Prijungiamasis ryšys lietuvių sintaksės darbuose (XX a. pirmoji pusė)

BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS Vilniaus dailės akademija ZWIĄZEK PODRZĘDNY W PRACACH Z ZAKRESU SKŁADNI JĘZYKA LITEWSKIEGO (PIERWSZA POŁOWA XX W.) 1 SŁOWA KLUCZOWE: podrzędność, uzgodnienie, rząd, Jurgis Ambraška, Leonardas Dambriūnas-Dambrauskas, Mykolas Durys, Jonas Jablonskis, Alfonsas Kalnius, Petras Klimas, Zigmantas Kuzmickis, Petras Skardžius, Juozas Žiugžda. ADNOTACJA W artykule omówiono, jak w pracach z zakresu składni języka litewskiego z pierwszej połowy XX w. klasyfikuje się związek podrzędny, ile jego rodzajów się wyróżnia i jakie one są. Punktem wyjścia jest Lietuvių kalbos sintaksė Jonasa Jablonskisa (1911), a końcowym ogniwem – Lietuvių kalbos sintaksė Leonardasa Dambriūnasa (wydanie z 1946 roku i wydania późniejsze). Rozpatruje się pojęcie wyróżnianych rodzajów podrzędności, ich definicję i zastosowanie w charakterystyce oraz klasyfikacji części zdania. WPROWADZENIE Zgoda i rządzenie – tradycyjne odmiany związku podrzędnego – są wymieniane już w pierwszej gramatyce języka litewskiego z 1653 roku. Danielius Kleinas dostrzega zgodę „kiedy wyrazy uzgadniają się w tym samym przypadku i osobie”, a rządzenie – „kiedy jeden wyraz rządzi innym wyrazem w innym przypadku lub osobie” (Kruopas, red. odp., 1957: 511). Widać, że już w tych pierwszych definicjach zjawiska o charakterze składniowym – odmiany podrzędności – nie są odróżniane od morfologicznych, tj. od ich oznaczania za pomocą morfologicznych form wyrazów zależnych. Niestety, było to charakterystyczne dla nauki o składni języka litewskiego jeszcze przez niemal trzy i pół stulecia – aż do końca XX wieku, a często nawet do dziś. 1 Artykuł napisano w ramach realizacji projektu Związki składniowe języka litewskiego, wspieranego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (umowa z 2020-01-31 nr K-16/2020). ARTŪRAS JUDŽENTIS. Związek podrzędny w pracach z zakresu składni języka litewskiego (pierwsza połowa XX w.) | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.05 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Próbując zrozumieć, jak ukształtował się obecny szkolny system trzech odmian podrzędności – zgody, rządu i przylegania – postanowiono dokładniej przyjrzeć się pracom z zakresu składni z początku XX w., przede wszystkim podręcznikom dla szkół wyższych oraz przeznaczonym dla społeczeństwa kompendiom. Analizę rozpoczyna się od Składni języka litewskiego Jonasa gramatikoje apie rūpimus dalykus nieko nepasakyta. Jablonskisa, ponieważ jego wydana w 1901 roku Lietuviškos kalbos Nuo kitų panašaus pobūdžio apžvalgų (pvz., pateikiamõs Ramunės Vaskelaitės disertacijoje, žr. Vaskelaitė 2009) šis darbas visų pirma skiriasi kitais teoriniais išeities pagrindais: sintaksiniai ryšiai autoriaus suvokiami kaip sintaksės lygmens reiškinys, galintis būti reiškiamas morfologijos lygmenyje. Dlatego dokładniej analizowane są w niej poziomy rozumienia zjawisk składniowych. Celem przeglądu jest ponowne omówienie źródeł jednych z podstawowych pojęć litewskiej składni XX w., przyjrzenie się temu, jak ukształtowały się nadal dominujące koncepcje związków składniowych, ze zwróceniem większej uwagi na rozróżnienie poziomów semantyki, składni i morfologii. Po wyznaczeniu takiego celu same przez się wyłaniają się również zadania badawcze: opisanie związków składniowych wyróżnianych w każdym z omawianych dzieł, porównanie ich z pracami wcześniejszymi (pod względem dziedziczenia) i późniejszymi (pod względem możliwego wpływu), uwypuklenie przypuszczalnego pochodzenia podstaw teoretycznych. Metody badawcze są typowe dla prac tego rodzaju. Na początku analizuje się każdą z omawianych prac (metoda analityczna); następnie porównuje się go z pracami wcześniejszymi i późniejszymi, aby ustalić jego miejsce w rozwoju teorii składni (metoda porównawcza); wreszcie, dokonuje się bardziej ogólnego spojrzenia na prace badanego okresu, wyodrębnia się cechy rozwoju myśli składniowej, tendencje podstaw teoretycznych (metoda dedukcyjna). Omówione prace przedstawiono chronologicznie. Artykuł, według czasu publikacji omawianych prac, składa się z trzech podrozdziałów: „Przedświt”, „Czasy niepodległości” i „Lata wojny”. Kończy się podsumowaniem przeglądu. I. PRZEDŚWIT W Lietuvjų kalbos sintaksėje Jonasa Jablonskisa (1911) odmiany łączenia – uzgadnianie i rządzenie – nie są omawiane osobno, nie ma też ich definicji. Niemniej jednak o uzgadnianiu jest w dziele mowa. Oto w 25. rubryce rozdziału „Skład i różnorodność części zdania” wspomina się o uzgodnieniu orzeczenia z podmiotem: „Orzeczenie proste (oraz łącznik orzeczenia ARTŪRAS JUDŽENTIS. Połączenie przyłączające w pracach dotyczących składni języka litewskiego (pierwsza połowa XX w.) | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.05 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 złożonego) jest w języku uzgadniane z podmiotem pod względem osoby i liczby”, np. Mes nė vienas neišmanom. Žt (Palionis, red., 1957: 462). W 26. rubryce napisano, że imienna część orzeczenia złożonego również jest uzgadniana z podmiotem: „Przypadki odmiennych części mowy, które pojawiły się w miejscu odmiennej części orzeczenia, są uzgadniane z podmiotami zdań pod względem rodzaju i liczby”, np. Dievo gėrybė neišmastoma. Pr. (Palionis, red., 1957: 462). Jak widać, w tych twierdzeniach nierozerwalnie mieszają się składnia (sama relacja składniowa) i morfologia (jej oznaczanie morfemami rodzaju, liczby i przypadka) lygmenys. Dalej (w punkcie 27) Jablonskis mówi także o uzgadnianiu przymiotników i imiesłowów tak zwanego rodzaju nijakiego, występujących jako nominalna część orzeczenia złożonego, w zdaniach bezosobowych: „Tam, gdzie podmiot zdania jest niejasny dla gramatyki, gdzie nie ma podmiotu gramatycznego (we wszystkich zdaniach bezosobowych), gdzie zastępuje go przymiotnik lub zaimek rodzaju nijakiego, gdzie podmiot zastępuje niewypowiedziane wyrażenie [= bezokolicznik], samo lub także z mianownikiem odmiennego słowa, – we wszystkich takich zdaniach uzgadniane orzeczenia (przymiotniki i imiesłowy) przybierają formę rodzaju nijakiego”, np. : Dabar dienós trumpa, nakties ilga. Źr. (Palionis, opr., 1957: 463). Ponadto przymiotniki i zaimek rodzaju nijakiego, występujące jako nominalna część orzeczenia, mogą być uzgadniane także z mianownikiem podmiotu lub bezokolicznikiem, samym albo z mianownikiem odmiennego słowa, np. : Iš bado ir varškė gardu. Źr. (Palionis, opr., 1957: 464–465). W tych przypadkach, gdy treść kategorii podmiotu jest niejasna albo znaczenie zdania jest uogólnione, orzeczenia, choć nazywane uzgadnianymi, w rzeczywistości nie są uzgadniane pod względem występującego w ich nominalnej części rodzaju nijakiego, lecz rodzaj ten jest wybierany (przybierają one „rodzaj nijaki”). Oprócz składni i morfologii w takich przypadkach ważne jest również znaczenie zdania. O uzgadnianiu J. Jablonskis mówi także, dzieląc przydawki na uzgadniające się i nieuzgadniające się. W 29. kolumnie pisze: „Przydawkę uzgadniającą się wyrażamy przymiotnikami, imiesłowami, zaimkami, liczebnikami, czasami także pewnymi rzeczownikami, uzgodnionymi z określanymi przez siebie [wyrazami] – pod względem rodzaju, liczby i przypadka” (Palionis, red., 1957: 467). Jest to typowe dla językoznawstwa litewskiego uzgadnianie gramatyczne. O przydawkach uzgadniających się wspomina się także w Gramatyce języka litewskiego z 1922 