Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis

NIDA PODERIENĖ Instytut Języka Litewskiego doi.org/10.35321/bkalba.2022.95.03 UŻYWANIE JĘZYKÓW I POSTAWY JĘZYKOWE: PRZYPADEK SZKÓŁ Z POLSKIM JĘZYKIEM NAUCZANIA SŁOWA KLUCZOWE: język polski, język litewski, używanie języków, postawy językowe. STRESZCZENIE Artykuł przedstawia wyniki badania ankietowego przeprowadzonego w grupach uczniów klas 3–8 uczących się w dwóch szkołach z polskim językiem nauczania. Badanie dotyczyło najczęściej używanego języka w domu, pierwszeństwa wyboru języka w stosunku do innych języków, postaw wobec znaczenia znajomości i nauki języka litewskiego i innych języków oraz ich wartości społecznej, a także osobistego stosunku uczniów do języka litewskiego i polskiego. Celem badania było ustalenie powiązań między wyborem języków w codziennej komunikacji uczniów, związku między postawami językowymi a pierwszeństwem wyboru języka oraz zmian tendencji wyboru języka i postaw językowych w różnych grupach wiekowych. Badanie wykazało, że większość uczniów porozumiewa się w domu po polsku, choć dla części z nich polski nie jest jedynym najczęściej używanym w rodzinie językiem. W codziennej komunikacji najczęściej wybierane są języki polski i rosyjski. Stwierdzono statystycznie istotną korelację między postawami językowymi a pierwszeństwem wyboru języka w obszarach aktywności językowej. ABSTRAKT Artykuł przedstawia wyniki badania ankietowego dotyczącego najczęściej używanego języka w domu, wyboru języka w odniesieniu do innych języków w różnych sytuacjach komunikacyjnych oraz postaw językowych wobec języka polskiego, litewskiego i angielskiego. Badanie przeprowadzono w grupach uczniów klas 3–8 w dwóch szkołach z polskim językiem nauczania. Dane z badania analizowano w odniesieniu do grup wiekowych, uwzględniając takie aspekty jak język dominujący w komunikacji z rodziną oraz wybór języka preferowanego w stosunku do innych języków. Postawy językowe uczniów badano pod kątem społecznej wartości języka, motywacji do nauki oraz osobistego stosunku do języka. Dane badawcze dotyczące dominacji językowej pokazują, że NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 25 większość uczniów porozumiewa się w domu po polsku, choć dla niektórych z nich polski nie jest jedynym językiem używanym w rodzinie. W codziennym użyciu zwykle preferowane są język polski i rosyjski. Stwierdzono istotną korelację między preferencjami językowymi w poszczególnych rodzajach aktywności językowej a postawami wobec języków. WPROWADZENIE Litwa jest jednym z nielicznych państw Unii Europejskiej, w których działają szkoły z językiem nauczania mniejszości narodowych. W szkołach z polskim językiem nauczania uczniowie kształcą się w języku polskim, a języka litewskiego uczą się na lekcjach języka litewskiego zgodnie z jednolitym dla wszystkich szkół na Litwie programem ogólnym języka i literatury litewskiej. Ustawa o oświacie ustanawia wymóg, by wszystkie szkoły na Litwie zapewniały osiągnięcie określonego poziomu znajomości języka litewskiego, jednak ze względu na znaczne różnice w osiągnięciach w zakresie języka litewskiego, widoczne między szkołami z litewskim językiem nauczania a szkołami z językami nauczania mniejszości narodowych, absolwentom tych ostatnich szkół przyznaje się ulgi przy ocenie prac z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej. Niewystarczająca znajomość języka litewskiego ogranicza możliwości wykorzystania własnego potencjału podczas dalszej nauki na litewskich uczelniach oraz realizacji celów zawodowych. Na Litwie przeprowadzono szeroko zakrojone badania, których celem było ustalenie przyczyn słabszych osiągnięć w nauce języka litewskiego wśród absolwentów szkół z językiem nauczania mniejszości narodowych. Badanie jakości znajomości języka litewskiego wśród uczniów starszych klas gimnazjalnych, przeprowadzone w szkołach w Wilnie z litewskim, polskim i rosyjskim językiem nauczania, wykazało, że kompetencja gramatyczna gimnazjalistów ze szkół mniejszości narodowych jest podobna do kompetencji gimnazjalistów uczących się w szkołach z litewskim językiem nauczania, jednak popełniają oni więcej błędów w użyciu języka. Zasadnicza różnica polega na tym, że uczniowie kształcący się w szkołach z polskim i rosyjskim językiem nauczania mają węższy zasób słownictwa litewskiego i częściej popełniają błędy leksykalne (Vilkienė 2019: 118). Zdaniem litewskich badaczy analizujących związek między znajomością języka a postawami wobec niego, to, jak gimnazjaliści uczący się w szkołach z polskim językiem nauczania przyswajają język litewski, zależy od motywacji do nauki oraz pozytywnych postaw wobec języka litewskiego, jego prestiżu, Litwinów i Litwy (Vilkienė ir kt. 2019: 63). Uczniowie szkół z językami nauczania mniejszości narodowych urodzili się i dorastają na Litwie, uczą się języka litewskiego od momentu rozpoczęcia edukacji przedszkolnej aż do ukończenia szkoły, jednak część z nich nie opanowuje go dobrze. W tym kontekście istotne są prace autorów zagranicznych, w których analizuje się, 26 BENDRINĖ KALBA | 95 ile czasu zajmuje dzieciom imigrantów opanowanie języka kraju zamieszkania, który jest dla nich drugim językiem. Naukowcy wnioskują, że większość uczniów uczących się drugiego języka potrzebuje średnio do siedmiu lat, aby móc swobodnie się nim posługiwać (Hakuta ir kt. 2000; Berman ir kt. 2011; Demie ir kt. 2013). Wskazuje się, że tempo przyswajania drugiego języka zależy od wieku, cech danej osoby, statusu społeczno-ekonomicznego rodziny, możliwości kontaktowania się z rodzimymi użytkownikami języka oraz poziomu znajomości języka ojczystego. Związek między językiem używanym w domu przez uczniów a osiągnięciami w nauce języków ukazują wyniki wtórnej analizy międzynarodowego badania OECD PISA przeprowadzonego w 2018 r., w którym oceniano umiejętność czytania piętnastolatków (Zabulionis 2020: 17–19). Ustalono, że wyniki uczniów, którzy przystąpili do testu czytania w języku innym niż używany w domu, są o 30–40 punktów niższe niż wyniki tych, u których język testu i język używany w domu są takie same. Wśród piętnastolatków, którzy przystąpili do testu OECD PISA w języku polskim, najwięcej jest tych, którzy wskazali, że w domu najczęściej posługują się innym językiem (24,2%). Może to być jedną z przyczyn słabszych wyników uczniów, którzy przystąpili do testu w języku polskim, w porównaniu z uczniami zdającymi go po litewsku lub rosyjsku. Porównanie wyników uczniów szkół z polskim i litewskim językiem nauczania pokazuje, że różnica wynosi aż 64 punkty (ŠBA 2020: 67). W 2015 r. w klasach 7–8 szkoły w Solecznikach z polskim językiem nauczania oraz w klasach 9–11 dwóch ukraińskich szkół z polskim językiem nauczania badano aspekty tożsamości etnicznej, języka ojczystego oraz używania i znajomości języków (Geben, Zielińska 2016). Według danych z badania językiem ojczystym większości uczniów szkoły w Solecznikach jest polski (72,5%), dwa języki ojczyste (polski i rosyjski, polski i litewski) wskazało 12,5 proc. uczniów, litewski – 12,5 proc., a rosyjski – zaledwie 2,5 proc. uczniów. Analiza danych pokazuje, że deklarowany język ojczysty i zachowania językowe bardzo się różnią. Choć według przedstawionych danych językiem ojczystym większości uczniów jest polski, podczas oglądania programów telewizyjnych najczęściej wybierają oni język rosyjski (85%), drugim najczęściej wybieranym językiem jest litewski (45%), a polski wybiera zaledwie 7 proc. uczniów; informacji w internecie szukają przede wszystkim po litewsku (70%), zaś po rosyjsku i polsku szuka ich odpowiednio 57,5 proc. i 45 proc. uczniów (Geben, Zielińska 2016: 137–138). Na podstawie badania można przypuszczać, że uczniowie powinni dobrze znać język litewski, ponieważ uczą się go w szkole i używają go w różnych kontekstach językowych, jednak osiągnięcia w zakresie języka litewskiego uczniów uczących się w szkołach z polskim językiem nauczania w Solecznikach nie potwierdzają tych przypuszczeń. NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 27 Rozbieżność między osiągnięciami w zakresie języka litewskiego w szkołach z litewskim językiem nauczania a osiągnięciami w szkołach, w których językiem nauczania jest polski, świadczy o tym, że uczniowie kształcący się w języku mniejszości narodowej stoją przed trudnym zadaniem – muszą szybko nauczyć się litewskiego i uczyć się go na tym samym poziomie co uczniowie uczący się po litewsku, rozwijać słownictwo i doskonalić swoje umiejętności językowe. Sprzyjające używaniu języka litewskiego otoczenie językowe oraz pozytywne postawy wpływające na zachowania językowe pomagają szybciej opanować ten język. Kompetencję językową zdobywa się nie tylko przez naukę języka, lecz także przez posługiwanie się nim we wszystkich obszarach aktywności językowej i w różnych kontekstach. W niniejszym artykule analizuje się, w jakich obszarach używania języka uczniowie klas progimnazjalnych uczący się w szkołach z polskim językiem nauczania wybierają litewski obok polskiego oraz nauczanych w szkole rosyjskiego i angielskiego, a także jakie postawy wobec języków mają uczniowie w różnym wieku. Badanie obejmuje grupy klas edukacji początkowej (klasy 3–4) i podstawowej (klasy 5–6 oraz 7–8), czyli te okresy rozwojowe, w których kształtują się postawy wartościujące jako głębokie przekonania ukierunkowujące zachowanie i wpływające na zachowania językowe. Przedmiotem badania są używanie języka i postawy językowe uczniów klas 3–8 szkół z polskim językiem nauczania. Analiza opiera się na danych z badania ankietowego przeprowadzonego w 2021 r. w szkołach z polskim językiem nauczania. Celem badania jest określenie obszarów dominacji językowej w codziennej praktyce, zbadanie, który język (lub które języki) uczniowie preferują w sytuacjach komunikacyjnych, oraz poznanie ich postaw wobec używanych języków i ich nauki. Aby osiągnąć ten cel, sformułowano następujące zadania: 1) przeanalizować język domowy uczniów z różnych grup wiekowych oraz wybór preferowanego języka w codziennym użyciu; 2) zbadać postawy językowe uczniów wobec znaczenia nauki języków, ich wartości społecznej oraz osobistego stosunku do języka polskiego i litewskiego; 3) określić powiązania między wyborem preferowanego języka w różnych obszarach aktywności językowej a tendencjami dotyczącymi wyboru języka i postaw językowych w poszczególnych okresach rozwojowych. W pierwszym rozdziale artykułu przedstawiono materiał badawczy i metodologię, a w dwóch kolejnych omówiono wyniki badania: w rozdziale drugim analizuje się dane ukazujące aspekty dominacji języka i jego wyboru, a w trzecim – dane obrazujące postawy językowe uczniów. 1. MATERIAŁ BADAWCZY I METODOLOGIA Materiał badawczy artykułu stanowią dane z 263 wypełnionych kwestionariuszy, zebranych wśród uczniów klas 3–8 uczących się w dwóch szkołach z polskim językiem nauczania – w mieście Wilnie i samorządzie rejonu solecznickiego – dotyczących dominacji językowej- 28 BENDRINĖ KALBA | 95 i postaw językowych1. Podstawę kwestionariusza stanowiły pytania z kwestionariusza badania języka uczniów i ich postaw językowych, przeprowadzonego w latach 2018–2019 w szkołach z litewskim językiem nauczania; jego podstawą teoretyczną była koncepcja żywotności etnolingwistycznej Howarda Gilesa (Giles i in. 1977: 306–348). Teoria H. Gilesa była rozwijana przez innych badaczy, którzy na podstawie badań empirycznych uzupełnili parametry żywotności etnolingwistycznej o takie wskaźniki, jak dominacja języka, prestiż, znajomość języka i postawy językowe, a także zróżnicowanie używanego języka. Aby porównać wyniki niniejszego badania dotyczące aspektów nauki języka z danymi z badań przeprowadzonych w skali krajowej, przy opracowywaniu kwestionariusza uwzględniono także kwestionariusze międzynarodowych badań osiągnięć uczniów w czytaniu PIRLS i OECD PISA realizowanych na Litwie. Kwestionariusz przygotowany dla szkół z litewskim językiem nauczania zaadaptowano dla uczniów szkół mniejszości narodowych, rezygnując z niektórych pytań (np. o potencjał języka litewskiego) i dodając pytania istotne dla niniejszego badania, dotyczące zakresu używania języków polskiego i rosyjskiego. Kwestionariusz opracowano tak, aby umożliwiał porównawczą analizę tendencji w używaniu języka litewskiego i innych języków, zachowań językowych oraz postaw; wspólna część kwestionariusza pozwala porównywać wyniki badań dotyczących używania języka litewskiego i postaw językowych uczniów w tym samym wieku, uczących się w języku mniejszości narodowej i w języku litewskim. Pytania sformułowano tak, aby były jednakowo zrozumiałe zarówno dla ucznia szkoły początkowej, jak i dla ucznia kończącego progimnazjum. Badanie przeprowadzono pod koniec 2021 r. Z powodu pandemii COVID-19 zajęcia odbywały się w trybie hybrydowym – zdalnie i w klasach; z powodu kwarantanny nie można było pojechać do szkół, aby zebrać materiał badawczy. Dlatego nauczycielom wysłano instrukcje dotyczące przeprowadzenia badania oraz kwestionariusze w języku polskim i litewskim (aby nauczyciele mogli wcześniej się z nimi zapoznać), a także linki do platformy elektronicznej, na której uczniowie mieli odpowiadać na pytania. 