medžiagos, o po nepriklausomybės atkūrimo jos visai „od XVI [wieku] już jej nie było” (Zabarskaitė 2010: 128). Jednak, jak twierdzi Vytautas Vitkauskas (2002: 11), także w okresie (samo)cenzury „dla nauki najważniejsze były fakty gwarowe i fakty ze starych tekstów, żywe zdania, uwydatniające życie i myślenie narodu”. Analizując koncept WROGA, należy wspomnieć, że z językowego punktu widzenia był on badany w niewielkim stopniu. Koncept ten został dość szeroko omówiony w artykule Viktorii Makarovej (2014), w którym przedstawiono wyniki analizy porównawczej litewskiego konceptu kulturowego PRIEŠAS i rosyjskiego konceptu kulturowego ВРАГ. Badanie (lietuvių kalbos ir rusų kalbos tekstynų). Prieita prie tokių išvadų: 1) tas pats subjektas lietuvių przeprowadzono na podstawie 100 przykładów z dyskursu publicystycznego w świadomości narodu może być przyjacielem i stać się wrogiem; 2) dla Litwinów wrogami są atakujący Polacy 3 O koncepcji PRZYJACIELA w publicystyce pisała Loreta Vaičiulytė-Semėnienė (2020). ANŻELIKA GAIDIENĖ. Wróg w Słowniku języka litewskiego | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 grupy i bolszewicy; 3) kultura litewska nie pozwala mówiącemu przypinać etykiety wroga (‘Х jest wrogiem’), ale można to zrobić w łagodniejszej formie, na przykład posługując się konstrukcją ‘wróg Х-a’; 4) Litwin może opisywać działania wroga neutralnie, bez negatywnych konotacji (Makarova 2014: 191). Mówiąc o koncepcie WROGA w antropologii, historii, filozofii, etnologii itd., należy zauważyć, że tutaj bardziej analizowane są opozycje swój i inny (obcy) (por. Savoniakaitė 2014), przy czym inny (obcy) może nie tylko uwydatniać cechy tożsamości narodowych, lecz także może być postrzegany jako wróg. Filozof Leonidas Donskis (1997) rozważał wrogów kultury masowej. 1. DEFINICJA WROGA W SŁOWNIKACH OBJAŚNIAJĄCYCH W objaśniających słownikach języka litewskiego – LKŽe, Słowniku współczesnego języka litewskiego (DŽ7i) i Słowniku ogólnego języka litewskiego (BŽ) – liczba znaczeń słowa priešas jest różna (zob. tabela 1). ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 TABELA 1. Znaczenia słowa priešas w słownikach języka LKŽe4: DŽ7i: litewskiego 1. nastawiony nieprzyjaźnie, pragnący zła 1. ten, szkodzi, wyrządza szkodę 4. ten, kto czegoś nie lubi, nie uznaje kto walczy o przeciwne interesy 2. wojsko nieprzyjaznego, napadającego państwa 2. człowiek nastawiony nieprzyjaźnie, 5. ten, kto coś potępia, uważa za szkodliwe, złe 5. wszystko, co życzący drugiemu człowiekowi źle człowiek człowiek 4. to, co wyrządza szkodę, sprawia przykrość 6. rozbójnik, złoczyńca 7. przeciwnik 9. coś wrogiego, nieakceptowalnego (?) W rękopisie BŽ5: 2. człowiek o przeciwnych przekonaniach 3. państwo i wojsko, z którym prowadzi się wojnę 4. ten, kto czegoś nie lubi, uważa to za szkodliwe 5. to, co wyrządza szkodę, szkodzi 3. o przeciwnych przekonaniach, o wrogich interesach 3. państwo i wojsko, z którym prowadzi się wojnę 8. priešprieša, priešybė 1. žmogus, kuris nedraugiškai nusiteikęs, linki kitam žmogui bloga, jo nekenčia 4 W LKŽe słowo priešas jest homonimem. W tym przypadku aktualny jest priešas oznaczony pierwszym numerem homonimu. 5 Po haśle leksykograficznym priešas sformułowanie i liczba znaczeń mogą ulec zmianie podczas ostatecznej redakcji. ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas w Lietuvių kalbos žodynas | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Z przedstawionych znaczeń wynika, że w DŽ7i i w rękopisie BŽ znaczenia wyrazu priešas są definiowane podobnie, różni się jedynie kolejność ich przedstawienia, por. pierwszą i drugą definicję: 1. „ten, kto walczy o przeciwstawne interesy” DŽ7i i 1. „człowiek, który jest wrogo nastawiony, życzy innemu człowiekowi źle, nienawidzi go” BŽ (rękopis); 2. „wrogo nastawiony, życzący innemu źle człowiek” DŽ7i i 2. „człowiek o przeciwstawnych przekonaniach” BŽ (rękopis). LKŽe przedas ma dziewięć znaczeń, pięć z nich pokrywa się z DŽ7i i BŽ; w rękopisie užfiksuotomis reikšmėmis, plg. 1 lentelėje pateiktas 1–5 LKŽe reikšmes. Paskutinės keturios LKŽe znaczenia (6–9) są specyficzne i odnotowywane tylko w tym słowniku. Podsumowując, można stwierdzić, że w wymienionych słownikach objaśniających przedas definiowany jest jako nieprzyjazny, źle życzący człowiek (np.: Po kłótni stali się wrogami LKŽe), przedas jest człowiekiem o przeciwnych przekonaniach (np.: Wróg ludu LKŽe; Wróg ideowy BŽ), przedas jest państwem i wojskiem, z którym się walczy (np.: Odeprzeć [pokonać] wroga BŽ), przedas jest tym, kto (podmiot, a więc istota żywa) nie lubi czegoś, uważa to za szkodliwe (np.: (np.: Mróz – Rūkymo priešas LKŽe) ir priešas yra tai (objektas, vadinasi, negyvas), kas daro žalą, kenkia najważniejszy wróg sadów LKŽe). Pasižiūrėkime, koks PRIEŠO koncepto fragmentas fiksuojamas LKŽe iliustraciniuose w zdaniach – kim jest ten wróg, jakie jego cechy i działania są uwypuklane jako najważniejsze. 2. WRÓG W ZDANIACH ILUSTRACYJNYCH SŁOWNIKA JĘZYKA LITEWSKIEGO 2.1. Wróg – armia atakującego państwa Największą część zdań ilustracyjnych LKŽe stanowią zdania, w których odnotowuje się walkę z wrogiem – nieprzyjazną armią, która zaatakowała inne państwo. Obfitość takich zdań wynika z ANŻELIKA GAIDIENĖ. Wróg w Słowniku języka litewskiego | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ukształtowanej od dawna konieczności obrony własnych terytoriów, posiadania zewnętrznych wrogów, którzy, jak się wydaje, zawsze są gotowi do ataku, por. opisywane przez U. Eco w książce wydarzenie: „Kiedyś w Nowym Jorku musiałem jechać taksówką, którą prowadził mężczyzna o trudnym do rozszyfrowania imieniu. Wyjaśnił, że jest Pakistańczykiem. Zapytał, skąd przybyłem, odpowiedziałem – z Włoch. <...>. W końcu zapytał, kim są nasi wrogowie. Gdy dopytałem: „Słucham?“, cierpliwie wyjaśnił, że chciał się dowiedzieć, z jakimi narodami od wieków prowadzimy wojny o terytoria, z powodu nienawiści etnicznej, ciągłych naruszeń granic i tym podobnych. Odpowiedziałem, że z nikim nie prowadzimy wojny. <...> Pozostał niezadowolony” (Eco 2011: 10). Zatem okazuje się, że dla narodu ważne jest posiadanie wrogów, z którymi można prowadzić wojnę. W zdaniach zarejestrowanych w LKŽe wojsko ujawnia się poprzez wykonywane działania i często nie jest jasne, do jakiego konkretnie państwa należy wspomniane wojsko. Również często neįvardyta, kas yra „mes“, kariaujantys, – Lietuva ar kita šalis. 2.2. Działania armii atakującego państwa podczas wojny Mówiąc o działaniach wroga – armii atakującego państwa – można stwierdzić, że zdania ilustracyjne w LKŽe odzwierciedlają stereotypowe zachowanie: a) wróg najpierw się przygotowuje, np.: buduje flotę, gromadzi siły, np. : Wróg teraz znowu b) organizuje atak, na pastatė didelį laivyną ir rengiasi iškelti kariuomenę į mūsų žemę J. Balč 6 (ž. kelti). Priešai jėgas traukia rš (ž. traukti); przykład wykrywa wroga, otacza go, np. : Wróg wykrył miejsce ich obozowania rš (zob. obozowanie). Zanim mieszkańcy się zebrali, wrogowie zdążyli już