Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje

RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego ZMIANY LEKSYKALNE W LITEWSKIM JĘZYKU ADMINISTRACYJNYM SŁOWA KLUCZOWE: język administracyjny, leksyka, rozwój leksyki, neologizm, zapożyczenie, wyraz międzynarodowy, znaczenie wyrazu. STRESZCZENIE W artykule omówiono zmiany leksykalne w języku administracyjnym na początku XXI wieku w porównaniu z sytuacją z końca XX wieku. Skład słownictwa zmienia się w dwóch kierunkach: po pierwsze, leksyka stale wzbogaca się o nowe wyrazy i nowe znaczenia, po drugie zaś ze słownika wypadają wyrazy przestarzałe, zbędne lub poszczególne ich znaczenia. Ten dwukierunkowy proces charakteryzuje również litewski język administracyjny początku XXI wieku: po pierwsze, członkostwo w UE postawiło nowe wymagania także przed językiem, ponieważ pojawiły się nowe potrzeby nazewnicze i ekspresywne; trzeba opisywać nowe zjawiska, pojęcia, instytucje i nazwy, dlatego zapożycza się nowe wyrazy, rozszerza semantykę już używanych wyrazów i tworzy neologizmy; po drugie zaś szybki rozwój technologii wyparł z aktywnego użycia nazwy przedmiotów, które nie są już używane w kancelarii. Zmiany leksykalne w języku administracyjnym są związane z jego specyfiką. Badania statystyczne wykazały, że leksyka stylu administracyjnego jest mało zróżnicowana w porównaniu z leksyką innych stylów, dlatego odnowa leksyki w tej dziedzinie użycia języka przebiega wolniej. ABSTRAKT Artykuł omawia zmiany leksykalne w języku administracyjnym, które zaszły na początku XXIst wieku. Porównano je z sytuacją z końca XXth wieku. Członkostwo w UE postawiło nowe wymagania przed litewskim językiem administracyjnym, powodując nowe potrzeby związane z nazywaniem i wyrażaniem. Trzeba opisywać nowe zjawiska, pojęcia, instytucje i nazwy. Dlatego zapożycza się nowe wyrazy, rozszerza semantykę wyrazów już używanych i tworzy neologizmy. Jednak niektóre wyrazy popadają w zapomnienie, ponieważ szybki rozwój technologiczny wypiera nazwy przedmiotów, które nie są już używane w dokumentacji. Zmiany leksykalne zachodzące w języku administracyjnym są związane ze specyfiką zakresu użycia tej odmiany języka. Badania statystyczne wykazały, że słownictwo stylu administracyjnego nie jest zróżnicowane BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 w porównaniu z leksyką innych stylów. Z tego powodu odnowa leksykalna w tej sferze użycia języka nie przebiega bardzo szybko. WPROWADZENIE Język nieustannie się zmienia pod wpływem okoliczności społecznych i innych języków; najwyraźniej zmiany te widać w warstwie leksykalnej. Leksyka najwrażliwiej reaguje na wszelkie przemiany życia społecznego, ponieważ słowa są potrzebne do nazywania nowych rzeczy. Rozwój leksyki litewskiej obrazowo opisał Algirdas Sabaliauskas, charakteryzując jej odnowę: „leksyka języka stanowi żywy, nieustannie zmieniający się, niezwykle złożony organizm. Do jego funkcjonowania potrzebne są wciąż nowe słowa, które niczym nowe komórki organizmu zastępują słowa już niepotrzebne, które spełniły swoje zadanie” (Sabaliauskas 1966: 114). Rita Miliūnaitė (2015) twierdzi, że w języku litewskim od kilku dziesięcioleci mówi się o szybko odnawiającej się leksyce (por.: Rudaitienė, Vitkauskas 1998; Mikelionienė 2000a: 15–21; Girčienė 2005; Vaicekauskienė 2007). Odnowa leksyki jest procesem nieprzerwanym, zachodzi nieustannie, czasem intensywniej, a czasem zwalnia; okresy większej intensywności zależą od rozwoju społeczeństwa. W XXI wieku, gdy postępuje globalizacja świata i trwa rewolucja technologiczna, procesy te zachodzące w społeczeństwie odzwierciedla również szybko zmieniająca się leksyka. W artykule omówiono zmiany w leksyce jednego z wariantów języka ogólnego – języka administracyjnego – na początku XXI wieku w porównaniu ze stanem z końca XX wieku. Okres ten wybrano nieprzypadkowo, ponieważ język administracyjny jest szczególnie zależny od zmian w życiu państwowym, a po przystąpieniu Litwy do Unii Europejskiej w 2004 roku (dalej – UE) dokumenty opracowywane na Litwie musiały spełniać normy prawne określone w dokumentach instytucji UE, tłumaczonych najczęściej z języka angielskiego. W związku z tym na język litewski tłumaczono dorobek prawny UE i dostosowywano do niego dokumenty litewskie. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 Celem artykułu jest omówienie głównych zmian w leksyce języka administracyjnego, które ujawniły się na podstawie danych z dokumentów opublikowanych od 2000 roku w rejestrze aktów prawnych Republiki Litewskiej, oraz określenie jej swoistych cech w porównaniu z ogólnym rozwojem leksyki języka litewskiego. W badaniu zastosowano metody analityczną, opisową i ilościową. LEKSYKA LITEWSKIEGO JĘZYKA ADMINISTRACYJNEGO NA POCZĄTKU XXI WIEKU Zmiany w leksyce języka litewskiego Leksykolodzy zazwyczaj wskazują, że „skład słownictwa zmienia się w dwóch kierunkach: po pierwsze, zachodzi proces jego wzbogacania, ponieważ leksyka stale uzupełnia się o nowe słowa i nowe znaczenia, a po drugie, ze słownika znikają przestarzałe, zbędne słowa lub poszczególne ich znaczenia, czyli zachodzi proces zanikania i obumierania słów” (Jakaitienė 2010: 2003). Nowe słownictwo końca XX wieku badała przy użyciu narzędzi komputerowych Jurgita Mikelionienė (2000a, 2000b). Według wyników jej badań pod koniec XX wieku zapożyczenia stanowiły 59 proc. nowości leksykalnych, wyrazy rodzime – 23 proc., a hybrydy – 18 proc. W odniesieniu do nowości leksykalnych używa się zazwyczaj terminu neologizm, który można rozumieć na różne sposoby. Rita Miliūnaitė twierdzi, że za neologizmy zwykle uznaje się wyrazy, które pojawiły się niedawno w języku, lub ich nowe znaczenia; do neologizmów można zaliczać także nowo powstałe skrótowce oraz nowo utworzone lub przetłumaczone stałe połączenia wyrazowe (Miliūnaitė 2015). Nowe słownictwo języka litewskiego XXI wieku jest gromadzone, porządkowane i opisywane w internetowej bazie neologizmów języka litewskiego (dalej – LKND), tworzonej w Instytucie Języka Litewskiego od 2011 roku. Baza ta odzwierciedla zmiany zachodzące w leksyce języka litewskiego w ostatnich dziesięcioleciach, a także w jej strukturze semantycznej, morfemicznej i słowotwórczej (Miliūnaitė 2018). LKND nie tylko rejestruje neologizmy, lecz może również służyć jako źródło różnorodnych badań naukowych (zob. Aleksaitė 2019, 2021; Murmulaitytė 2016, 2019, 2020). BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 Nowości leksykalne w administracyjnym języku litewskim Mówiąc o leksyce języka administracyjnego, należy scharakteryzować jej specyfikę. Vida Žilinskienė, która badała leksykę języka administracyjnego metodami statystycznymi, twierdzi, że styl administracyjny cechuje znacznie mniejsza różnorodność niż leksykę innych stylów języka litewskiego, a te same wyrazy powtarzają się częściej. Wyrazy nie mają zabarwienia emocjonalnego. W stylu administracyjnym wyrazy najczęściej nazywają, oprócz pojęć ogólnych, instytucje zarządzające i różne struktury organizacyjne, ludzi i pełnione przez nich funkcje, nazwy różnych pism lub ich części, pojęcia ekonomiczne, różne działania, pojęcia prawne oraz sprawy gospodarcze (Žilinskienė 2002). Po ocenie LKND jako potencjalnego źródła badań podjęto próbę sprawdzenia, w jakim stopniu leksyka języka administracyjnego jest odzwierciedlona w tym zbiorze nowości leksykalnych całego języka litewskiego. Na podstawie wskazanych w LKND obszarów użycia neologizmów znaleziono 108 neologizmów oznaczonych jako związane z administracją, 580 – z polityką, a 78 – z prawem (wymiarem sprawiedliwości). Neologizmów oznaczonych wymienionymi etykietami szukano w rejestrze aktów prawnych Republiki Litewskiej (dalej – TAR) i stwierdzono, że w dokumentach używa się 27 spośród neologizmów z dziedziny administracji odnotowanych w LKND, 10 z dziedziny polityki i 16 z dziedziny prawa (wymiaru sprawiedliwości). Znaczna część neologizmów z LKND występuje w stylu potocznym i ma zabarwienie emocjonalno-ekspresywne, dlatego nie nadaje się do języka administracyjnego; jak widać, najwięcej jest takich neologizmów z dziedziny polityki. Nowości języka administracyjnego, które trafiają do powszechnego użycia, są w nim dobrze ugruntowane i odzwierciedlają wyraźne zmiany w leksyce języka litewskiego. Nowe zapożyczenia i hybrydy w języku administracyjnym W języku administracyjnym często używa się zapożyczeń. V. Žilinskienė obliczyła, że „[Z]apożyczenia stanowią znaczną część leksyki litewskich tekstów administracyjnych. Wśród najczęstszych wyrazów tego stylu, które stanowią 87,63 proc. tekstów, zapożyczenia stanowią 23,15 proc., natomiast wśród wyrazów rzadkich, które wzbogacają leksykę języka lub stylu, zapożyczenia stanowią 31,90 proc.” (Žilinskienė 2003). Wzrost liczby zapożyczeń wiąże się z wpływem innych języków, a na język administracyjny na początku XXI w. szczególnie silnie oddziałują tłumaczenia dokumentów UE. To właśnie w nich zazwyczaj pojawiają się najpierw nowe zapożyczenia (nowe znaczenia, nowe formacje hybrydowe), a następnie przechodzą one do dokumentów sporządzanych na Litwie BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 Prawdziwych nowych zapożyczeń jest niewiele i nie może być ich wiele ze względu na specyfikę języka administracyjnego (jego leksyka jest mało zróżnicowana, a wymóg precyzji merytorycznej oraz dążenie do nazywania tego samego pojęcia tym samym wyrazem, by nie dopuścić do różnych