1 Materiał badawczy zebrano w 2021 r. w ramach projektu wspieranego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego Prestiż języka litewskiego: postawy językowe uczniów szkół mniejszości narodowych i ich związek ze znajomością języka litewskiego. Badanie w ramach projektu przeprowadzono w szkołach z polskim i rosyjskim językiem nauczania; kwestionariusz opracowały, a dane badawcze zgromadziły Aurelija Tamulionienė, Sonata Vaičiakauskienė i autorka niniejszego artykułu. Przy opracowywaniu kwestionariusza dostosowanego do różnych grup wiekowych konsultacji udzieliła Lauryna Rakickienė. Badanie przeprowadzono w ramach Programu wzmacniania prestiżu języka litewskiego, zatwierdzonego uchwałą Państwowej Komisji Języka Litewskiego nr N-5(175) z 25 kwietnia 2019 r. W sprawie zatwierdzenia Programu wzmacniania prestiżu języka litewskiego. Instytucją realizującą był Instytut Języka Litewskiego; umowę zawarto 1 października 2021 r., nr K-9/2021. NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 29 W badaniu wzięli udział uczniowie, których rodzice wyrazili zgodę na udział dzieci w badaniu. W instrukcji wskazano, że jeśli uczniowie będą wypełniać kwestionariusze w języku litewskim, należy zadbać o to, aby rozumieli wszystkie pytania. Uczniowie szkoły w rejonie solecznickim wybrali wypełnianie kwestionariusza w języku polskim, a uczniowie szkoły w Wilnie – w języku litewskim. Uczniowie wszystkich klas wypełniali kwestionariusze w formie elektronicznej w pracowniach informatycznych. W celu zapewnienia ochrony danych dotyczących uczniów podczas opracowywania wypełnionych kwestionariuszy usunięto dane osobowe (nazwiska, adresy); wyniki badania omawia się bez podawania nazwy szkoły. 1.1. Ogólna charakterystyka uczniów uczestniczących w badaniu Spośród 263 uczniów uczestniczących w badaniu 22,1 proc. uczy się w szkole w Wilnie, a 78 proc. – w szkole w rejonie solecznickim. Ogólną charakterystykę uczestników badania według klas przedstawiono w tabeli 1. TABELA 1. Ogólna charakterystyka uczestników badania Klasa Liczba Chłopcy Dziewczęta Wiek 3–4 108 (41%) 60 (56%) 48 (44%) 8–10 lat 5–6 64 (24%) 32 (50%) 32 (50%) 11–12 lat 7–8 91 (35%) 41 (45%) 50 (55%) 13–14 lat Ogółem: 263 (100%) 133 (51%) 130 (49%) Badanie ma charakter ilościowy, a jego narzędziem jest kwestionariusz. Do analizy danych wykorzystano oprogramowanie SPSS. Analityczną analizę opisową danych przeprowadzono metodą porównawczą, a tendencje, korelacje i zależności w wynikach badania oceniono metodą ilościową – obliczono współczynnik korelacji Pearsona (r). 2. WYNIKI BADANIA: DOMINACJA JĘZYKA (JĘZYKÓW) W CODZIENNYM UŻYCIU PRZEZ UCZNIÓW W niniejszym rozdziale dane z badania analizowane są pod kątem dominacji języka: a) który język przeważa w komunikacji w domu; b) który język jest najczęściej wybierany spośród innych języków w różnych obszarach aktywności językowej. 30 BENDRINĖ KALBA | 95 2.1. Język używany w domu Język używany w domu jest przyswajany we wczesnym dzieciństwie (Kamandulytė-Merfeldienė 2014). Jak wskazuje wspomniana wtórna analiza badania OECD PISA (przeprowadzonego w 2018 r.), jednym z ważnych czynników wpływających na osiągnięcia edukacyjne jest język używany w domu. Aby ustalić, który język przeważa w komunikacji domowej, poproszono uczniów o zaznaczenie odpowiedzi na pytanie W jakim języku najczęściej rozmawiasz w domu? (□ po polsku, □ po rosyjsku, □ po litewsku, □ po angielsku, □ inny język (jaki?)). Uzyskane dane przedstawiono na rysunkach 1 i 2. RYS. 1. Język, w którym uczniowie najczęściej rozmawiają w domu (proc.) RYS. 2. Język używany w domu według klas (proc.) Jak wynika z danych, mniej niż połowa uczniów (41,8%) zadeklarowała, że w domu mówi po polsku, jedna czwarta (26,2%) — po rosyjsku, a jako język najczęściej używany w domu język litewski wskazał jeden uczeń. Prawie jedna trzecia uczniów jest dwujęzyczna — zadeklarowali oni, że najczęściej komunikują się w domu w kilku językach. Największa ich część (24,7%) wymieniła język polski i rosyjski, a 6,5% respondentów, oprócz polskiego i rosyjskiego, mówi w rodzinie także po litewsku. Analiza danych według klas wskazuje na odrębność grupy uczniów klas 5–6. Większa część uczniów z tej grupy używa w domu języka polskiego (48,4%), a najmniej wskazało język rosyjski (14%). Odpowiedzi uczniów dotyczące języka używanego w domu potwierdzają dane wspomnianej wtórnej analizy badania OECD PISA, zgodnie z którymi u około jednej czwartej uczniów uczących się w języku polskim język szkoły i język używany w domu są różne. Uczniowie ci potrzebują wsparcia w nauce nie tylko języka litewskiego, lecz także polskiego, który jest dla nich drugim językiem. NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 31 2.2. Wybór języka podczas oglądania filmów i przeglądania internetu Preferencje językowe analizowano według obszarów użycia języka — recepcji, produkcji i interakcji. Uczniów zapytano, jak często oglądają filmy, wyszukują informacje w internecie, czytają książki, rozmawiają z przyjaciółmi, piszą wiadomości SMS i komunikują się w mediach społecznościowych w następujących językach: polskim, rosyjskim, litewskim, angielskim i innym. Poproszono ich o zaznaczenie jednej z odpowiedzi: prawie nigdy; czasami; prawie zawsze. Dane dotyczące odpowiedzi na pytania o to, w jakim języku uczniowie najczęściej oglądają filmy i przeglądają internet, w podziale na klasy przedstawiono na rysunkach 3 i 4. RYS. 3. Najczęściej oglądają filmy (proc.) RYS. 4. Najczęściej przeglądają internet (proc.) Badanie wykazało, że we wszystkich grupach wiekowych podczas oglądania filmów dominuje język rosyjski (48,4–70,3%). Drugie miejsce zajmuje język polski, choć filmy w tym języku ogląda zaledwie 10,2–17,2% uczniów, a najmniejsza część uczniów (2,2–6,5%) wybiera język litewski. Z wyjątkiem uczniów klas 5–6 większość uczniów również najczęściej wybiera język rosyjski do wyszukiwania informacji w internecie. Omawiając wybór języka podczas wyszukiwania informacji w internecie, należy uwzględnić okoliczność, że badanie przeprowadzono w warunkach pandemii COVID-19 — w okresie, gdy w szkołach nauka odbywała się także zdalnie. Dlatego wyszukiwanie informacji w internecie zarówno po polsku, jak i po litewsku stanowiło istotną część procesu uczenia się, tj. uczniowie wyszukiwali informacje w tych językach również w celach edukacyjnych. Analiza danych wykazała istotną statystycznie dodatnią korelację między wyborem języka podczas oglądania filmów a jego wyborem podczas przeglądania internetu. Uczniowie przeglądający internet po polsku częściej mają skłonność do oglądania filmów w tym języku (r = 0,484), a uczniowie preferujący język rosyjski również częściej wybierają go w obu aktywnościach (r = 0,459). Podobną tendencję zaobserwowano w przypadku używania języka angielskiego (r = 0,465). Korelacja między używaniem języka litewskiego w obu aktywnościach jest słabsza (r = 0,380). 