całe miasto podeprzeć rš (zob. podpierać). I otoczyli ich wrogowie łukiem ognia E. Miež (zob. łuk). Wrogowie chcieli nagle nas zaatakować rš (zob. klupti); c) rozpoczyna atak, na przykład wdziera się, wtarguje, przenika do 6 Skróty jak LKŽe. ANŽELIKA GAIDIENĖ. Wróg w Słowniku języka litewskiego | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 miasta, zamku itp., np. : Wrogowie z całą furią zaatakowali miasto rš (zob. szał). Broni swoich ziem i ludzi przed najazdami wrogów rš (zob. napieranie). Wyważywszy mur, wrogowie wdarli się do zamku Š (zob. burzyć). Wrogowie napierali z trzech stron NdŽ (zob. veržti). Wtargnął wróg, wybuchła wojna S. Nėr (zob. įbrauti, liepsnoti). Wrogowie klinem wdzierali się do miasta rš (zob. mušti). Rozgorzała zacięta bitwa. Wróg za wszelką cenę chciał przedrzeć się z powrotem V. 7 Myk-Put (zob. siautėti) Wdzieranie się wroga w głąb kraju pobudzało litewskich pisarzy do walki rš (zob. skverbimas); (zob. atakuoti). Wróg ostrzeliwał się DŽ1 (zob. šaudyti). Wróg bez przerwy d) šaudo (iš patrankų, kulkosvaidžių ir pan.), pvz.: Priešas atakavo mūsų pozicijas rš strzelał z armat rš (zob. patranka). Wrogowie ciskali z procy tysiące kamieni M. Valanč (zob. svilksnė). Wrogowie zasypali nas ogniem karabinu maszynowego rš (zob. žerti). Wrogowie zaczęli strzelać z karabinów rš (zob. pliekti). Przez dwa dni i dwie noce płonęło piekło rozpalone przez wroga w ziemi E. Miež (zob. pragaras); ilu ich związano, ilu wyrąbano! J. Jan (zob. mišti). Z powodu e) traukiasi, pralaimi, pvz.: Priešas jau linksta, traukiasi, myšta 8 ... Kiek jo sugauta, niekorzystnego położenia wrogowie przegrali rš (zob. przychylność); f) ginie, np. : W czarnej otchłani fal niejeden wróg zginął rš (zob. otchłań). Wreszcie g) opanowuje (lub wdziera się do) kraju (państwa), osiedla się tu, np. Priešai užvaldė priešas užspringo pats savo krauju, netekęs šimtų kareivių ir daugybės technikos rš (ž. springti). mūsų kraštą rš (zob. valdyti). W samym środku jego państwa, w jego, można powiedzieć, sercu, wróg zakłada sobie gniazdo rš (zob. sukti). W obcym kraju wróg zachowuje się brutalnie – szaleje, pustoszy, pali domy, zabija ludzi, odbiera im chleb, np. : Wrogowie szaleli po naszym kraju rš (zob. dūkti). Wrogowie szaleli w naszym kraju DŽ (zob. siaučioti). Wrogowie pustoszą nasze domy, mordują ludzi, odbierają Pisownia tego słowa uległa zmianie – žūtbūt. 9 7 8 „krikti, irti“ LKŽe. 9 „žudyti“ LKŽe. ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas w Lietuvių kalbos žodyne | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Wrogowie małp, myszy i norników – inne zwierzęta, np. : Spośród małp najlepszy wzrok dalekosiężny mają pawiany: na otwartym polu dostrzegają swojego najzacieklejszego wroga, lamparta, z odległości niemal kilometra rš (zob. toliaregis). Zauważono, że myszy i norniki osiedlają się w ogrodach na stałe i rozmnażają się niezwykle szybko, ponieważ ich największy wróg – sowy – bardzo się przerzedził sp (zob. retėti). Wróg zwierzęcia – człowiek, np. : Zwierzę spotyka się sam na sam ze swoim najbardziej znienawidzonym wrogiem – człowiekiem sp (zob. neapkenčiamas). 