roku (Palionis, red., 1957: 407–408). W składni języka litewskiego wspomina się także o „uzgadnianiu znaczeniowym”, kiedy uzgadniając, „zwracamy uwagę nie na rodzaj, liczbę i przypadek gramatyczny, lecz na całe znaczenie tych wypowiedzeń”, np. : Rodzina została: jeden szczekał, drugi ozdabiał... Žt. (Palionis, red., 1957: 467). Tym stwierdzeniem J. Jablonskis podkreśla znaczenie składnika znaczeniowego, jego pierwszeństwo względem morfologii. ARTŪRAS JUDŽENTIS. Związek podrzędny w pracach dotyczących składni języka litewskiego (pierwsza połowa XX w.) | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.05 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Określenie uzgodnione wyrażone rzeczownikiem nazywa się przydawką rzeczownikową. Z wyrazem określanym przydawki rzeczownikowe uzgadniają się tylko w przypadku, np. : Macocha-czarownica napełniała dół żarzącymi się węglami. Ps. (Palionis, red., 1957: 468). Zarządzanie nie tylko nie jest definiowane, lecz także jego pojęcie nie jest używane przez J. Jablonskisa. Można by zasadnie oczekiwać, że o zarządzaniu będzie mowa przy omawianiu kalbama apie papildinių reikšmę, o ne sintaksės ypatybes: „<...> tie papildiniai rodys dar kitus dopełnienia. Jednak w nim wymienia się rzeczy, z którymi wiąże się [= łączy się] wspomniane <...> czynności” (Palionis, red., 1957: 470). Dopełnieniami określa się „jakie jeszcze rzeczy, oprócz podmiotu, w taki czy inny sposób są zaangażowane w czynności lub stanie” (Palionis, red., 1957: 470). Twierdzenia te określają treść dopełnienia jako części zdania. Pojęcie dopełnienia w ogóle nie jest wiązane ze składniowym zarządzaniem wyrazu nadrzędnego, czyli jego wymaganiem. Można powiedzieć, że „Składnia języka litewskiego” J. Jablonskisa wytyczyła kierunki rozwoju litewskiej nauki o języku. Była ona podstawą, od której wyszła młoda nauka o języku w niepodległej Litwie. Jak widać, dzieło to niewiele wnosi do teorii związków składniowych: uzgodnienie pojmowane jest jako uzgodnienie form morfologicznych (orzeczenia prostego, łącznika orzeczenia złożonego i części imiennej z podmiotem, przydawki z wyrazem określanym) z podłożem uzgodnienia semantycznego (w zdaniach bezosobowych), natomiast o rządzie nie wspomina się nawet jako o pojęciu. Takie rozumienie uzgodnienia przejęły, rozwijały i precyzowały wszystkie składnie języka litewskiego w okresie niepodległej Litwy, natomiast rząd jako swoista odmiana zespolenia podrzędnego został zrozumiany i zdefiniowany dopiero po długim czasie i z niemałym trudem. W Składni języka litewskiego Petra Klimasa (1915), którą napisał, korzystając z treści Składni J. Jablonskisa, nie ma żadnych nowości w interesującej nas kwestii. P. Klimas, podobnie jak J. Jablonskis, omawia uzgodnienie orzeczeń i przydawek, natomiast o rządzie w ogóle nie mówi. Jego zdaniem dopełnienia jedynie uzupełniają znaczenie orzeczenia: „Bez dopełnień czynność albo stan w zdaniu bardzo często nie ujawniłyby się w pełni” (Klimas 1915: 13). W jego Składni mówi się tylko o dopełnieniach czasownika. II. CZASY NIEPODLEGŁOŚCI Z punktu widzenia teorii składni oryginalny i śmiały był podręcznik Mykolasa Dury’ego Składnia języka litewskiego (1927). Zachwyca jej rozmach w dążeniu do przezwyciężenia logicyzowania gramatyki, odrzucenia „filozoficznej spekulacji”, „martwej scholastyki”. Autor przyznaje, że ARTŪRAS JUDŽENTIS. Relacja podrzędna w pracach dotyczących składni litewskiej (pierwsza połowa XX wieku) | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.05 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 pisząc podręcznik, opierał się na młodogramatykach i rosyjskich językoznawcach, a przede wszystkim na składni języka rosyjskiego Aleksandra Matwiejewicza