32 BENDRINĖ KALBA | 95 2.3. Wybór języka w komunikacji w mediach społecznościowych i bezpośredniej Wybór języka w komunikacji w mediach społecznościowych, za pośrednictwem SMS-ów i bezpośredniej ujawnia najbliższe otoczenie językowe uczniów. Dane z badania przedstawione według klas, pokazujące, w jakim języku uczniowie najczęściej się komunikują, zaprezentowano na rysunkach 5 i 6. RYS. 5. Najczęściej piszą SMS-y i komunikują się w mediach społecznościowych (proc.) RYS. 6. Najczęściej komunikują się z przyjaciółmi (proc.) W komunikacji bezpośredniej i internetowej dominują języki polski i rosyjski. Dane według grup wiekowych wskazują na podobne tendencje w wyborze języka. W klasach początkowych największa część uczniów, komunikując się w mediach społecznościowych i bezpośrednio, preferuje język rosyjski (odpowiednio 38% i 62%); drugim najczęściej używanym językiem jest polski (25,9% i 38,9%), a po litewsku porozumiewa się mniej niż jedna dziesiąta uczniów (5,6% i 9,3%). Podobną tendencję widać w grupie klas 7–8. Na tle całej próby wyróżnia się grupa klas 5–6, w której większość uczniów preferuje język polski, a drugim najczęściej używanym językiem jest rosyjski. W tej grupie niemal dwukrotnie więcej uczniów komunikuje się również po litewsku. Prawdopodobnie na wybór języka komunikacji wpływa język używany w domu — w tej grupie największa część uczniów wskazała, że językiem domowym jest polski, a niemal o połowę mniej uczniów mówi w domu wyłącznie po rosyjsku. Stwierdzono statystycznie istotną dodatnią korelację między wyborem języka w komunikacji w mediach społecznościowych a komunikacją bezpośrednią: w przypadku wyboru języka litewskiego r = 0,486, języka polskiego — r = 0,481, a języka rosyjskiego — r = 0,426. Zaskakujące są dane wskazujące na ujemną korelację między wyszukiwaniem informacji w języku polskim a komunikowaniem się w mediach społecznościowych i za pośrednictwem SMS-ów w języku rosyjskim (r = −0,323). NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 33 2.4. Wybór języka podczas czytania książek Czytanie jest jedyną spośród badanych dziedzin używania języka, w której języki polski i litewski dominują we wszystkich grupach wiekowych. Wyniki badania przedstawiono w tabeli 2. TABELA 2. Język, w którym uczniowie niemal zawsze czytają książki (proc.) Klasa | Język polski | Język rosyjski | Język litewski | Język angielski | 3–4 | 53,7 | 13 | 24 | 7,4 | 5–6 | 44,4 | 9,4 | 34,4 | 3,1 | 7–8 | 31,9 | 16,5 | 18,7 | 2,2 Dominację języków polskiego i litewskiego we wszystkich grupach wiekowych można wyjaśnić praktyką nauczania tych języków — czytanie książek jest jedną z obowiązkowych aktywności. Jak wynika z rezultatów badania w podziale na grupy wiekowe, po polsku niemal zawsze czyta książki ponad połowa (53,7%) uczniów klas początkowych, jednak im starsi są uczniowie, tym mniejsza ich część deklaruje, że czyta po polsku (w poszczególnych grupach wiekowych: 53,7%, 44,4% i 31,9%). Prawdopodobnie odpowiadając na pytanie o język czytanych książek, uczniowie oceniali nie tylko wybór języka, lecz także częstotliwość czytania. Założenie to potwierdzają dane wskazujące, że im starsi uczniowie, tym większa część wybierała odpowiedź czasami. Z tego powodu przeanalizowano również odpowiedzi wskazujące, że książki w danym języku czytane są czasami. Odsetki uczniów deklarujących, że czytają książki po polsku czasami lub niemal zawsze, są zbliżone we wszystkich grupach wiekowych (72,2%, 69,4% i 72,6%). Drugim pod względem częstotliwości językiem wybieranym do czytania jest litewski. Takie wyniki niewątpliwie wynikają z faktu, że we wszystkich szkołach na Litwie uczniowie uczą się języka i literatury litewskiej, podobnie jak innych przedmiotów, według tego samego programu kształcenia ogólnego, który przewiduje czas na praktykę czytania po litewsku nie tylko podczas lekcji, lecz także w domu. Jak wynika z danych, niemal zawsze czyta książki po litewsku jedna czwarta uczniów klas początkowych (24%). W klasach 5–6, w których więcej czasu poświęca się nauczaniu literatury, niemal zawsze czyta książki po litewsku jedna trzecia uczniów (34,4%); najmniej takich uczniów jest w klasach 7–8 (18,7%). Zatem w klasach 7–8 wyraźnie zmniejsza się liczba uczniów czytających po litewsku niemal zawsze i czasami (według grup klas: 79,6%, 95,3% i 60,5%). Wyni- 34 BENDRINĖ KALBA | 95 Wskazując, że regularna praktyka czytania ma bardzo duże znaczenie dla osiągnięć w nauce języka, takie wyniki można uznać za wpływające nie tylko na rozumienie tekstów, lecz także na osiągnięcia w posługiwaniu się językiem litewskim w wyższych klasach progimnazjum. W porównaniu z innymi obszarami używania języka książki w języku rosyjskim czyta najmniejsza część uczniów. W tym języku czyta prawie zawsze 13 proc. uczniów klas początkowych, 9,4 proc. uczniów klas 5–6 i 16,5 proc. uczniów klas 7–8. Odsetek uczniów starszych klas czytających po rosyjsku prawie zawsze i czasami nie maleje (w poszczególnych grupach klas: 51%, 40,7% i 42,2%). Zatem wybór rosyjskiego do czytania książek w poszczególnych grupach klas jest podobny jak w przypadku języka polskiego. Z wyników badania wynika również, że 7,4 proc. uczniów klas początkowych prawie zawsze czyta po angielsku; mniej uczniów czytających stale w tym języku jest w klasach szkoły podstawowej (odpowiednio 3,1% i 2,2%). Znacznie większa jest jednak część uczniów czytających po angielsku przynajmniej czasami: zadeklarowała to ponad jedna czwarta uczniów klas początkowych (23%), połowa uczniów klas 5–6 (54,7%) i jedna piąta uczniów klas 7–8 (25,3%). Na podstawie tych danych można stwierdzić, że czytanie jest dziedziną, w której dominuje język polski, choć wraz z wiekiem uczniowie coraz rzadziej czytają regularnie. Stwierdzono ujemną korelację między wiekiem uczniów a zamiłowaniem do czytania (r = −0,253). Dane z badania przeprowadzonego w latach 2018–2019 w szkołach z litewskim językiem nauczania, w tych samych grupach wiekowych, wykazały, że w kontaktach domowych i podczas czytania książek dominuje język litewski, natomiast w mediach społecznościowych i w SMS-ach uczniowie najczęściej wybierają języki litewski i angielski; im starsi są uczniowie, tym bardziej w ich aktywności internetowej zaczyna dominować język angielski (Tamulionienė 2019: 10). 3. WYNIKI BADANIA: POSTAWY JĘZYKOWE UCZNIÓW Badania postaw językowych ujawniają różne podejście do języków i ich użytkowników, a także odzwierciedlają uprzedzenia i stereotypy kulturowe oraz siłę i prestiż języka. Postawy wpływają na wybór języków i zachowania językowe (IVKS 2022: 347), a także na intensywność używania języka i wybór języka w różnych kontekstach językowych. Postawy wobec języka kształtują się w dzieciństwie (Giles i in. 1983: 141). Badania postaw językowych przeprowadzone w grupie uczniów klas początkowych szkół z litewskim językiem nauczania wykazały, że już trzecioklasiści mają ugruntowane poglądy na temat znaczenia języka litewskiego i posługiwania się nim (Poderienė, NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 35 Vaičiakauskienė 2019: 214). Su amžiumi nuostatos gali keistis, veikiamos mokinių kultūrinės aplinkos ir ugdymo mokykloje konteksto. Jos susijusios su kalbos mokymosi vertės, prasmės ir perspektyvų vertinimu. W niniejszej pracy postawy wobec języka polskiego, litewskiego i angielskiego badane są w aspekcie znaczenia znajomości języka, oceny jego nauki oraz osobistego stosunku do niego. Najwięcej uwagi poświęcono analizie postaw wobec języka litewskiego. Celem jest ustalenie, jak uczniowie oceniają język litewski w porównaniu z językiem polskim, będącym językiem nauczania, oraz z językiem angielskim, a także czy ich postawy wobec języka litewskiego zmieniają się w miarę coraz lepszego jego opanowywania. Postawy uczniów bada