interpretacji, ograniczają ich liczbę). Wyraźna jest natomiast tendencja do rozszerzania semantyki utrwalonych już wyrazów międzynarodowych (Vladarskienė 2019) lub zwiększania liczby formacji hybrydowych1. Mówiąc o integracji zapożyczenia, proces hybrydyzacji pokazuje, czy zapożyczenie potrafi dostosować się do specyfiki nowego języka i się w nim zakorzenić. Na przykład w języku litewskim od dawna używa się międzynarodowego wyrazu pseudonimas w znaczeniu „pseudonim”, a w razie potrzeby w języku administracyjnym, wskutek tłumaczenia dosłownego, powstało gniazdo słowotwórcze: pseudoniminis, -ė; pseudoniminti, supsedoniminti, pseudomizuoti, pseudoniminimas: Takie ograniczone dane osobowe powinny móc być przechowywane <...> jako pseudoniminius dane w autentycznych lub sfałszowanych dokumentach EUR-lex, OL L 107, 2020-04-06; Tworzenie narzędzi wykorzystujących technologię sztucznej inteligencji (DI) w celu automatycznego anonimizowania lub pseudoniminti orzeczeń sądowych do ponownego wykorzystania EUR-lex, OL C 96, 2019-03-13; Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej <...> powinna podjąć niezbędne działania, aby supsedoniminti wszystkie elementy danych osobowych, które nie są niezbędne do celów przetwarzania danych, z zachowaniem zasady minimalizacji danych EUR-lex, OL L 107, 2020-04-06; Ustalenie najlepszych praktyk i wytycznych technicznych dotyczących zgodnego z ogólnym rozporządzeniem o ochronie danych automatycznego publikowania zanonimizowanych / pseudonimizuotoorzeczeń sądowych EUR-lex, OL C 96, 2019-03-13; Agencja zapewnia wdrożenie środków technicznych i organizacyjnych, takich jak pseudoniminimas, aby zapewnić przetwarzanie danych osobowych wyłącznie w zakresie ściśle niezbędnym do realizacji celu działania systemu FADO, zgodnie z zasadą minimalizacji danych, tak aby w systemie FADO nie można było zidentyfikować osoby fizycznej bez użycia dodatkowych danych EUR-lex, OL L 107, 2020-04-06. Wspomniane pokrewne neologizmy ostatecznie zakorzenią się w języku administracyjnym, jeśli zostanie przyjęta ustawa, której projekt definiuje pojęcie Pseudonimizacja danych dotyczących zdrowia – przetwarzanie danych dotyczących zdrowia, gdy dane te 1Relacja między hybrydami a zapożyczeniami jest przedmiotem dyskusji i często zależy od kierunku badań, ponieważ teoretycznie za hybrydy można by uznać wszystkie zapożyczenia, do których dodano litewskie końcówki; za hybrydy uważa się przymiotniki z litewskimi przyrostkami, a czasowniki są hybrydami, gdyż występują wyłącznie z litewskimi przyrostkami. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 są zastępowane w taki sposób, aby nie można było bezpośrednio ani pośrednio ustalić tożsamości podmiotu danych bez wykorzystania dodatkowych informacji, które są przechowywane oddzielnie od danych dotyczących zdrowia i podlegają środkom technicznym i organizacyjnym chroniącym przed ich powiązaniem z danymi dotyczącymi zdrowia TAR, 2021-08-16, Nr. 17579. Kitas pavyzdys galėtų būti Tarptautinių žodžių žodyne (2013) fiksuotas žodis fasili­tacija, tačiau TAR jo rasti nepavyko, bet administracinėje kalboje vartojama bendrašaknių žodžių fasilituoti, fasilitavimas, fasilitatorius: Vykdydamas Nuostatų 9 punkte nurodytas JST veiklas, pareiškėjas įsipareigoja įgyvendinti šiuos reikalavimus: <...> suteikti mentoriaus paslaugas priimančioms organizacijoms fasilituoti vidurio ir galutinį kuratoriaus (-ės) įsivertinimus su savanoriais TAR, 2020-02-11, Nr. 2973; Fasilitavimas – sumanios specializacijos sričių poreikių, verslui ir visuomenei aktualių problemų nustatymas ir analizė, idėjų, padedančių spręsti šias problemas ir turinčių potencialą naujoms technologijoms, produktams ar paslaugoms sukurti, formulavimas, idėjų įgyvendintojų, partnerių paieška ir idėjų įgyvendinimo organizavimas, ekspertinė pagalba pagal idėjas rengiamų paraiškų autoriams dėl tyrimų, technologijų, produktų ar paslaugų tobulinimo strategijos, technologijų perdavimo, finansavimo paraiškų rengimo TAR, 2018-07-25, Nr. 12386; Klasterio fasilitatorius – asmuo, kuris padeda klasterio nariams suprasti ir nustatyti jų bendrus tikslus ir juos pasiekti. Surasti bendri tarpsektorinio bendradarbiavimo sąlyčio taškai ir jų plėtojimas, aktyviai veikiant klasterių fasilitatoriams, padeda klasterio nariams efektyviau kurti produktus ir (arba) paslaugas TAR, 2017-10-12, Nr. 16171. W odniesieniu do tworzenia hybrydowych neologizmów wyróżnia się tak zwane złożenia pozorne, których pierwszy człon nie występuje jako samodzielny wyraz; szczególnie charakterystyczne dla języka administracyjnego są złożenia z mikro- i makro-, np.: Należy dążyć do odpowiedniego uzgadniania i kalibrowania modeli, aby zapewnić, że będą