Pieszkowskiego (Пешковский 1920). Także w tym podręczniku związki składniowe nie są omawiane osobno. Jednak o uzgodnieniu mowa jest w podrozdziale „Uzgodnienie orzeczenia z podmiotem” (Durys 1927: 22–23). Nawet samo orzeczenie M. Durys definiuje nie na podstawie znaczenia, lecz uzgodnienia: „Orzeczeniem nazywamy przede wszystkim czasownik zdania uzgodniony z podmiotem” (Durys 1927: 21). W wymienionym podrozdziale uzgodnienie to zostaje doprecyzowane: „Liczba i osoba są formami, za pomocą których orzeczenie zazwyczaj (przynajmniej najczęściej) dostosowuje się w naszym języku do form podmiotu” (Durys 1927: 23). I właśnie tutaj podana zostaje definicja uzgodnienia: „<...> dostosowanie, w którym mianowicie forma jednego wyrazu podąża za inną formą wyrazu, w składni nazywa się uzgodnieniem” (Durys 1927: 23). Jest to bodajże pierwsza definicja uzgodnienia w niepodległej Litwie. Nawiasem mówiąc, dość dobrze ujawnia ona syntaktyczną naturę tej relacji – nie wspomina się o żadnych konkretnych formach morfologicznych, za pomocą których wyrażane jest uzgodnienie, lecz mówi się ogólnie o „formie wyrazu”. Następnie, podążając za J. Jablonskisem, M. Durys omawia dwa rodzaje uzgodnienia orzeczenia: orzeczenie właściwe oraz łącznik orzeczenia złożonego uzgadniają się z podmiotem pod względem osoby i liczby, natomiast imienne części orzeczeń złożonych i połączeń orzeczeniowych (termin M. Duryса) – pod względem rodzaju i liczby. Omawiane są również przypadki braku uzgodnienia. Przydawki, podobnie jak orzeczenia, w podręczniku definiuje się na podstawie ich uzgodnienia: „Przydawką nazywamy przymiotnik lub imiesłów stojący przy rzeczowniku i uzgodniony z nim” (Durys 1927: 29). Mowa jest wyłącznie o przydawkach uzgadnianych. Formy moja, twoja, swoja, występujące z rzeczownikami, nazywane są niegramatycznymi przydawkami (Durys 1927: 76). M. Durys nie podaje odrębnej definicji rządu. Jednakże wspomina o rządzie, omawiając dopełnienia. Przede wszystkim, definiując je, opiera się na zależności: „Dopełnienia nie są formami samodzielnymi, lecz zależnymi; zależą od innych wyrazów zdania” (Durys 1927: 25). Wyróżnia się dopełnienia rządzone i wolne. „Dopełnienia rządzone to te, których określonej formy (przypadku) bezwzględnie wymaga czasownik”, np. Svetimi dūmai akis graužia R. J., natomiast „[W]olnymi dopełnieniami nazywamy te dopełnienia, których określonej formy (przypadku) czasownik nie wymaga bezwzględnie”, np.: kalbėjome visą valandą (Durys 1927: 26). Jak widać, w definicji dopełnień rządzonych zbliżamy się całkowicie do samego pojęcia rządu. Chociaż rząd łączy się z wymogiem morfologicznej formy przypadka, jednak forma ta (lub ARTŪRAS JUDŽENTIS. Prijungiamasis ryšys lietuvių sintaksės darbuose (XX a. pirmoji pusė) | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.05 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 formy) nie zostaje nazwana. Wiele przykładów wolnych dopełnień podawanych przez M. Durysa, patrząc z dzisiejszej perspektywy, jest niczym innym jak okolicznikami. Ponadto dopełnienia u M. Durysa wiążą się nie tylko z czasownikami – „mogą zależeć od każdego pełnego wyrazu zdania”: od rzeczowników, przymiotników, przysłówków (Durys 1927: 27–28). Dopełnienia występujące z rzeczownikami również mogą być rządzone i wolne, jednak „[S]ilnie związane z rzeczownikiem, prawdziwie rządzone (zależne) dopełnienie stanowi jedynie dopełniacz”, np. tėvo namai, natomiast „wszystkie inne dopełnienia nazw są jedynie wolnymi dopełnieniami, które tylko przyłączyły się do nazw” (Durys 1927: 29). Tak więc w składni M. Durysa prawdopodobnie po raz pierwszy w niepodległej Litwie przedstawiono definicję zgody. Ponadto nie wiąże się jej z konkretną wykładnią