się, analizując odpowiedzi wyrażające ich poglądy na przedstawione twierdzenia oceniające: nie zgadzam się, nie mam zdania oraz zgadzam się. 3.1. Znaczenie znajomości języka polskiego, litewskiego i angielskiego Na motywację do nauki języka wpływają postawy uczniów wobec znaczenia znajomości języka w życiu codziennym. Badania empiryczne przeprowadzone przez innych badaczy ujawniają związek między oceną znaczenia języka a osiągnięciami w nauce. Na przykład badanie przeprowadzone w grupie uczniów szkół barcelońskich wykazało, że uczniowie, którzy uważają język angielski za potrzebny, lepiej sobie radzą z jego nauką niż ci, którzy przypisują mu mniejsze znaczenie, choć korelacja nie jest bardzo silna (Gardner 2007: 14). Stosunek uczniów do znaczenia znajomości języka polskiego, litewskiego i angielskiego analizowano, porównując ich odpowiedzi na następujące twierdzenia oceniające: Ważne jest, aby dobrze znać język polski; Ważne jest, aby dobrze znać język litewski; Ważne jest, aby dobrze znać język angielski. Odsetek uczniów zgadzających się z tymi twierdzeniami przedstawiono na rysunkach 7, 8 i 9. Uczniowie ze wszystkich grup wiekowych potwierdzają, że ważna jest dobra znajomość języka polskiego, litewskiego i angielskiego. Znajomość języka polskiego jest najwyżej ceniona w klasach początkowych, jednak im starsi uczniowie, tym mniej z nich zgadza się z tym twierdzeniem: w klasach początkowych zgadza się z nim 82,4 proc. uczniów, a w klasach 7–8 – 67 proc. (zob. rys. 7). Dwie trzecie uczniów uważa, że ważna jest dobra znajomość języka litewskiego (zob. rys. 8). W grupach wiekowych stosunek do znaczenia języka litewskiego zasadniczo się nie różni: z twierdzeniem, że ważna jest dobra znajomość języka litewskiego, zgadza się 67,6 proc. uczniów klas początkowych, 67,2 proc. uczniów klas 5–6 i 63,7 proc. uczniów klas 7–8. Odsetek uczniów niemających zdania w tej kwestii oraz niezgadzających się z twierdzeniem nie zmienia się wraz z wiekiem. 36 BENDRINĖ KALBA | 95 RYS. 7. Ważna jest dobra znajomość języka polskiego (proc.) RYS. 8. Ważna jest dobra znajomość języka litewskiego (proc.) RYS. 9. Ważna jest dobra znajomość języka angielskiego (proc.) RYS. 10. Rozmawianie z przyjaciółmi po angielsku jest modne (proc.) Znaczenie znajomości języka angielskiego, jak widać na rys. 9, można szczególnie ocenić w klasach 5–6 i 7–8: odsetki uczniów tych klas, którzy uważają, że ważna jest dobra znajomość języka angielskiego, wynoszą odpowiednio 84,4 proc. i 81,3 proc. Porównując stosunek uczniów do wszystkich trzech języków pod względem ich ważności, widać, że uczniowie klas początkowych najwyżej cenią język polski, następnie litewski, a nieco mniej — angielski. Uczniowie starszych klas dają pierwszeństwo językowi angielskiemu. Opinię uczniów o wartości języka angielskiego uzupełniają dane dotyczące prestiżu tego języka w kontaktach między sobą (zob. rys. 10). W porównaniu z klasami początkowymi w klasach 5–6 i 7–8 odsetek uczniów twierdzących, że rozmowa z przyjaciółmi po angielsku jest modna, wzrasta dwukrotnie, natomiast odsetek tych, którzy nie zgadzają się z tym stwierdzeniem, maleje (dane dotyczące osób niezgadzających się według grup wiekowych: 49,1%, 23,4% i 19,8%). Można stwierdzić, że większość uczniów jest zmotywowana do nauki wszystkich trzech języków i docenia znaczenie ich znajomości, jednak im starsi uczniowie, tym mniejszy odsetek wskazuje na znaczenie znajomości języka polskiego. W starszych klasach największy odsetek uczniów podkreśla znaczenie znajomości języka angielskiego. NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 37 3.2. Wartość społeczna języka litewskiego Stosunek uczniów do wartości społecznej języka litewskiego ujawnia ich zgoda lub niezgoda ze stwierdzeniami Ważne jest, aby dobrze mówić po litewsku, żebym wszędzie mógł/mogła się porozumieć oraz Aby dostać dobrą pracę, muszę dobrze znać język litewski. Zestawione dane przedstawiono na rysunkach 11 i 12. RYS. 11. Znaczenie języka litewskiego jako środka komunikacji (proc.) RYS. 12. Znaczenie języka litewskiego dla uzyskania dobrej pracy (proc.) Jak wynika z uzyskanych danych, język litewski ma wysoki status społeczny. Dwie trzecie uczniów uważa język litewski za ważny środek komunikacji i zgadza się, że dobra znajomość języka litewskiego jest niezbędna do osiągnięcia celów zawodowych. Analiza odpowiedzi według grup wiekowych pokazuje, że największy odsetek uczniów niezgadzających się ze stwierdzeniem, iż należy dobrze znać język litewski, aby móc się porozumieć, występuje w grupie uczniów klas 5–6 (26,5%). Mniejszy odsetek uczniów z tej grupy wiekowej uważa, że dobra znajomość języka litewskiego jest ważna dla uzyskania dobrej pracy. 3.3. Stosunek do nauki języka litewskiego Stosunek uczniów do nauki języka litewskiego ujawnia zgoda lub niezgoda z twierdzeniami Lubię uczyć się języka litewskiego oraz Lubię lekcje języka litewskiego. Zestawione dane badania tego stosunku według grup wiekowych przedstawiono na rysunkach 13 i 14. Porównując odpowiedzi uczniów na te stwierdzenia oceniające, widać związek między nimi. Potwierdza go również statystycznie istotna silna korelacja dodatnia (r = 0,729). Ponad połowa uczniów klas początkowych lubi uczyć się języka litewskiego, a dwóm trzecim podobają się lekcje języka litewskiego (odpowiednio 59,3% i 66,7%). Nie lubi uczyć się języka litewskiego ani lekcji tego przedmiotu 38 BENDRINĖ KALBA | 95 RYS. 13. Lubię uczyć się języka litewskiego (proc.) RYS. 14. Lubię lekcje języka litewskiego (proc.) tylko jedna piąta uczniów klas początkowych (odpowiednio 19,4% i 14,8%), a jedna piąta uczniów nie ma zdania na ten temat. W klasach 5–6 i 7–8 pozytywny stosunek do nauki języka litewskiego i lekcji tego przedmiotu stopniowo słabnie. W końcowych klasach progimnazjum pozytywne nastawienie do nauki języka litewskiego i jego nauczania deklaruje tylko jedna trzecia uczniów; zwiększa się odsetek uczniów niemających zdania na ten temat (odpowiednio 42,8% i 51,6%). Wyniki w poszczególnych grupach klas potwierdzają ogólne tendencje – uczniów klas początkowych cechuje większa motywacja do nauki. Warto zauważyć, że uczniowie zgadzający się ze stwierdzeniami, iż ważna jest dobra znajomość języka litewskiego i że lubią lekcje litewskiego, częściej skłaniają się do uznawania znaczenia języka litewskiego w swoim życiu. 