one odpowiednie nie tylko do analizy typowych czynników makro ryzyka finansowego i czynników mikro, lecz także niefinansowych czynników ryzyka EUR-lex, OL C 57, 2019-02-013; Do głównych cech związanych z różnorodnością biologiczną należą miejsce produkcji i właściwe dla danego obszaru warunki makrośrodowiska i mikrośrodowiska, a także miejsce naturalnego procesu produkcji (pomieszczenia do hodowli zwierząt, produkcji i dojrzewania sera) EUR-lex, OL C 216, 2019-06-27; Współczesne badania nad zarządzaniem prowadzi się, integrując wiedzę z innych nauk społecznych na temat czynników mikro- i makrośrodowiska, które oddziałują na BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 poznawania procesów rozwoju organizacji i systemów społecznych oraz podejmowania decyzji zarządczych TAR, 2021-09-30, Nr 20468; Aby przezwyciężyć negatywne skutki zasadniczych przemian, których w ciągu nadchodzącej dekady doświadczą społeczeństwa Unii i rynek pracy, konieczne są inwestycje w kapitał ludzki, infrastrukturę społeczną, mikrofinansowanie, finansowanie przedsiębiorstw etycznych i społecznych oraz nowe modele biznesowe gospodarki społecznej EUR-lex, OL L 107, 2021-03-26; Mikrozanieczyszczeń ocena, projektowanie i wdrażanie alternatywnych technologii oczyszczania TAR, 2021-03-01, Nr 4085; Statystyczne mikrodane dotyczące wypadków przy pracymikrodane i metadane są przekazywane EUROSTATUI w trybie i terminach określonych w rozporządzeniu TAR, 2016-08-11, Nr 22263; Stworzyć warunki do wymiany danych dotyczących eksportu i importu w krajach europejskichmikrodanych między państwami UE, zapewniając ograniczenie obciążeń administracyjnych przedsiębiorstw i sporządzenie dokładnych statystyk dzięki wdrożeniu narzędzi technicznych służących do statystyki handlu zagranicznego TAR, 2021-03-17, Nr 5318. Paradoksalnie, w litewskim języku administracyjnym po przystąpieniu do UE nie upowszechniły się złożenia z pierwszym członem euro-. Chociaż w europejskim tezaurusie „Eurovoc” (EUROVOC) podano 10 rzeczowników (6 zapożyczeń i 4 formy hybrydowe) z tym członem, dane TAR pokazują, że te neologizmy nie upowszechniły się w litewskim języku administracyjnym, np.: eurodoleris (0)2, eurokorpusas (0), eurokreditas (1), euroraketa (0), eurorinka (3 użycia jako nazwa symboliczna), euroskepticizmas (0), eurotinklas (0), eurotunelis (0), eurovaliuta (0), z wyjątkiem złożenia euroobligacija (od 1997 r. użytego w 90 dokumentach). Zatem w języku administracyjnym spośród dziesięciu neologizmów z członem euro- podanych w europejskim tezaurusie przyjął się i jest używany tylko jeden. Neologizmy w języku administracyjnym Neologizmów w języku administracyjnym jest niewiele; mogą to być jedynie neologizmy systemowe, tworzone według typowych modeli słowotwórczych. W języku administracyjnym często trzeba nazwać hierarchiczne relacje między poszczególnymi częściami; dobrze nadają się do tego derywaty z przedrostkiem pa-, których znaczenie w tym typie słowotwórczym to „element (część, rodzaj) o mniejszej skali niż element (całość, rodzaj nadrzędny) oznaczany przez wyraz podstawowy” (ŽDV); przedrostek może być dodawany także do 2W nawiasach podano liczbę dokumentów TAR, w których użyto neologizmu. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 zarówno do litewskiego wyrazu, jak i do zapożyczenia, np.: Papriemonė – element składowy środka TAR, 2012–02–29, Nr. 00487 (od 2009 r. w TAR znaleziono w 45 dokumentach3); Po otrzymaniu finansowania dostawca lub wykonawca projektu zobowiązuje się do upublicznienia realizowanego projektu i wskazania źródła finansowania – <...> samorząd i program, podprogram, w ramach którego projekt (działanie) został sfinansowany i zrealizowany TAR, 2020–02–14, Nr. 3387 (od 1999 r. w TAR znaleziono w 159 dokumentach); Projekt jest realizowany poprzez podział działań na mniejsze, łatwe do zarządzania jednostki — podprojekty, dla których określa się odrębne zestawy wymagań dotyczących działalności. Każdy podprojekt ma określony cel prac i zakres działalności TAR, 2020–01–14, Nr. 537 (od 2006 r. w TAR znaleziono w 25 dokumentach). W podobnym znaczeniu używany jest także derywat z przedrostkiem po-, poeikė, „mniejsza jednostka systematyki lub po prostu dział wchodzący w skład większej jednostki lub działu oznaczanego wyrazem podstawowym” (ŽDV): Jeśli przewiduje się finansowanie działania środka z różnych źródeł finansowania, działanie to dzieli się na poddziałania, przypisując do każdego z nich nie więcej niż jedno źródło finansowania TAR, 2021–06–28, Nr. 14421 (od 2009 r. w TAR znaleziono w 46 dokumentach). Wśród nowych derywatów sufiksalnych można wymienić nietypowy hybrydowy wyraz startuolis, ponieważ sufiks dodano do międzynarodowego