morfologiczną. Chociaż rząd w podręczniku nie jest zdefiniowany, sam termin rządu jest jednak używany (dopełnienia rządzone). Pojęcie rządu wiąże się z zależnością, a rząd jest ogólnie rozumiany jako wymaganie określonej formy przypadka. Nowatorski podręcznik M. Durysa najwyraźniej nie odniósł sukcesu. W 1930 roku ukazała się Syntaxis języka litewskiego Zigmanta Kuzmickisa. Była chętnie wykorzystywana w szkołach: w ciągu dziesięciolecia wydano pięć wydań tego podręcznika. W podręczniku Z. Kuzmickisa nie obiera się drogi gramatyki formalnej („czysto formalny kierunek gramatyki nie jest nam tymczasem akceptowalny”), lecz drogę właściwej wówczas gramatyki logiczno-psychologicznej: „Pisząc tę składnię, poświęcałem wiele uwagi formom gramatycznym i ich relacjom, jednak starałem się wszędzie powiązać je z psychologicznie logicznym myśleniem” (Kuzmickis 1930: 5). Nowa struktura podręcznika Z. Kuzmickisa: związkom składniowym poświęca on nie tylko osobny podrozdział „Zgoda i rząd wyrazów”, lecz także wysuwa go do wprowadzającej części składni (Kuzmickis 1930: 11–15). Podana przez niego definicja zgody jest podobna do tej przedstawionej przez M. Durysa: „Takie uporządkowanie form wyrazów w zdaniu, w którym jedna forma wyrazu, zależna od innej, zostaje uzgodniona, zharmonizowana z tą drugą formą, nazywa się zgodą” (Kuzmickis 1930: 13). Nie wspomina się w nim również o konkretnych formach morfologicznych, lecz mówi się ogólnie o formie wyrazu. Ponadto uzgodnienie wiąże się z priklausymu (pareidama). W podręczniku bodaj po raz pierwszy w niepodległej Litwie zdefiniowano rząd, jednak zdefiniowano go nie przez wskazanie jego charakterystycznych cech, lecz przez zaprzeczenie ARTŪRAS JUDŽENTIS. Związek podrzędny w pracach dotyczących składni litewskiej (pierwsza połowa XX w.) | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.05 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 uzgodnieniu: „Takie uporządkowanie form wyrazów w zdaniu, w którym jedna forma wyrazu, zależąc od innej, nie jest z nią zharmonizowana ani uzgodniona, nazywa się rządem” (Kuzmickis 1930: 13). Analizując składnię zdania pojedynczego, nie orzecznik (jak u M. Durysa), lecz podmiot definiuje się na podstawie uzgodnienia (a także formy i znaczenia): „<...> podmiotem jest przypadek mianownika, uzgodniony pod względem formy z orzeczeniem, lub inny wyraz zastępujący ten przypadek mianownika i oznaczający to, czemu przypisane jest działanie lub właściwość orzeczenia” (Kuzmickis 1930: 17). Uzgodnienie podmiotu z orzeczeniem omawia się również w poświęconym temu podrozdziale, w którym analizuje się orzeczenie proste i złożone. Z. Kuzmickis dodaje godną uwagi uwagę: „Przypadek imiennej części orzeczenia niekiedy nie jest uzgadniany, lecz rządzony: zwykle rządzi nim łącznik orzeczenia (nėr močiutės)” (Kuzmickis 1930: 22). Słusznie zauważono, że przypadek rzeczownika występującego jako imienna część orzeczenia zależy od przeczącego łącznika. Konsekwentnie rozwijając tę spostrzeżenie, także łącznik twierdzący powinien rządzić odpowiednim mianownikiem (jest / była babcia)... Z. Kuzmickis dzieli przydawki na uzgadniające się i rządzące. Przydawki uzgadniające się są albo przymiotnikowe, uzgadniane z określanymi wyrazami pod względem rodzaju, liczby i przypadka, albo rzeczownikowe, czyli przydawki dopowiadające, uzgadniane tylko pod względem przypadka. Przydawki rządzące występują albo w dopełniaczu, albo w narzędniku, np.: srebra (rosa), żółtymi kwiatkami (kwiat) (Kuzmickis 1930: 27). Pojęcie przydawek rządzących zaciera różnice między przydawkami a dopełnieniami (za rządzone zwykle uważa się dopełnienia, a nie przydawki). Takie ujęcie przyznaje pierwszeństwo nie związkom składniowym (ponieważ według niego zarówno dopełnienia, jak i przydawki mogą być rządzone), lecz morfologicznej formie tych części zdania. Sintaksė M. Durysa była pod tym względem „bardziej syntaktyczna”. A oto, opisując dopełnienia, Z. Kuzmickis radzi sobie nawet bez wspomnienia o rządzie. Wystarczą mu jedynie ich forma i rola w zdaniu: „<...