3.4. Ocena stopnia trudności języka polskiego i litewskiego Postawy wobec stopnia trudności języka polskiego i litewskiego badano, analizując zgodę lub niezgodę uczniów ze stwierdzeniami Język polski jest dla mnie trudny i Język litewski jest dla mnie trudny. Ocenę stopnia trudności języków w różnych grupach wiekowych przedstawiono na rysunkach 15 i 16. Analizując postawy uczniów wobec stopnia trudności języka polskiego i litewskiego, należy uwzględnić zakres używania obu języków. Większość uczniów porozumiewa się w domu po polsku, choć często język ten nie jest jedynym językiem używanym w domu. Po polsku (podobnie jak po rosyjsku) uczniowie szukają informacji w internecie, komunikują się z przyjaciółmi w mediach społecznościowych i bezpośrednio, w tym języku najczęściej wybierają też książki do czytania; ponadto po polsku byli wychowywani w przedszkolach, a obecnie są kształceni w szkole. Język litewski jest używany w znacznie węższym zakresie. Spośród wszystkich badanych obszarów używania języka tylko czytanie książek jest tą aktywnością, w której obok języka polskiego wybierany jest również język litewski. We wszystkich pozostałych sytuacjach komunikacyjnych (podczas oglądania filmów, przeglądania internetu, komunikowania się w mediach społeczno- NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 39 RYS. 15. Język polski jest trudny (proc.) RYS. 16. Język litewski jest trudny (proc.) ach i w bezpośrednich rozmowach) język litewski jest używany bardzo rzadko. A zatem większość uczniów zdobywa doświadczenie w posługiwaniu się językiem litewskim wyłącznie podczas lekcji tego języka. Jak wynika z danych, ocena stopnia trudności języka polskiego i litewskiego zasadniczo się różni. Większość uczniów nie zgadza się ze stwierdzeniem, że język polski jest trudny (od dwóch trzecich do czterech piątych respondentów), a odsetek osób zgadzających się z tym stwierdzeniem wynosi zaledwie jedną dziesiątą (w poszczególnych grupach wiekowych: 12%, 7,8% i 7,7%). Szczegółowa analiza wyników w podziale na grupy wiekowe pokazuje, że im starsi są uczniowie, tym mniej z nich uważa język polski za trudny, ale nieznacznie maleje również odsetek uczniów zgadzających się z tym stwierdzeniem; rośnie też liczba uczniów niemających zdania w tej kwestii. Można przypuszczać, że język polski za trudny uważają uczniowie z rodzin mieszanych lub rosyjskojęzycznych; czynnik języka używanego w domu ma największe znaczenie na etapie edukacji wczesnoszkolnej. Chociaż w szkołach, w których nauczanie odbywa się w języku polskim, uczniowie bardzo rzadko posługują się językiem litewskim w życiu codziennym, tylko niespełna połowa z nich uważa ten język za trudny (w poszczególnych grupach wiekowych: 44,4%, 39% i 38,5%). W porównaniu z oceną języka polskiego, używanego w życiu codziennym i podczas lekcji wszystkich przedmiotów w szkole, język litewski za trudny uważa znacznie większy odsetek uczniów we wszystkich grupach wiekowych. Wyniki te nie dziwią – uczniowie rozwijają swoje kompetencje w języku litewskim zasadniczo wyłącznie podczas nauki języka i literatury litewskiej. Podobnie jak w przypadku oceny trudności języka polskiego, wraz z wiekiem nieco maleje zarówno odsetek osób zgadzających się ze stwierdzeniem, że język litewski jest trudny, jak i odsetek osób się z nim niezgadzających. Stwierdzono ujemną korelację między odpowiedzią Język litewski jest dla mnie trudny a odpowiedzią Lubię uczyć się języka litewskiego (r = −0,355), a także między odpowiedzią Język litewski jest dla mnie trudny a odpowiedzią Lubię lekcje języka litewskiego (r = −0,295). Wyniki te potwierdzają, że pozytywne emocje podczas nauki języka litewskiego mają duże znaczenie. Warto zwrócić uwagę, że stwierdzono ujemną korelację między postrzeganiem języka litewskiego jako 40 BENDRINĖ KALBA | 95 trudnego a jego używaniem w życiu codziennym, tj. komunikowaniem się po litewsku w mediach społecznościowych (r = −0,279), rozmawianiem po litewsku z przyjaciółmi (r = −0,166), czytaniem książek w języku litewskim (r = −0,164). Można stwierdzić, że na postawy wobec trudności języka litewskiego wpływają nie tylko emocjonalna ocena nauki tego języka i jego lekcji, lecz także doświadczenia związane z używaniem języka litewskiego w życiu codziennym. 3.5. Osobisty stosunek do języka polskiego i litewskiego Więź z językiem kształtuje się poprzez posługiwanie się nim oraz przyswajanie za jego pośrednictwem cech kultury wspólnoty językowej. Naukowcy wskazują kilka istotnych aspektów stosunku jednostki do języka: otwartość na tożsamość kulturową i/lub przychylność wobec wspólnoty kulturowej (Gardner 2007: 16), a także dążenia społeczne i osobiste (Kmiotek, Boski 2017: 13). Osobisty stosunek do języka polskiego i litewskiego wyraża się w tym, czy uczniowie zgadzają się z wartościującymi stwierdzeniami Język polski jest moim językiem i Język litewski jest moim językiem. Wyniki badania tego stosunku przedstawiono na rysunkach 17 i 18. Analiza wyników pokazuje, że większość uczniów deklaruje emocjonalną więź z językiem polskim, związaną z tożsamością; największy odsetek takich uczniów występuje w grupie wiekowej klas 5–6 (92,2%). W tej grupie jest najwięcej uczniów, którzy rozmawiają po polsku w rodzinie, z przyjaciółmi i w mediach społecznościowych. Chociaż język polski nie jest językiem domowym wszystkich uczniów, a znaczna część z nich używa w domu kilku języków albo wyłącznie rosyjskiego, świadomość polszczyzny jako części własnej tożsamości jest silna we wszystkich grupach wiekowych. Z tym stwierdzeniem nie zgadza się tylko kilka procent respondentów (w poszczególnych grupach wiekowych: 6,5%, 7,8% i 3,3%). Osobistą więź z językiem litewskim deklaruje mniej niż połowa uczniów klas początkowych (40,7%) oraz około jedna trzecia uczniów klas 5–6 i 7–8. Że język litewski RYS. 17. Osobisty stosunek do języka polskiego (proc.) RYS. 18. Osobisty stosunek do języka litewskiego (proc.) NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 41 że język litewski nie jest ich własnym językiem, jest przekonana jedna trzecia uczniów klas początkowych, jedna piąta uczniów klas 5–6 i prawie jedna trzecia uczniów klas 7–8. Duża część uczniów wskazała, że nie ma zdania na temat tego, czy język litewski jest ich własnym językiem (według grup wiekowych: 25,9%, 46,9%, 41,7%). Chociaż język litewski, podobnie jak Litwa, w której uczniowie się urodzili i dorastają, należy do nich, większość uczniów nie utożsamia się z językiem litewskim. Takie wyniki nie są zaskakujące, ponieważ język litewski, podobnie jak język obcy, jest najczęściej używany tylko podczas lekcji języka litewskiego i przy czytaniu książek. Analiza postaw uczniów wobec języka litewskiego ujawnia statystycznie istotny związek między stosunkiem do języka litewskiego, oceną jego nauczania (uczenia się) a jego używaniem w życiu codziennym. WNIOSKI 1. Z danych badawczych wynika, że uczniowie uczący się w szkołach z polskim językiem nauczania nie stanowią pod względem językowym jednorodnej społeczności. Większość z nich porozumiewa się w rodzinie po polsku, ale dla części uczniów język polski nie jest jedynym językiem najczęściej używanym w domu. Mniej niż połowa uczniów uczestniczących w badaniu (42%) wskazała, że w domu mówi po polsku, jedna czwarta uczniów (26%) mówi w domu po rosyjsku, ponad jedna trzecia prawie zawsze porozumiewa się w kilku językach, najczęściej (25%) – po polsku i rosyjsku. Mniej niż jedna dziesiąta uczniów, oprócz polskiego i rosyjskiego, często używa w domu także języka litewskiego. Uczniowie, których język domowy i szkolny są różne, a także dwujęzyczni uczniowie dorastający w rodzinach mieszanych, potrzebują wsparcia w nauce zarówno języka litewskiego, jak i polskiego. 