Danguolės Mikulėnienės mokslinės veiklos metmenys

AstA LeskAuskAitė, ViLijA RAgAišienė. Zarys działalności naukowej Danguolė Mikulėnienė 237 AstA LeskAuskAitė, ViLijA RAgAišienė Lietuvių kalbos institutas DAnguoLės MikuLėnienės Zarys działalności naukowej W 2022 roku prof. dr Danguolė Mikulėnienė pracuje w Instytucie Języka Litewskiego już od ponad trzech dziesięcioleci (od 1990 r.). W 2002 roku przejęła od dr. Kazysa Morkūnasa obowiązki kierowniczki Wydziału Historii Języka i Dialektologii, przemianowanego w 2015 r. na Centrum Geolingwistyki, i do dziś odpowiedzialnie je wykonuje, gromadząc, motywując i kierując swoich kolegów ku podążaniu niekiedy nawet niezwykle trudnymi drogami. Działalność prof. D. Mikulėnienė jest wielokierunkowa i różnorodna – akademicka, pedagogiczna, społeczna, kulturalna. jest autorką licznych publikacji naukowych i pomocy dydaktycznych dla szkół ogólnokształcących oraz wyższych, członkinią kolegiów redakcyjnych litewskich i zagranicznych czasopism naukowych oraz innych wydawnictw, redaktorką naukową, edytorką i recenzentką, konsultantką, organizatorką i uczestniczką konferencji oraz innych wydarzeń, byłą sekretarz i przewodniczącą Państwowej Komisji Języka Litewskiego itd. Lingwistka poświęca niemało czasu i sił działalności oświatowej, na przykład wygłasza publiczne wykłady i referaty dla społeczeństwa, odwiedza szkoły, nawiązuje kontakty ze społecznościami różnych miejFotografia Astos Leskauskaitė. 238 JĘZYK OGÓLNY | 95 scowości. Ta lingwistka jest znakomitą pedagożką, nie tylko kształciła i nadal kształci studentów kierunku językoznawczego na litewskich uniwersytetach, lecz także przyprowadziła wielu z nich do Instytutu Języka Litewskiego i zachęciła ich do podjęcia studiów doktoranckich. Niemniej największe i najważniejsze miejsce w życiu D. Mikulėnienė zajmuje działalność naukowa. Jednym z wybranych przez nią wczesnych tematów badawczych była akcentuacja języka litewskiego (synchronia i diachronia). W 1987 r., pod kierunkiem Aleksego Girdenisa i Adelė Laigonaitė, obroniła na Uniwersytecie Wileńskim rozprawę kandydacką Metatonia derywatów sufiksalnych współczesnego języka litewskiego. Badaczka uważa metatonię za zjawisko morfonologiczne, dowiodła synchronicznego i diachronicznego związku wymiany intonacji oraz miejsca akcentu w wyrazie pochodnym. W artykułach naukowych omawiała również inne kwestie akcentuacji: metatonię złożeń języka litewskiego, rozwój odmieniających się derywatów przedrostkowych z *p- i derywatów przyrostkowych od nazw, historię akcentuacji przymiotników zaimkowych, diachroniczne badania metatonii oraz in. Wieloletnie badania podsumowano w monografii Cirkumfleksinė metatonija lietuvių kalbos vardažodiniuose daiktavardžiuose ir jos kilmė, która ukazała się w 2005 r. Z akcentuacją związany jest również inny kierunek badań D. Mikulėnienė – kontakty języków bałtyckich i słowiańskich. Według niej w mówionym języku litewskim widoczne są tendencje do upraszczania systemu akcentuacyjnego. Szczególnie wyraźne w gwarach pogranicznych są defonologizacja intonacji oraz wpływ tego zjawiska na dalszy rozwój akcentu gwar litewskich na pograniczu. D. Mikulėnienė uzasadnia to twierdzenie przede wszystkim przykładem gwary gierweckiej. Jednak gwary pograniczne są ważne nie tylko z punktu widzenia akcentuacji, lecz także morfologii, leksyki i innych aspektów lingwistycznych. Skłoniło to D. Mikulėnienė do opracowania wraz z K. Morkūnasem tekstów gwary dieveniškeskiej (1997), w których po raz pierwszy w historii dialektologii litewskiej konsekwentnie oznaczono różne wahania jakościowe i ilościowe głosek oraz inne właściwości. Później ukazał się przygotowany wspólnie z K. Morkūnem, Aloyzem Vidugirisem i Laimą Grumadiene (autorką pierwszego tomu) Słownik gwary dieveniškijskiej (t. i–ii, 2005–2010), a wraz z A. Vidugirisem – Teksty gwary zietelskiej (t. i–ii, 2005–2010). z zastosowaniem tradycyjnych metod dialektologii oraz nowych metod socjolingwistyki i geolingwistyki, wraz z zespołem współautorów napisana została monografia Zmiana gwar litewskich na początku XXI wieku: gwary Litwinów w Polsce (2016). W drugiej połowie XX wieku stała potrzeba gromadzenia materiału gwarowego oraz badania arealne gwar litewskich