rdzenia, ale znaczenie słowotwórcze „rzecz charakteryzująca się cechą oznaczoną przez wyraz podstawowy” jest semantycznie spójne; chodzi o przedsiębiorstwo, które dopiero rozpoczęło działalność: Startuolis – mikroprzedsiębiorstwo lub małe przedsiębiorstwo o dużym potencjale rozwoju działalności opartej na innowacjach, działające nie dłużej niż 5 lat TAR, 2019–04–11, Nr 5961 (od 2017 r. TAR odnotowano w 25 dokumentach). Kolejny przypadek potwierdza żywotność sufiksu -sena: Optymalizować i usprawniać zarządzanie dziedzictwem kulturowymzarządzanie – przeprowadzić reformę instytucji realizujących ochronę materialnego i niematerialnego dziedzictwa kulturowego TAR, 2021–03–17, Nr 5318 (od 2011 r. TAR odnotowano w 195 dokumentach). Utworzono państwową infrastrukturę danychzarządzania system informacyjny; w instytucjach pojawiają się nazwy jednostek organizacyjnych, w których używa się tego neologizmu: Departament Strategii i Zarządzania, Wydział Zarządzania i Analiz; w ustawie Republiki Litewskiej o zarządzaniu strategicznym ustanowiono przepisy dotyczące zarządzania systemem zarządzania strategicznego. 3 Liczba dokumentów, w których użyto neologizmu, wskazuje, że nie jest to twór jednorazowy, lecz wyraz stopniowo zadomawiający się w języku administracyjnym. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 Wśród nielicznych neologizmów w języku administracyjnym można wyróżnić złożenia; ten typ słowotwórczy jest stosowany częściej, co odpowiada ogólnym tendencjom tworzenia neologizmów w języku litewskim. Przede wszystkim należy omówić neologizm teisėkūra, który najbardziej zadomowił się w języku administracyjnym (od 2000 r. znaleziono go w 5329 dokumentach TAR): Tworzenie prawa – proces obejmujący zgłaszanie inicjatyw ustawodawczych, opracowywanie projektów aktów prawnych, ich uchwalanie, podpisywanie i ogłaszanie. <...> Inicjatywa ustawodawcza – propozycja ustanowienia nowych lub zmiany istniejących regulacji prawnych, ze wskazaniem celów ustanowienia lub zmiany tych regulacji oraz głównych przepisów regulacji prawnych TAR, Dziennik Urzędowy, 2012-09-22, Nr. 110-5564. O jego rozpowszechnieniu przesądziło znaczenie pojęcia, które oznacza, dla systemu aktów prawnych. W prawie UE obok terminu teisėkūros używa się również terminu neteisėkūros: We wszystkich ustawodawczych lub nieustawodawczych środkach <...> należy uwzględnić, że prawo do wolności słowa obejmuje prawo do wyrażania idei, które mogą być uznane za krytyczne, agresywne, obraźliwe lub kontrowersyjne EUR-lex, 52021DC0819, 2021-12-01. Obok prawodawstwa pojawiło się także współtworzenie: Oceniając tę dziedzinę, podkreśla się związek między tworzeniem środowisk a edukacją oraz włączanie uczestników procesu edukacyjnego we współtworzenie przestrzeniwspółtworzenia TAR, 2016-03-29, Nr. 6439 (od 2017 r. w TAR znaleziono w 9 dokumentach). W języku administracyjnym utrwalają się już także różne rodzaje networkingu (od 2008 r. użyto w TAR w 102 dokumentach): networking wiejski (dalej – networking) – proces dzielenia się pomysłami, informacjami, wiedzą, praktyką i doświadczeniem oraz zasobami, zachodzący między uczestnikami rozwoju obszarów wiejskich, dążącymi do stworzenia wartości dodanej dla rozwoju obszarów wiejskich we wspólnym interesie TAR, 2020-11-19, Nr. 24391; networking społeczny – forma współpracy instytucji społecznych, charakteryzująca się pionową i poziomą interakcją struktur w sieci <...> TAR, Valstybės žinios, 2008-10-23, Nr. 122-4647; Zapewnia się efektywne wykorzystanie zasobów infrastruktury publicznej poprzez zwiększenie koncentracji usług kulturalnych oraz networkingu TAR, 2021-06-01, Nr. 12361. Do dziś konkurują ze sobą warianty złożeń – starsza forma daugiafunkcinis, -ė (od 1994 r. znaleziono w 1785 dokumentach TAR) oraz krótszy neologizm o bardziej systematycznej budowie daugiafunkcis, -ė (od 2001 r. znaleziono w 2892 dokumentach TAR): Ośrodek kultury, ze względu na charakter działalności, jest wielofunkcyjną instytucją kultury, która pielęgnuje i upowszechnia różne dziedziny i gatunki kultury TAR, BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 10 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 2020-11-30, Nr. 25592. Początkowo tym przymiotnikiem opisywano aparat lub urządzenie pełniące kilka funkcji, później rozszerzono jego znaczenie i zaczęto nim określać budynki lub instytucje, w których prowadzona jest różnorodna działalność lub które się nią charakteryzują, np.: kompleks, centrum. W języku administracyjnym często używa się nowych skrótowców utworzonych z nazw litewskich, np.: BDAR (Bendrasis duomenų apsaugos dokumentas) od 2009 r. znaleziono w TAR w 318 dokumentach, BPD (Bendrasis programavimo dokumentas) od 