2. W codziennym użyciu uczniów dominują dwa języki – polski i rosyjski. Szczególnie często pierwszeństwo przyznaje się językowi rosyjskiemu podczas wyszukiwania informacji w internecie i oglądania filmów. Stwierdzono statystycznie istotną dodatnią korelację między wyborem języka podczas oglądania filmów i wyszukiwania informacji w internecie a językiem używanym w kontaktach w mediach społecznościowych i bezpośrednich. Czytanie jest obszarem, w którym wybiera się język polski i litewski. Obszar używania języka litewskiego jest bardzo wąski – większość uczniów zdobywa doświadczenie językowe w języku litewskim wyłącznie podczas lekcji języka litewskiego. Można przypuszczać, że wybór książek do czytania w języku litewskim wynika także z wymagań programów nauczania języka litewskiego i literatury. Większość uczniów nie porozumiewa się po litewsku, nie ogląda filmów ani nie wyszukuje informacji w internecie w tym języku. Można wyciągnąć wniosek, że bardzo ograniczone używanie języka litewskiego w codziennych obszarach aktywności i w szkole jest jedną z podstawowych przyczyn tego, że około 42 BENDRINĖ KALBA | 95 40% uczniów we wszystkich grupach wiekowych uważa język litewski za trudny, a różnica w osiągnięciach w nauce języka litewskiego między uczniami uczącymi się w szkołach z litewskim językiem nauczania a uczniami uczącymi się w szkołach z polskim językiem nauczania nie zmniejsza się. 3. Dane badawcze potwierdzają tendencję charakterystyczną dla szkół z litewskim językiem nauczania: im starsi są uczniowie, tym większa ich część uważa język angielski za prestiżowy. Wyniki wskazują na najwyższą motywację do nauki tego języka. 4. Analiza postaw językowych ujawniła wysoki prestiż społeczny języka litewskiego – większość uczniów we wszystkich grupach wiekowych uczących się po polsku uważa, że dobra znajomość języka litewskiego jest ważna dla osiągania celów zawodowych. Stwierdzono silny związek między pozytywnymi postawami wobec nauki języka litewskiego a oceną lekcji tego języka: im bardziej uczniom podobają się lekcje języka litewskiego, tym większa jest ich motywacja do nauki i odwrotnie. Stwierdzono również statystycznie istotną dodatnią korelację między postawami wobec języka litewskiego a pozytywną oceną nauczania (uczenia się) języka litewskiego oraz jego używaniem – czytaniem, komunikowaniem się po litewsku w mediach społecznościowych i bezpośrednio. 5. Zdecydowana większość uczniów wskazuje na związek z językiem polskim jako częścią własnej tożsamości. Język litewski uważa za swój jedna trzecia uczniów; mniej więcej tyle samo nie ma zdania w tej kwestii lub nie zgadza się ze stwierdzeniem, że jest on ich własnym językiem. Można stwierdzić, że emocjonalną, osobistą więź z językiem kształtują doświadczenia związane z jego używaniem oraz postawy wobec niego. 6. Przeprowadzone badanie obejmuje dwie szkoły i nie pozwala na formułowanie uogólnionych wniosków dotyczących wszystkich szkół z polskim językiem nauczania, ukazuje jednak ogólne tendencje wskazujące na związki między wyborem języków w różnych obszarach codziennego użycia, na powiązanie wyboru języka z postawami językowymi oraz na tendencje w zachowaniach językowych uczniów w różnym wieku. LITERATŪRA Berman Robert, Lefever Samuel, Wóźniczka Anna K. 2011: Attitudes towards Languages and Cultures of Young Polish Adolescents in Iceland. Prieiga internete: https://www.academia.edu/15725741/Berman_R_Lefever_S_and_Wozniczka_A_K_2011_Attitudes_towards_languages_and_cultures_of_young_Polish_adolescents_in_Iceland. Demie Feyisa, Andy Hau 2013: The Achievement of Pupils with English as an Additional Language: An Empirical Study, London: Lambeth Research and Statistics Unit Schools and Educational Improvement Service International House. NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąją kalba atvejis 43 Gardner Robert C. 2007: Motivation and Second Language Acquisition. – Porta Linguarum 8, 9–20. Geben Kinga, Zielińska Maria 2016: Porównanie sytuacji socjolingwistycznej uczniów szkół polskich z Mościsk, Gródka (Ukraina) oraz Solecznik (Litwa). – Slavistica Vilnensis 61, 131–141. Giles Howard, Bourhis Richard Y., Taylor Donald M. 1977: Towards a Theory of Language in Ethnic Group Relations. – Language, Ethnicity and Intergroup Relations, ed. H. Giles, London: Academic Press, 307–348. Giles Howard, Harrison Chris, Creber Clare, Smith, Philip M., Freeman Norma H. 1983: Developmental and Contextual Aspects of Children’s Language Attitudes. – Language and Communication 3(2), 141. Hakuta Kenji, Butler Yuko G., Witt Daria 2000: How Long Does It Take English Learners to Attain Proficiency? Prieiga internete: https://web.stanford.edu. IVKS 2022: Ilgalaikės valstybinės kalbos politikos galimybių studija, parengė L. Kalėdienė, O. Aleknavičienė, M. Ramonienė. Prieiga internete: https://www.kulturostyrimai.lt/visos-temos/kulturos-politika/ilgalaikes-valstybines-kalbos-politikos-galimybiu-studija. Kamandulytė-Merfeldienė Laura 2014: Būdvardžių semantikos įsisavinimas ankstyvojoje vaikystėje. – Language in Different Contexts. Research Papers 6(1), 208–217. Kmiotek Łukasz K., Boski Paweł 2017: Language Proficiency and Cultural Identity as Two Facets of the Acculturation Process. – Psychology of Language and Communication 21(1), 192–214. Poderienė Nida, Vaičiakauskienė Sonata 2019: Lietuvių kalbos prestižas: mokinių nuostatos dėl lietuvių kalbos švietimo politikos kontekste. – Lituanistica 3, 199–219. Tamulionienė Aurelija 2019: Mokinių požiūris į lietuvių kalbą: ryšys tarp kalbos vartojimo, mokėjimo ir mokymosi. – Bendrinė kalba 92, 1–20. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt. Vilkienė Loreta 2019: Gimtakalbių ir negimtakalbių mokinių lietuvių kalbos kokybė. – Pedagogika 135(3), 102–121. Vilkienė Loreta, Vilkaitė-Lozdienė Laura, Bružaitė-Liseckienė Justina 2019: Lietuvių kalba Vilniaus lietuviškose, lenkiškose ir rusiškose gimnazijose: mokėjimo kokybė, kalbinės nuostatos ir motyvacija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. ŠBA 2022: Lietuvos tautinių mažumų švietimo būklės analizė. 2021, parengė J. Jevsejevienė, D. Survutaitė, B. Šeškus, R. Zablackė. Prieiga internete: https://smsm.lrv.lt. 44 BENDRINĖ KALBA | 95 Zabulionis Algirdas 2020: Tarptautinio švietimo tyrimo OECD PISA Lietuvos ir kaimyninių šalių duomenų tikslinė antrinė analizė, Vilnius: Nacionalinė švietimo agentūra. Prieiga internete: https://www.nsa.smm.lt/wp-content/uploads/2020/09/Tarptautinio-svietimo-tyrimo-OECD-PISA-2018-m.