stały się dla dialektologów przesłanką do opracowywania nowych programów badawczych. D. Mikulėnienė również zaangażowała się w opracowanie tych narzędzi AstA LeskAuskA, ViLijA RAgAišienė. Zarys działalności naukowej Danguolė Mikulėnienė 239 prac redakcyjnych. opracowała dwie części programu badań nad gwarami języka litewskiego i ich wzajemnym oddziaływaniem – Morfologię (z K. Morkūnem, 1995) i Akcentuację (z Bonifacasem Stundžiusem, 1996). Historia języka litewskiego i dialektologii to ważny i interesujący kierunek badań, na którym D. Mikulėnienė szczególnie skupiła uwagę w ostatnim dziesięcioleciu. Na konferencjach naukowych, podczas różnych innych wydarzeń i w opublikowanych pracach wciąż przedstawia nowe, wcześniej niepublikowane fakty o wybitnych i mało znanych językoznawcach, deskryptywnie i krytycznie omawia znaczenie ich prac i idei naukowych. Trylogia monografii Lietuvių tarmėtyra: genezė, raida ir paradigminiai lūžiai poświęcona jest kształtowaniu się i rozwojowi dialektologii litewskiej jako paradygmatu zróżnicowania językowego w językoznawstwie. Przed kilkoma laty ukazała się pierwsza część – Ikitarmėtyrinis laikotarpis. Początki dialektologii litewskiej: wyodrębnianie dialektów, zalążki perspektyw badawczych i ich typy (2018). W tej monografii, stosując założenia metod historiografii lingwistycznej i krytycznej analizy lingwistycznej, omówiono okres przeddialektologiczny oraz okres początków dialektologii litewskiej. Podsumowując wyniki przeprowadzonych badań, badaczka zauważa, że „językoznawstwo, podobnie jak wszystkie nauki humanistyczne, na początku XX w. staje się pewnym środkiem umacniania (i potwierdzania) tożsamości lokalnej”. W studium naukowym Lietuvių kalbos instituto istorija 1: lietuvių kalbos ir kalbotyros intitucionalizacija, wydanym w 2021 r., D. Mikulėnienė, opierając się na dokumentach archiwalnych i innych materiałach, powraca do początków instytucjonalizacji języka litewskiego i językoznawstwa oraz działalności Wydziału Języka Litewskiego Instytutu Lituanistycznego Antanasa Smetony w latach 1939–1940. W innym studium – Lietuvių kalbos instituto istorija 2: kalbotyros aneksija (2022) – przedstawiono krótki, lecz niezwykle złożony okres 1940– 1952, który miał decydujące znaczenie dla przemian litewskiego językoznawstwa. Poprzez transformacje zachodzące w różnych okresach autorka próbuje ujawnić mechanizm aneksji i charakter jego działania, scharakteryzować jej najwyrazistsze przejawy – ideologizację i nomenklaturyzację działalności Instytutu Języka Litewskiego i jego pracowników, a także ideologizację i upraszczanie treści naukowych. Wielka ciekawość i wytrwałość – cechy absolutnie niezbędne prawdziwemu naukowcowi – skłoniły D. Mikulėnienė do podjęcia poszukiwań nowych sposobów prowadzenia badań nad dialektami języka litewskiego i publikowania ich wyników. to właśnie wtedy, pod koniec ostatniej dekady ubiegłego wieku, gdy w Instytucie Matematyki i Informatyki utworzono katedrę UNESCO Informatyka dla humanistów i rozpoczął się szybki rozwój informatyki na Litwie, zrodził się w niej nowatorski pomysł, by w nowoczesny sposób zaprezentować dialekty języka litewskiego szerokiemu społeczeństwu. Pod kierownictwem D. Mikulėnienė i przy współpracy dialektologów z Instytutu Języka Litewskiego ze specjalistami informatykami z Instytutu Ma- 240 BenDRinė kALBA | 95 tematyki i informatyki ujrzał światło dzienne dwujęzyczny komputerowy słownik Lietuvių tarmės = Lithuanian Dialects (cz. 1 – 2000, cz. 2 – 2005, cz. 3 – 2011). Wspomniana praca, wsparcie K. Morkūnasa, członkostwo w międzynarodowym stowarzyszeniu dialektologów i geolingwistów oraz inne czynniki skłoniły językoznawczynię do podjęcia szerszych badań geolingwistycznych i dążenia do tego, aby ten kierunek, z powodzeniem rozwijany za granicą, umocnił się również na Litwie. Pierwszą próbą typologicznego zestawienia i porównania danych dotyczących dialektów języków bałtyckich był prospekt dzieła Baltu valodu atlants = Baltų kalbų atlasas = Atlas of the Baltic Languages, który ukazał się w 2009 r. i został przygotowany przez dialektologów z Instytutu Języka Litewskiego oraz Instytutu Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego. D. Mikulėnienė jest jedną z