2001 r. znaleziono w TAR w 995 dokumentach, DUK (dažniausiai užduodami klausimai) od 2005 r. znaleziono w TAR w 105 dokumentach; DVS (dokumentų valdymo sistema) od 2008 r. znaleziono w TAR w 1124 dokumentach, LAMA BPO (Lietuvos aukštųjų mokyklų asociacija bendrajam priėmimui organizuoti) od 2003 r. znaleziono w TAR w 62 dokumentach; MTEP (moksliniai tyrimai ir eksperimentinė plėtra) od 2003 r. znaleziono w TAR w 840 dokumentach. Rzadziej używa się skrótowców zapożyczonych z innych języków, np.: EASO (ang. European Asylum Support Office, Europejski Urząd Wsparcia w dziedzinie Azylu) od 2017 r. znaleziono w TAR w 11 dokumentach; NAFO (ang. Northwest Atlantic Fisheries Organisation, Organizacja Rybołówstwa Północno-Zachodniego Atlantyku) od 1997 r. znaleziono w TAR w 67 dokumentach; OPEC (ang. Organization of the Petroleum Exporting Countries, Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową) od 2005 r. znaleziono w TAR w 5 dokumentach; PIF (ang. Pacific Islands Forum, Forum Wysp Pacyfiku) w 2020 r. znaleziono w TAR w 1 dokumencie; WADA (ang. World Anti-Doping Agency, Światowa Agencja Antydopingowa) od 2002 r. znaleziono w TAR w 15 dokumentach, częściej występują skrótowce sylabiczne przypominające wyrazy, np. ERASMUS, od 2000 r. znaleziono w TAR w 457 dokumentach. Zmiany znaczeń wyrazów Jedną z wyraźnie zauważalnych zmian w leksyce administracyjnej jest wzrost liczby nowych znaczeń wyrazów międzynarodowych. Zarysowują się następujące kierunki zmian semantycznych wyrazów międzynarodowych: 1) do ogólnego znaczenia podstawowego dołączają znaczenia specjalistyczne; 2) wyrazy międzynarodowe, które już utrwaliły się w specjalistycznych, bardziej konkretnych znaczeniach, zaczynają oznaczać rozszerzony denotat i zazwyczaj zyskują nowe znaczenie przenośne, np.: segment, start (szerzej zob. Vladarskienė 2019). BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 11 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 W wyniku tłumaczenia dokumentów UE pojawiają się nietypowe znaczenia litewskich słów. Dotyczy to zwłaszcza nazw dokumentów i wydarzeń (lub określonych procedur). Realiów UE poszerzyły znaczenia niektórych litewskich słów, na przykład jako nazwa dokumentu zamiast przeglądu przyjęła się sprawozdanie (por. Komisji sprawozdanie dla Parlamentu Europejskiego / Dziesiąte sprawozdanie / Środki ochrony handlu stosowane przez państwa trzecie wobec Unii Europejskiej sprawozdanie); zamiast wniosek przyjęła się opinia (por. Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego opinia. Zmniejszanie luki innowacyjnej). Nazwy kolorów zaczęto stosować w znaczeniach przenośnych; są to terminy metaforyczne przetłumaczone z języka angielskiego, np.: biała księga; niebieska gospodarka, niebieski wzrost, niebieska energia, niebieskie technologie, niebieski pas, niebieska strefa; szara gospodarka, szara literatura; srebrna gospodarka, czarny rynek, czarna lista. Tłumaczone znaczenia nazw kolorów, przenikające do języka litewskiego za pośrednictwem przekładów dokumentów instytucji UE, są zrozumiałe i akceptowalne, gdy istnieje wyraźna podstawa porównawcza, na której oparto dane znaczenie, np.: niebieska gospodarka, srebrna gospodarka. Problematyczne jest rozumienie przymiotnika zielony, -a, ponieważ ma on różne znaczenia. Coraz częściej w języku administracyjnym przymiotnik zielony, -a jest używany w znaczeniu „ekologiczny, zgodny z prawami natury, nieszkodliwy dla środowiska, oszczędzający je, wytwarzany z odnawialnych źródeł”: zielona rachunkowość, zielona dyplomacja, zielona energia, zielona energia elektryczna, zielone przedsiębiorstwo, zielony podatek (środowiskowy), zielony produkt, zielona rewolucja, zielone zamówienie publiczne, zielona strefa. Inne tłumaczone znaczenie przymiotnika zielony, -a, „swoboda podjęcia jakiegoś działania lub prowadzenia działalności”, wiąże się z semantyką kolorów sygnalizacji świetlnej, np.: zielona karta; zielone światło, zielona fala. Niekiedy trudno pogodzić znaczenia litewskie i tłumaczone; na przykład zielony produkt może być zarówno surowy, jak i ekologiczny. Wyrazy lub ich znaczenia wycofujące się z użycia W związku z szybkim rozwojem technologii z aktywnego użycia wycofują się wyrazy nazywające przestarzałe technologie, a także zanikające w ich następstwie zawody: telegraf, dalekopis, teleks, maszyna do pisania; telegrafista, operator dalekopisu, dalekopisista, operator teleksu, operator maszyny do pisania, maszynistka. Wprawdzie wyrazy te nadal można znaleźć w dokumentach TAR, w których przeniesiono przepisy regulowane w dokumentach przyjętych wcześniej. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 12 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 Podczas aktualizacji internetowego Poradnika języka kancelaryjnego (KancKP) w artykułach dotyczących zaledwie kilku wyrazów dopisano, że nie są już one aktualne we współczesnym języku administracyjnym. Chodzi o wyraz dyskietka, oznaczający nieużywany już nośnik informacji. Niektóre wyrazy zastępują nowe – np. oznaczenie dokumentu zastąpiło grif dokumentu; nie przyjęła się propozycja, by jednostki strukturalne instytucji nazywać wyrazem dalinys, który nie jest już używany w tym znaczeniu. Ze względów etycznych w języku administracyjnym zaczęto unikać wyrazów invalidas, invalidumas. Proces zanikania wyrazów jest znacznie wolniejszy i mniej zauważalny niż pojawianie się neologizmów. WNIOSKI Zmiany leksyki języka administracyjnego wiążą się z jego specyfiką. Badania statystyczne wykazały, że leksyka stylu administracyjnego jest mało zróżnicowana w porównaniu z leksyką innych stylów, dlatego odnowa leksykalna w tej sferze użycia języka przebiega wolniej. Najbardziej wyrazistą cechą zmian jest wzrost liczby wyrazów międzynarodowych, wynikający z ogólnej globalizacji, a także z wpływu innych języków, z których tłumaczone są dokumenty UE. Szczególnie szybko przybywa nowych znaczeń wyrazów międzynarodowych. W języku administracyjnym pojawiają się również nowe wyrazy litewskie, jednak znacznie rzadziej niż w języku ogólnym, ponieważ neologizmy tworzone w języku administracyjnym są wyłącznie neutralne, a ich budowa odpowiada ogólnym tendencjom: częstsze są złożenia (np.: teisėkūra, bendrakūra, tinklaveika), występują specyficzne derywaty z przedrostkami hybrydowymi (np.: paprojektis, paprogramė), a także derywaty z przedrostkami rodzimymi (np.: neteisėkūra, papriemonė, poveiklė) oraz derywaty sufiksalne (np.: startuolis, valdysena). Nowe znaczenia uzyskują również litewskie wyrazy pod wpływem innych języków; są to znaczenia kalkowane i metaforyczne (np. nazwy kolorów – żalia, mėlyna, sidabrinė), a także znaczenia wynikające z potrzeby języka administracyjnego nazywania obiektów charakterystycznych dla tej sfery użycia języka (np. dokumentów – nuomonė). Wraz z szybkim rozwojem technologii do biernego zasobu słownictwa stopniowo przechodzą wyrazy oznaczające rzeczy i osoby związane z przestarzałymi technologiami. Członkostwo w UE postawiło nowe wymagania także przed językiem, ponieważ pojawiła się potrzeba nowych sposobów nazywania i wyrażania, a także konieczność opisywania nowych zjawisk, pojęć, instytucji i nazw. Ujawniły się w ten sposób BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 13 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 możliwości litewskiego języka administracyjnego oraz jego przydatność w zaspokajaniu zmienionych potrzeb komunikacyjnych. ŠALTINIAI EUR-lex – Europos Sąjungos teisės aktų ir kitų viešų dokumentų bazė „EUR-lex“. Prieiga internete: http://eur-lex.europa.eu/lt/index.htm. EUROVOC – Europos žodynas. Prieiga internete https://www3.lrs.lt/pls/ev/ev.main. LKND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas [Tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m.], sud. R. Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://ekalba.lt/naujazodziai/ (žiūrėta 2021 m. rugsėjo–lapkričio mėn.). KancKP 2021 – Kanceliarinės kalbos patarimai, sud. P. Kniūkšta, internetinis leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://kanceliariniaipatarimai.lki.lt/. TAR – Lietuvos Respublikos teisės aktų registras. Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/index. ŽDV – Murmulaitytė Daiva, Aleksaitė Agnė. Žodžių darybos vedlys [elektroninis išteklius], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: ekalba.lt/zodziu-darybos-vedlys/ (žiūrėta 2021 m. lapkričio mėn.). LITERATŪRA Aleksaitė Agnė 2019: Emocinė-ekspresinė leksika Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne – naujadarų radimosi aplinkybės ir darybos būdai. – Bendrinė kalba 92. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/369. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 14 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 Aleksaitė Agnė 2021: Lietuvių kalbos naujadarų neoklasikinės darybos polinkiai: Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis. – Lituanistica 67(1). Prieiga internete: https://www.lmaleidykla.lt/ojs/index.php/lituanistica/article/view/43. Girčienė Jurgita 2005: Naujųjų skolinių atitikmenys: struktūra ir vartosena, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Jakaitienė Evalda 2010: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Mikelionienė Jurgita 2000a: Naujažodžiai Vytauto Didžiojo universiteto kompiuteriniame tekste. – Acta Linguistica Lithuanica 42, 15–21. Mikelionienė Jurgita 2000b: Šiuolaikiniai metodai kalbos naujovėms tirti. – Darbai ir dienos 24, 65–73. Miliūnaitė Rita 2015: Naujažodžių atranka ir pateikimas Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. – Leksikografija ir leksikologija 5, 161–184. Miliūnaitė Rita 2018: Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. – Bendrinė kalba 91, 1–21. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/71. Murmulaitytė Daiva 2016: Naujažodžių duomenynas ir naujadarų tyrimų perspektyvos. – Bendrinė kalba 89. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/168. Murmulaitytė Daiva 2019: Lietuvių kalbos sudurtinių daiktavardžių naujadara ir bendrinės kalbos normos. – Baltu filologija 28(2), 107–122. Murmulaitytė Daiva 2020: Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai. – Acta Linguistica Lithuanica 82, 34–51. Rudaitienė Vida, Vitkauskas Vytautas 1998: Vakarų kalbų naujieji skoliniai, Vilnius: Enciklopedija. Sabaliauskas Algirdas 1966: Lietuvių kalbos leksikos raida. – Lietuvių kalbotyros klausimai 5, 5–141. Vaicekauskienė Loreta 2007: Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Vladarskienė Rasuolė 2019: Tarptautinių žodžių semantikos pokyčiai administracinėje kalboje. – Bendrinė kalba 92. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/409. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 15 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 Žilinskienė Vida 2002: Lietuvių kalbos administracinis stilius ir bendras jo leksikos vaizdas. – Viešoji politika ir administravimas 1, 51–54. Žilinskienė Vida 2003: Administracinio lietuvių kalbos stiliaus skoliniai. – Viešoji politika ir administravimas 4, 74–81. Gauta 2021 12 06 Priimta 2021 12 30 CHANGES OF LEXICON ON LITHUANIAN ADMINISTRATIVE LANGUAGE Summary Language undergoes constant changes driven by social circumstances and other languages. These changes are most evident at the lexical level. The article addresses the lexical changes of the administrative language, one of the varieties of the standard language, which took place at the outset of the 21st century. They are compared with the situation of the late 20th century. This period was selected for the study, as it marks the turning point in the development of the administrative Lithuanian language. After Lithuania’s accession to the European Union in 2004, the documents prepared in Lithuania had to comply with the legal norms established in the documents of the EU institutions, which were usually translated from English. Therefore, the EU legislative acquis was translated into Lithuanian, and Lithuanian documents had to be made compatible with it. The most prominent change that occurred in the vocabulary of the administrative language is the growing number of international words determined by both globalisation and the direct influence of the languages from which the EU documents are translated. New meanings of international words are especially on the rise. The number of new Lithuanian words is also growing in the administrative language, but this growth is much less significant compared to the general usage, because the neologisms coined in the administrative language are only neutral, but their formation is consistent with the general BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Leksikos pokyčiai administracinėje lietuvių kalboje | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.08 trends. Compounds are more common (e.g., bendrakūra, teisėkūra, tinklaveika); there are also specific hybrid prefixed derivatives (e.g., paprojektis, paprogramė) as well as purely Lithuanian derivatives (e.g., neteisėkūra, papriemonė, poveiklė). New meanings of Lithuanian words result from the emerging need of the administrative language to name the objects specific to this particular sphere of language usage (e.g., documents – nuomonė); they are also driven by the influence of other languages; this pertains to translated, metaphorical meanings (e.g., colours – žalia, mėlyna, sidabrinė). The lexical changes taking place in the administrative language are related to the specificities of this particular language variety. Statistical studies show that the vocabulary of administrative style is not as varied as the vocabulary of other styles. For this reason, lexical renewal does not occur at a very rapid pace in this field of language usage, but the changes are essential, as they allow us to decide on the direction in which the development of the overall standard language vocabulary is going to proceed. KEYWORDS: administrative language, vocabulary, lexical development, neologism, loanword, international word, word meaning. RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vile išio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204