-Lietuvos-ir-kaimyniniu-saliu-duomenu-tiksline-antrine-analize.pdf. Gauta 2022 11 09 Priimta 2022 12 08 NIDA PODERIENĖ LANGUAGE USE AND LINGUISTIC ATTITUDES: THE CASE STUDY OF SCHOOLS WITH THE POLISH LANGUAGE OF INSTRUCTION Summary The article presents the results of a questionnaire-based study of the most commonly used home language, the choice of language in relation to other languages in different communicative situations and linguistic attitudes towards Polish, Lithuanian and English languages based on the survey analyzing responses of student groups of grades 3–8 in two schools with the Polish language of instruction. Research data in relation to the age groups was analyzed regarding aspects such as the dominant language in communication with family and friends, the choice of language preference over other languages, i.e. in which language students choose to watch movies, search for information on the Internet, read books, write SMS and communicate on social networks. Students’ language attitudes were studied in terms of language learning motivation, social value and personal relationship with the language. In some aspects, the research results were compared with the data of the study of students’ linguistic attitudes and language dominance in everyday use conducted a few years ago in schools with the Lithuanian language of instruction focused on the same age groups. Research data on language dominance show that the majority of students communicate in Polish at home, although for some of them Polish is not the only language used in the family. Out of all the students who participated in the study, 42% indicated that they speak Polish at home, more than a third of students specified that they usually communicate in several languages in the family, out of which the largest part (25%) speak in Polish and Russian and 26% of students indicated that they communicate in Russian at home. Less than a tenth of students, in addition to Polish and Russian, noted that they often use Lithuanian in their home environment. Research data on the choice of language in relation to other languages in different communicative situations revealed that NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 45 two languages – Polish and Russian – predominate, and Russian is especially strongly used when searching for information on the Internet and watching movies. Reading is the type of activity where Polish and Lithuanian languages prevail. The results of the research demonstrate the high status of the Lithuanian language’s social value, as students believe that it is important to know the Lithuanian language in order to achieve both social and professional life objectives. The results of the study show a statistically significant positive correlation between motivation to learn the Lithuanian language and liking Lithuanian lessons (Pearson coefficient 0,729). English is considered a prestigious language and the results show the highest motivation to learn it, in comparison to Polish and Lithuanian languages. The results of the study revealed that students feel a strong connection with the Polish language of instruction as part of their identity. A third of the students consider Lithuanian their own language and approximately the same number do not have an opinion or disagree. The conducted exploratory research covers several municipal schools and, therefore, does not make general conclusions about the linguistic preferences and language dominance of students in the majority of schools with the Polish language of instruction. The study shows trends regarding language choice, valuation of Polish, Lithuanian and English languages and learning motivation. KEYWORDS: Polish language, Lithuanian language, language use, linguistic attitudes. NIDA PODERIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] NIDA PODERIENĖ KALBŲ VARTOJIMAS IR KALBINĖS NUOSTATOS: MOKYKLŲ LENKŲ MOKOMĄJA KALBA ATVEJIS Santrauka Straipsnyje pristatomi dviejų mokyklų lenkų mokomąja kalba 3–8 klasių mokinių grupėse anketavimo būdu atlikto tyrimo rezultatai apie namų kalbą, kalbai teikiamą pirmumą kitų kalbų atžvilgiu ir kalbines nuostatas. Tyrimo duomenys pagal amžiaus grupes analizuojami tokiais aspektais kaip vyraujanti kalba bendraujant su šeima ir draugais, kalba, kuria mokiniai dažniausiai žiūri filmus, ieško informacijos internete, skaito knygas, rašo SMS žinutes ir bendrauja socialiniuose tinkluose. Mokinių požiūris į kalbą tiriamas kalbos socialinės vertės, mokymosi motyvacijos, asmeninio santykio su kalba aspektais. Tyrimu siekta nustatyti kalbų pasirinkimo kasdienėje mokinių vartosenoje sąsajas, kaip keičiasi kalbos 46 BENDRINĖ KALBA | 95 pasirinkimo polinkiai ir kalbinės nuostatos skirtingais amžiaus tarpsniais. Kai kuriais aspektais tyrimo rezultatai lyginami su prieš kelerius metus mokyklose lietuvių mokomąją kalbą to paties amžiaus mokinių grupėse atlikto mokinių kalbinių nuostatų ir kalbos dominavimo kasdienėje vartosenoje tyrimo duomenimis. Tyrimo rezultatai atskleidė, kad dauguma mokinių namuose bendrauja lenkų kalba, nors daliai jų ši kalba nėra vienintelė dažniausiai šeimoje vartojama kalba. Mažiau nei pusė mokinių (42%) nurodė namuose kalbantys lenkiškai, daugiau kaip trečdalis dažniausiai bendrauja keliomis kalbomis – didžiausia dalis (25%) lenkiškai ir rusiškai, 26 proc. mokinių šeimoje kalba rusų kalba. Mažiau kaip dešimtadalis mokinių namuose dažnai kalba ir lietuviškai. Pasirenkant kalbą kasdienėje vartosenoje, dažniausiai pirmenybė teikiama lenkų ir rusų kalboms, ypač rusų kalba vyrauja ieškant informacijos internete ir žiūrint filmus. Lenkų ir lietuvių kalbomis visų amžiaus tarpsnių mokiniai skaito knygas. Nustatyta statistiškai reikšminga koreliacija tarp kalbos pasirinkimo pirmumo kasdienės vartosenos srityse. Kalbinių nuostatų tyrimo duomenys rodo aukštą lietuvių kalbos socialinę vertę. Mokiniai mano, kad lietuvių kalbą svarbu mokėti siekiant tiek socialinio, tiek profesinio gyvenimo tikslų. Tyrimo rezultatai atskleidė statistiškai reikšmingą teigiamą ryšį tarp motyvacijos mokytis lietuvių kalbos ir lietuvių kalbos pamokų mėgimo (Pirsono koeficientas 0,729). Visų amžiaus tarpsnių mokiniai nurodo lenkų, lietuvių ir anglų kalbų mokėjimo svarbą, vyresnėse klasėse pirmenybė teikiama anglų kalbai. Didžioji dalis mokinių patvirtina stiprų ryšį su lenkų kalba kaip savo tapatybės dalimi. Lietuvių kalbą sava kalba laiko trečdalis mokinių, maždaug tiek pat tyrime dalyvavusių mokinių šiuo klausimu neturi nuomonės arba nesutinka, kad lietuvių kalba yra sava. Analizuojant tyrimo rezultatus nustatyta statistiškai reikšminga koreliacija tarp kalbinių nuostatų ir kalbos pasirinkimo. Atliktas tyrimas apima dviejų savivaldybių mokyklas, todėl neleidžia daryti apibendrinamųjų išvadų apie daugumą mokyklų lenkų mokomąja kalba, tačiau ryškina bendras tendencijas, rodančias kalbų pasirinkimo ir kalbinių nuostatų ryšį, lenkų, lietuvių ir anglų kalbų vertinimą ir mokymosi motyvaciją. ESMINIAI ŽODŽIAI: lenkų kalba, lietuvių kalba, kalbų vartojimas, kalbinės nuostatos. NIDA PODERIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, 10308 Vilnius [email protected] NIDA PODERIENĖ. Kalbų vartojimas ir kalbinės nuostatos: mokyklų lenkų mokomąja kalba atvejis 47