> te słowa, które są wyrażone rzeczownikami odmienianymi lub zastępującymi je innymi słowami z przyimkami lub bez nich i które nie tworzą w zdaniu żadnej okoliczności, będziemy nazywać dopełnieniami” (por. Kuzmickis 1930: 43–44). Wydając książkę ponownie, autor wprowadził pewne zmiany, zwłaszcza doprecyzował definicje. Oto w piątym wydaniu podręcznika, które valdymas apibrėžti taip: „Jei vienas žodis priklauso nuo kito žodžio ir yra su juo suderintas, tai ukazało się najprawdopodobniej w 1939 roku (data wydania nie jest podana), takie stosunki między wyrazami nazywa się uzgodnieniem”; „Jeśli jeden wyraz zależy od innego wyrazu, lecz nie jest z nim uzgodniony, to taki stosunek między wyrazami nazywa się rządem” (Kuzmickis [1939?]: 13). Oba związki składniowe zdefiniowano na podstawie pojęcia zależności, jak gdyby były jego odmianami. Dobrze ukazano składniową naturę uzgodnienia i rządu. Tylko uzgodnienie definiuje się w sposób wadliwie zamkniętego koła ARTŪRAS JUDŽENTIS. Związek podrzędny w pracach dotyczących składni języka litewskiego (pierwsza połowa XX wieku) | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.05 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 (gdy w definicji to samo słowo jest używane zarówno w znaczeniu zwykłym, jak i terminologicznym: jest uzgodnione, czyli zachodzi uzgodnienie), natomiast definicja rządu opiera się na uzgodnieniu. Doprecyzowana została również definicja podmiotu – nie ma w niej już uzgodnienia z orzeczeniem: „podmiot jest formą mianownika, wskazującą, komu jest przeznaczone orzeczenie; z podmiotem orzeczenie jest uzgodnione” (Kuzmickis [1939?]: 18). Niezmienione pozostały omówienie uzgodnienia podmiotu i orzeczenia, podział przydawek oraz definicja dopełnień. Jak widać, definiując odmiany związku podrzędnego, Z. Kuzmickis skorzystał z dorobku M. Durysa i konsekwentnie go rozwinął. Całkowicie współcześnie wygląda wysunięta przez Z. Kuzmickisa zależność (uzgodnienie) podmiotu od orzeczenia, z której później zrezygnowano. Jednakże wyodrębnianie orzecznikowej części nominalnej rządzonej, a także rządzonych przydawek, pokazuje, że syntaktyczna natura związku wyrazów nie jest jeszcze u Z. Kuzmickiego oddzielona od ich morfologicznego wyrażenia. Przyjrzyjmy się teraz studiom wyższym. W wykładach Pranasa Skardžiusa „Gramatyka historyczna języka litewskiego: składnia”, pisanych najprawdopodobniej w latach 1935–1938, omawiane są nie tylko zagadnienia składni historycznej. Jak zauważa redaktor książki Albertas Rosinas, „są one w istocie poświęcone problemom składni synchronicznej i odzwierciedlają osiągnięcia europejskiej myśli syntaktycznej lat trzydziestych” (Rosinas, sud. ir par., 1998: 15). Oto w podrozdziale „Grupy wyrazów” P. Skardžius, opierając się na stosunkach znaczeniowych, dzieli związki syntaktyczne tworzących je wyrazów na koordynacyjne (współrzędne) i subordinacyjne (podrzędne): „Grupami wyrazów oznaczamy wzajemny stosunek w sposób niejednakowy, mianowicie: tak jak poszczególne role mogą być albo koordynowane (tj. zestawiane ze sobą równorzędnie), albo subordinowane (tj. podporządkowane sobie wzajemnie), tak i językowe wyrażenia tych ról mogą być koordynowane albo subordinowane” (Rosinas, sud. ir par., 1998: 520). O wzajemnych stosunkach wyrazów tworzących grupy subordinowane w wykładach nie mówi się osobno, jednak do pojęcia rządu zbliża się w podrozdziale „Grupa czasownikowa”, omawiając to, że czasowniki „wymagają” (tj. żądają) albo „nie wymagają” dopełnienia: „<...