2.5. Wróg – to, co wyrządza szkodę, szkodzi Kai kuriuose LKŽe iliustraciniuose sakiniuose fiksuojamas žmogaus (žmonių) priešas – abstrakcyjne zjawisko lub konkretna (nieożywiona) rzecz, bardzo niekorzystna, wyrządzająca szkodę, szkodząca, na przykład los, czas i odległość, poznanie rzeczywistości, pycha, kłamstwo, carat, przyjemność, wódka. Por. Los, mój odwieczny wróg, nie chciał obdarzyć mnie tym szczęściem J. Balč (zob. teikti). Czas i odległość są wrogiem stosunków międzyludzkich (zob. santykiai). Słabe poznanie rzeczywistości – najgorszy wróg pisarzy rš (zob. išpuikimas rš (ž. kūrybiškumas). Netiesakalbingumas 15 – didžiausias priešas, kenkėjas pačiam pažinimas). Wróg kreatywności – dla osoby nieposługującej się prawdą rš (zob. tiesakalbingumas). Carat był śmiertelnym wrogiem ludu (sow.) rš (zob. mirtinis). Moja broń jest skierowana przeciwko głównemu wrogowi – zwierzęcej, konsumpcyjnej i, niestety, potężnej zasadzie: życie – przyjemność J. Marcin (zob. vartotojiškas). Jego największym wrogiem jest wódka DŽ (zob. priešas). W LKŽe zdarzają się zdania, w których wspomina się o wrogu abstrakcyjnego zjawiska (np. nauki, postępu itp.) lub konkretnej (nieożywionej) rzeczy (np. ogrodów, samolotu) – powierzchowności, nacjonalizmie, biurokracji, mrozie, oblodzeniu, np. : 15 Tiesakalbingumas „mówienie prawdy“ LKŽe. ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Powierzchowność jest wrogiem nauki sp (zob. powierzchownumas). Nacjonalizm jest marksizmo priešas (sov.) sp (ž. priešas). Vienas žiauriausių mūsų pažangos priešų yra biurokratyzmem rš (zob. wróg). Mróz – najważniejszy wróg sadów rš (zob. wróg). Samoloty latające w północnych rejonach wcześniej spotykały się z niebezpiecznym wrogiem – oblodzeniem sp (zob. oblodzenie). 2.6. Wróg – człowiek lub ludzie o przeciwnych przekonaniach W LKŽe znaleziono kilka zdań, w których użyto terminu wróg ludu. Należy przypomnieć, że wróg ludu to „w terminologii radzieckiej – osoba walcząca z władzą radziecką lub przynajmniej otwarcie jej niepopierająca, często oskarżana o to jedynie z tego powodu” VLE. Wrogowie ludu, 16 na podstawie przykładów odnotowanych w LKŽe, dążyli do wyśmiania, zdyskredytowania, partia zaś ich (wrogów ludu) miażdżyła itp., np. : Wrogowie ludu dążyli do wyśmiania, zdyskredytowania 17 najlepszych ludzi tego narodu (sow.) sp (zob. śmiertelny). Usunąć z szeregów spółdzielczości wszystkie zachłanne szumowiny społeczne oraz wrogów ludu (sow.) sp (zob. zachłanny). klasikinio palikimo atstovus (sov.) rš (ž. juodinti). Partija sutriuškino mirtinus liaudies priešus W LKŽe odnotowano przykłady, w których wspomina się o wspólnym wrogu, np. : W latach przedrewolucyjnych partia bolszewicka już gromadziła ludzi pracy wszystkich narodowości Rosji do wspólnej walki przeciw wspólnemu wrogowi sp (zob. przedrewolucyjny). Długie lata ucisku połączyły nasze narody w żelazną kohortę bojowników przeciw wspólnemu wrogowi rš (zob. Randama ir tokių pavyzdžių: Bažnyčios priešai pranešdinėjo popiežystei galą Gmž (ž. kohorta). (dać nogę). Agenci zakonu, wspierani przez papieża i cesarza, głosili w Europie Zachodniej, że Litwa wciąż jest pogańska, że Litwini są prawdziwymi Saracenami oraz wrogami chrześcijaństwa itd. rš (zob. 16 Szerzej zob. https://www.vle.lt/straipsnis/liaudies-priesas/. 17 Chodzi o partię komunistyczną. ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Saraceni). W tamtych czasach, wysyłając teksty do „Varpas”, nadawaliśmy im najróżniejsze pseudonimy, aby wróg sądził, że grono pisarzy jest największe Pt (zob. pseudonim). Podane zdania odzwierciedlają (samo)cenzurę LKŽe – w czasach sowieckich niebezpiecznie było (lub nie wolno było) mówić o niektórych wrogach, którzy nie odpowiadali oficjalnym przekonaniom ideologicznym. Przedstawione przykłady (zwłaszcza dwa pierwsze) odzwierciedlają „narzucone” przekonania ideologiczne tamtego okresu. 