głównych autorek i redaktorek. Kontynuując rozpoczęte prace, wydano pierwszy tom tego atlasu, poświęcony omówieniu leksyki flory (1. wyd. – 2012 r., 2. popraw. i uzup. wyd. – 2013 r.). Przygotowany, lecz jak dotąd niewydany, jest także drugi tom, w którym opisano leksykę fauny języków bałtyckich. W latach 2011–2014 ogromne przedsięwzięcie zainicjowane i kierowane przez D. Mikulėnienė – projekt finansowany z dotacji powszechnej Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne upowszechnianie informacji dialektalnej, który zjednoczył ponad trzydziestu litewskich dialektologów – stało się znaczącym jakościowym skokiem w litewskiej dialektologii. W ciągu 3,5 roku wykonano ogromną pracę – przeprowadzono kontrolę ponad 700 punktów Litewskiego atlasu językowego i oceniono geolingwistyczną sytuację dialektów języka litewskiego oraz innych języków na początku XXI w. Od tego czasu w dyskursie litewskiej dialektologii zaczęły upowszechniać się nowe idee naukowe, funkcjonować nowe pojęcia i kategorie (multimodalny model dialektologii, czas obserwowany, wykładniki dialektalności, dyskurs itd.), a także zaczęto stosować współczesne metodologie i metodyki badawcze. Zdaniem D. Mikulėnienė praca ta powinna zapewnić ciągłość badań nad dialektami języka litewskiego, dostarczyć nowych danych bałtystyce i językoznawstwu porównawczemu, stworzyć warunki do prognostycznych badań socjolingwistycznych oraz wyznaczyć dalszy rozwój języka litewskiego i jego dialektów. Litewskim dialektologom rzeczywiście otworzyła szerokie przestrzenie i perspektywy badawcze. D. Mikulėnienė wraz ze swoimi kolegami przygotowała już i wydała również znaczące prace, w których stosowane są metodologiczne podejścia i metodyki dialektologii percepcyjnej, geolingwistyki i socjolingwistyki: Zmienność językowa i jej ocena z punktu widzenia dialektologii percepcyjnej: wyobrażenia wariantów i miejsc (2018), Dialektometryczny przekrój klasyfikacji tradycyjnych dialektów litewskich (2019), Warianty języka litewskiego: perspektywy badacza i zwykłego członka wspólnoty językowej (2020). AstA LeskAuskAitė, ViLijA RAgAišienė. Zarys działalności naukowej Danguolė Mikulėnienė 241 na publikację czekają także wyniki innych prowadzonych lub już zakończonych badań. Wiele istotnych spostrzeżeń opublikowano również w artykułach naukowych w różnych czasopismach naukowych i innych wydawnictwach. Jednym z zamierzeń D. Mikulėnienė z ostatnich lat jest tworzony w Instytucie Języka Litewskiego korpus lokalnych wariantów języka litewskiego, czyli Tarmynas1. Planuje się włączyć do niego wszystkie zgromadzone i gromadzone w tym instytucie zasoby dialektalne (nagrania dźwiękowe, teksty zapisane za pomocą międzynarodowej transkrypcji fonetycznej, rękopisy językoznawców itp.), a także udostępnić je w wygodny sposób nie tylko badaczom z Litwy, lecz również badaczom zagranicznym i społeczeństwu. z wykorzystaniem narzędzi platformy Arcgis przetestowano już analizę geospatialną danych Tarmynasu, która w przyszłości będzie rozwijana. Szerzej ten korpus przedstawiono w studium naukowym D. Mikulėnienė i Agnė Čepaitienė Tarmynas – model bazy danych lokalnych wariantów języka litewskiego (2022)2. Zatem inicjatywy i działalność D. Mikulėnienė z ostatnich dwóch dziesięcioleci niewątpliwie można oceniać jako pojawienie się szkoły nowego kierunku badań. Do swoich inicjowanych i kierowanych prac bez wahania włącza swoich kolegów i uczniów. W krótkiej publikacji trudno jest omówić i przedstawić wszystkie prace wykonane przez D. Mikulėnienė. Z działalnością naukową i pedagogiczną Profesor można szczegółowo zapoznać się w wydanej w 2022 r. przez Instytut Języka Litewskiego publikacji Danguolė Mikulėnienė. Wskaźnik bibliograficzny. AstA LeskAuskAitė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Lt-10308 Wilno [email protected] ViLijA RAgAišienė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Lt-10308 Wilno [email protected] 1 Zob. https://maps.lki.lt/portal/home/. 2 Čepaitienė Agnė, Mikulėnienė Danguolė. Tarmynas – model bazy danych lokalnych wariantów języka litewskiego, 2022. Dostęp w internecie: http://lki.lt/wp-content/uploads/2022/09/tarmynas-%e2%80%93-Lietuvos-vietiniu-kalbos-variantu-duomenu-bazes-modelis_galutinis.pdf.