> wyróżnia się privalo ir kurie jo neprivalo, pav.: mušti, siūti ir miegoti, šokti. Bet šis skirtumas ne visados yra czasowniki przechodnie i nieprzechodnie, tj. takie, które wymagają dopełnienia” (Rosinas, sud. ir par., 1998: 526). W podrozdziale „Kongruencja” (Rosinas, sud. ir par., 1998: 544–546), po omówieniu grup wyrazów subordinowanych i koordynowanych, osobno mówi się o formalnym uzgadnianiu wyrazów. Krótko ARTŪRAS JUDŽENTIS. Relacja podrzędna w pracach dotyczących składni języka litewskiego (pierwsza połowa XX w.) | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.05 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 omawia się w nim różne przypadki uzgodnienia: uzgodnienie przydawki z wyrazem określanym, rzeczownika (rzeczownika orzecznikowego) i przymiotnika (przymiotnika orzecznikowego) w orzeczeniu z rzeczownikiem pełniącym funkcję podmiotu, przymiotnika pełniącego funkcję przydawki (przymiotnika przydawkowego) z określanym rzeczownikiem, przymiotnika przydawkowego lub orzecznikowego z kilkoma rzeczownikami, przydawki orzecznikowej z rzeczownikiem pełniącym funkcję podmiotu, przymiotnika pełniącego funkcję przydawki z określanym rzeczownikiem lub kilkoma rzeczownikami i, wreszcie, czasownika z zaimkiem pełniącym funkcję podmiotu. W tym ostatnim przypadku wspomina się na przykład jedynie o uzgadnianiu czasownika pod względem osoby i liczby z osobą lub osobami występującymi w funkcji podmiotu. Innymi słowy, omawia się jedynie różne przypadki morfologicznego wyrażania uzgodnienia. O relacjach składniowych nie wspomina się także w podrozdziale „Główne części zdania” (Rosinas, oprac. i wyd., 1998: 559–563). Przy analizie zdań złożonych również poprzestaje się na prymitywnym podziale relacji składniowych: wymienia się zdania złożone współrzędnie i podrzędnie, łączenie i podporządkowanie tworzących je zdań, np.: „Zdania podrzędne są przyłączane do głównych za pomocą pewnych elementów łączących, dlatego ich stosunek jest znacznie ściślejszy i wyraźniejszy niż w przypadku zdań złożonych współrzędnie” (Rosinas, oprac. i wyd., 1998: 567). Jak widać, w wykładach P. Skardžius poprzestawał jedynie na podziale relacji składniowych na współrzędne i podrzędne. Z jego wykładów studenci niemal niczego nie dowiadywali się o rekcji wyrazów, a o ich uzgadnianiu – jedynie rzeczy ogólnych; tego ostatniego nawet nie wiązano z wymienionymi typami relacji składniowych (stosunków między wyrazami). Nie uwidaczniał się również syntaktyczny charakter uzgodnienia, ponieważ omawiano jedynie różne przypadki jego realizacji morfologicznej. Leonardas Dambrauskas w artykule „Relacje między wyrazami w zdaniu” (1939) wspomina o uzgodnieniu i rządzie, jednak jego zdaniem termin rząd nie jest precyzyjny, ponieważ stosuje się go tylko do części grup wyrazowych z przyłączeniem (przez niego nazywanych grupami przyłączonymi), chociaż „wszystkie grupy przyłączone są «rządzone»” (Dambrauskas 1939: 86). Dlatego proponuje dzielić grupy przyłączone na uzgadniające skirstymą Z. Kuzmickio vadovėlyje. Matyti, kad M. Dambrauskas valdymą suprato labai się i nieuzgadniające się. Taka klasyfikacja przypomina klasyfikację relacji syntaktycznych w szerokim ujęciu – mniej więcej jako relację zależności wyrazów, która w grupach przyłączonych „nie ma jednakowej siły” (Dambrauskas 1939: 85). Tak szerokie i niezbyt określone rozumienie rządu w składni języka litewskiego nie znalazło kontynuacji. Relacja podmiotu i orzeczenia wydaje się M. Dambrauskasowi „bliższa stosunkowi grup przyłączonych” (Dambrauskas 1939: 85), tylko nie powiedziano, który element zależy od którego.