2.7. Wróg – kto kogo potępia, uważa za szkodliwego, złego W tekście Słownika znaleziono kilka zdań ilustracyjnych, w których mowa o tym, co jest wrogiem smerkiama, laikoma žalingu, blogu, pavyzdžiui, piniginiai žaidimai, rūkymas. Plg.: Aš esu wszelkich gier pieniężnych rš (zob. piniginis). Wróg palenia DŽ (zob. priešas). 2.8. Przeciwstawienie wroga i przyjaciela Jako odrębną podgrupę w tym artykule wyróżniono takie zdania odnotowane w LKŽV, w których wyraźne jest przeciwstawienie wroga i przyjaciela. Takich zdań w słowniku jest niemało. Myślenie opozycjami i ich mnogość tkwią u samych początków tworzenia świata, gdy na świat patrzono jak na jedność dwóch przeciwstawnych biegunów, przeciwstawnych początków (Vėlius 1983: 10). Przykładów przeciwstawień można podać wiele, por.: ziemia i niebo, życie i śmierć, miłość i nienawiść, przyjaciel i wróg itd. (więcej zob. Ermanytė 2003, 2015). Wydawałoby się, że te przeciwstawne bieguny są od siebie odległe, jednak, jak pokazuje życie, tak nie jest. Mówiąc o przeciwstawieniu wroga i przyjaciela, należy stwierdzić, że priklausomai nuo įvairių aplinkybių (tiek vidinių, tiek išorinių), gali pasikeisti akimirksniu relacja między wrogiem a przyjacielem, czyli ocena stosunku do przyjaźni, może się zmienić. Potwierdza to również zdanie znalezione w LKŽe, w którym odnotowano, że tylko czas może ANŽELIKA GAIDIENĖ. Wróg w Słowniku języka litewskiego | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 pokazać, kim są podmioty względem siebie – wrogami czy przyjaciółmi, por.: : Czy jesteśmy przyjaciółmi, czy wrogami, przyszłość musi jeszcze pokazać, vokieti V. Krėv (ż. parodyti). W przypadkach, gdy chce się podkreślić nieokreśloność podmiotu, jego obcość lub obojętność wobec niego, opiera się na opozycji wroga i przyjaciela jako pojęć całkowicie przeciwstawnych: To prawda, Grėtė nie jest wrogiem, ale też nie jest przyjaciółką Królowej, jest jej obca, tak obca jak pierwszego dnia po ślubie Viliusa I. Simon (ż. svetimas). W LKŽe znajdują się również zdania, w których wspomniany jest podmiot, który niegdyś był przyjacielem, a który łatwo może stać się wrogiem, lub po prostu może zmienić się jego sposób traktowania jako (nie)przyjaciela: Najlepszego swego przyjaciela ludzie uznają za najzaciętszego wroga J. Jabl (ż. 1 rasti). Jeśli nie zechciał posłuchać mnie po dobroci, jak Gindamas savo nuomonę, šeimą, teises, kovodamas dėl išlikimo ir pan., subjektas gali przyjaciela, zmuszę go siłą, jak wróg! V. Krėv (zob. varu). zmagać się nie tylko z wrogami, lecz także z przyjaciółmi: Przez całe życie zmagając się z wrogami i przyjaciółmi, sam się zmęczyłem i zmęczyłem innych V. Krėv (zob. varginti). To, co jest w mojej ręce, jest moje, choćby był to nie miecz wroga, lecz przyjaciela V. Krėv (zob. ranka). Opozycja wroga i przyjaciela odzwierciedla się również w litewskich przysłowiach ludowych zamieszczonych w LKŽe: Przyjacielowi – czystą miłość, wrogowi – twardy gniew musisz nosić w swoim sercu rš (zob. kietas). Śniadanie zjedz sam, obiadem podziel się z przyjacielem, a kolację oddaj wrogowi rš (zob. valgyti). Pożyczając – przyjaciel, oddając – wróg TŽIII375 (zob. skolinti). Głupi przyjaciel jest niebezpieczniejszy od wroga TŽV600 (zob. kvailas). IŠVADOS Po przeanalizowaniu około 450 zdań ilustracyjnych z LKŽe, w których użyto leksemu priešas, wyłania się następujący fragment konceptu WROGA. ANŻELIKA GAIDIENĖ. Wróg w Słowniku języka litewskiego | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Wróg w LKŽe to przede wszystkim nieprzyjazna armia innego (często niewymienionego z nazwy) państwa, która podejmuje wobec atakowanego (lub zaatakowanego) państwa stereotypowe działania: najpierw przygotowuje się do walki, następnie organizuje i rozpoczyna atak, a jego finałem jest porażka, śmierć albo zwycięstwo (opanowanie regionu, kraju). Czasami w LKŽe iliustraciniuose sakiniuose pabrėžiama, kad priešas yra narsus, atkaklus, jo pajėgos yra jest większa, a jej uzbrojenie lepsze. Działania państwa broniącego się przed wrogiem podczas wojny są również dość przewidywalne i stereotypowe: przygotowuje się ono do walki, rozpoczyna atak, a jego finałem jest zwycięstwo, śmierć albo poddanie się. Rzadko, gdy mowa o państwie broniącym się przed wrogiem, w zdaniach ilustracyjnych LKŽe wymienia się Litwę (lub Litwinów). Konkretny wróg Litwy (lub Litwinów) również jest wymieniany bardzo rzadko. Wróg może również być nieprzyjaźnie nastawionym człowiekiem lub zwierzęciem (np.: innym człowiekiem, narodem), tym, co wyrządza szkodę, szkodzi człowiekowi (np.: czas, odległość, zarozumiałość) lub abstrakcyjnemu zjawisku, konkretnemu obiektowi (np.: powierzchowność – wróg nauki, zimno – wróg ogrodów). Wróg może być również człowiekiem lub ludźmi o odmiennych przekonaniach (np.: wróg ludu, wróg Kościoła). Ponadto wrogiem jest ten, kto coś potępia, uważa za szkodliwe, złe (np.: jest wrogiem gier pieniężnych, palenia). W zdaniach ilustracyjnych LKŽe widoczna jest wyraźna opozycja wroga i przyjaciela, a relacja między nimi może zmienić się w jednej chwili (w zależności od czynników wewnętrznych i zewnętrznych) lub może zmienić się sposób traktowania przyjaźni. Kaip matyti, LKŽe iliustraciniuose sakiniuose konkretus priešas (ypač kalbant apie armii innego kraju) nie zostaje nazwany. Może to wynikać z (auto)cenzury LKŽe, poprawności politycznej, która nie pozwala jasno zdefiniować wroga. Ponadto słowo wróg jest silne zarówno semantycznie, jak i emocjonalnie, dlatego być może unika się nazywania wroga głośno i konkretnie; bezpieczniej jest mówić o nieokreślonym, lecz znanym wszystkim wrogu. Oczywiście należy mieć na uwadze, że zdania ilustracyjne LKŽe są podane bez kontekstu, a w ANŽELIKA GAIDIENĖ. Wróg w Słowniku języka litewskiego | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 samym źródle (lub w opowieści żywego człowieka) wróg mógł zostać nazwany, lecz nie został wspomniany w konkretnym zdaniu ilustracyjnym włączonym do LKŽe. Aby bardziej konkretnie uzasadnić te rozważania, należy zbadać więcej źródeł, na przykład dane z Korpusu współczesnego języka litewskiego, dane z ankiet itp. ŠALTINIAI BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas), vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt. DŽ7i – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (internetinis), vyr. red. S. Keinys, 7-as patais. ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, t. 1–20, 1941–2002 (elektroninis variantas), vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. Prieiga internete: www.lkz.lt. LITERATŪRA Cruse Alan 2014: Prototype Theory and Lexical Semantics. – Meanings and Prototypes. Studies in Linguistic Categorization 20, London and New York: Routledge, 382–402. Daujotytė-Pakerienė Viktorija 2002: Pamatinis kultūros tekstas. – Dvidešimt „Lietuvių kalbos žodyno“ tomų, sud. J. Zabarskaitė, Z. Šimėnaitė, Vilnius: InterSe, 34–38. Donskis Leonidas 1997: Masinė kultūra ir jos priešai. – Tarp Karlailio ir Klaipėdos: visuomenės ir kultūros kritikos etiudai, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla, 128–141. Eco Umberto 2011: Sukurti priešą ir kiti proginiai rašiniai, Vilnius: Tyto alba. Ermanytė Irena 2003: Antonimų žodynas 23 (elektroninis variantas), Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/antonimu. ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Ermanytė Irena 2015: Antonimų žodynas 25 (elektroninis variantas), Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/antonimu. Gaidienė Anželika 2016: Lietuvių kalbos gėrimo ir valgymo veiksmažodžių semantinių ryšių ypatybės: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Gritėnienė Aurelija 2016: Šermukšnio vaizdinys Lietuvių kalbos žodyne. – Tautosakos darbai 52, 85–104. Gritėnienė Aurelija 2017: Žodyno vaizdinys Lietuvių kalbos žodyne. – Bendrinė kalba 90, 1– 19. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Gritėnienė Aurelija 2020: Rusija Lietuvių kalbos žodyno iliustraciniuose. – Baltu filoloģija 29(1), 41–61. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingvistika: tauta kalboje, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Gudavičius Aloyzas 2011: Reikšmė – sąvoka – konceptas ir prasmė. – Res Humanitariae X, 108–119. Langacker Ronald 1987: Foundations of Cognitive Grammar 1: Theoretical Prerequisites, Stanford: Stanford University Press.  Makarova Viktorija 2014: Литовское слово priešas и русское слово враг. – Res Humanitariae 16, 182–191. Prieiga internete: http://journals.ku.lt/index.php/RH/article/view/1020. Popova Zinaida, Sternin Josif 2007: Язык и национальная картина мира, Воронеж: Истоки. Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba. Savoniakaitė Vida, sud., 2014: Savas ir kitas šiuolaikiniais požiūriais, Vilnius: LII leidykla. Smetonienė Irena, Smetona Marius, Rutkovska Kristina 2019: Kalba. Tauta. Valstybė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Umbrasas Alvydas 2019: Terminologija Lietuvių kalbos žodyne. – Terminologija 26, 162–183. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2020: Draugo konceptas publicistikoje. – Vertybės lietuvių ir lenkų kalbų pasaulėvaizdyje 5, 337–365. Prieiga internete: https://www.journals.vu.lt/open-series/article/view/21405/20514. Vėlius Norbertas 1983: Senovės baltų pasaulėžiūra: struktūros bruožai, Vilnius: Mintis. Vitkauskas V. 2002: Didysis akademinis mūsų Žodynas. Dvidešimt „Lietuvių kalbos žodyno“ tomų. Sud. Jolanta Zabarskaitė, Zita Šimėnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 8– 14. Zabarskaitė Jolanta 2010: Politinis pasaulėvaizdis didžiajame Lietuvių kalbos žodyne (valstybė, įstatymas, valdžia). – Parlamento studijos 9, Vilnius: Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka, 126–143. Prieiga internete: http://www.parlamentostudijos.lt/Nr9/9_kalba_1.htm. Zabarskaitė Jolanta 2012: Kitoks didžiojo Lietuvių kalbos žodyno skaitymas: Adalbertas Bezzenbergeris, marios, pamarys, pamariškis. – Mažoji Lietuva: paribio kultūros tyrimai, sud. G. Blažienė, N. Morozova, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 239– 271. Gauta 2020 12 05 Priimta 2020 12 30 ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 THE ENEMY IN THE DICTIONARY OF THE LITHUANIAN LANGUAGE Summary The goal of this study is to dissect, using illustrative sentences, the fragment of the concept of ENEMY (Lith. PRIEŠAS) recorded in the Dictionary of the Lithuanian Language (LKŽe). The article has the following objectives: (1) discussing the definitions of enemy in the modern Lithuanian thesauri, (2) identifying and discussing potential enemies, their attributes, actions recorded in the illustrative sentences of the LKŽe. The study employed these methods: semantic analysis, interpretation, and description. Thesauri (the Dictionary of the Lithuanian Language (LKŽe), the Dictionary of the Modern Lithuanian Language (DŽ7i), and the Dictionary of the Standard Lithuanian Language (BŽ)) define enemy as an unfriendly, ill-meaning person (e.g., ‘They became enemies after the dispute’ (Lith. Po ginčo jie pasidarė priešai, LKŽe)); an enemy is someone with opposing beliefs (e.g., ‘enemy of the people’ (Lith. Liaudies priešas, LKŽe), ‘ideological enemy’ (Lith. Idėjinis priešas, BŽ)); an enemy is the opposing country and army at war (e.g., ‘repel [overcome] the enemy’ (Lith. Priešą atmušti [nugalėti], BŽ)); an enemy is someone who dislikes something, considers it harmful (e.g., ‘enemy of smoking’ (Lith. Rūkymo priešas, LKŽe)); an enemy is something that causes damage or harm as well (e.g., ‘cold is the garden’s enemy No 1 (Lith. Šaltis – svarbiausias sodų priešas, LKŽe)). Analysis of nearly 450 illustrative sentences from the Dictionary of the Lithuanian Language with the lexeme enemy (Lith. priešas) has pieced together the fragment of the concept of ENEMY as described below. ANŽELIKA GAIDIENĖ. Priešas Lietuvių kalbos žodyne | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.12 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Przede wszystkim wróg w LKŽe definiowany jest jako nieprzyjazna, napadająca armia innego (często niezidentyfikowanego w zdaniach przykładowych LKŽe) kraju; jego działania wobec kraju, który jest (lub był) napadany, są stereotypowe: najpierw przygotowuje się do walki, następnie organizuje i rozpoczyna atak, który kończy się klęską, śmiercią lub LKŽe podkreśla, że victory (the occupation of the land or country). Sometimes the illustrative sentences of the wróg jest odważny, wytrwały, jego siły są większe, a broń lepsza. Działania kraju broniącego się przed wrogiem w czasie wojny są również dość przewidywalne i stereotypowe: przygotowanie do walki, rozpoczęcie ataku, którego kulminacją jest zwycięstwo, śmierć lub kapitulacja. W zdaniach przykładowych LKŽe rzadko pojawiają się również wzmianki o konkretnym wrogu Litwy (lub LKŽe refer to Lithuania (or Lithuanians) as a country defending itself against an enemy. The Litwinów) (w zdaniach przykładowych LKŽe). W zdaniach przykładowych LKŽe wróg może być również nieprzyjazną osobą lub zwierzęciem (np. innym człowiekiem lub narodem), tym, co wyrządza człowiekowi szkodę lub krzywdę (np. czas, odległość, arogancja), albo zjawiskiem abstrakcyjnym, konkretnym przedmiotem (np. powierzchowność jest wrogiem nauki; zimno jest wrogiem ogrodu). Wrogiem może być również osoba lub osoby o przeciwnych przekonaniach (np. wróg ludu; wróg Kościoła). Ponadto wrogiem jest ten, kto potępia coś, uważa to za szkodliwe lub złe (np. jest przeciwnikiem hazardu na pieniądze; przeciwnikiem palenia). Zdania przykładowe LKŽe przedstawiają wyraźną opozycję między wrogiem a przyjacielem; ich relacja może zmienić się w jednej chwili (w zależności od czynników wewnętrznych i zewnętrznych), podobnie jak podejście do przyjaźni. Jest oczywiste, że zdania ilustracyjne odnotowane w LKŽe nie wspominają o konkretnym wrogu (zwłaszcza jeśli chodzi o armię innego kraju). To może być product of the LKŽe’s (self-)censorship, political correctness that prevents any clear