Toponyms with Repetition of a Word-Formation Element as Rudiments of Ancient Thinking

ZINAIDA PAKHOLOK Łucki Instytut Rozwoju Człowieka Otwartego Międzynarodowego Uniwersytetu „Ukraina” ORCID id: orcid.org/0000-0002-8911-5909 OBSZARY BADAŃ: językoznawstwo ogólne, psycholingwistyka, studia regionalne, kulturoznawstwo, lituanistyka. DOI: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.10 TOPONIMY Z POWTÓRZENIEM ELEMENTU SŁOWOTWÓRCZEGO JAKO RELIKTY DAWNEGO MYŚLENIA (WPROWADZENIE DO PROBLEMU) SŁOWA KLUCZOWE: onim, toponim, reduplikacja, sylaba, morfem rdzeniowy, afiks, wyraz, model słowotwórczy, analiza etymologiczna, powtarzalność, dawne myślenie. STRESZCZENIE Artykuł omawia toponimy z powtórzeniem elementu słowotwórczego. Analiza etymologiczna pozwala ustalić powtórzenie sylaby, morfemu rdzeniowego lub wyrazu w toponimach aborygeńskich i standaryzowanych. Określono główne modele klasyfikacji słowotwórczej oparte na właściwościach materiału toponimicznego. Uwaga skupia się na podstawowej strukturze apelatywów, które odzwierciedlały dawne myślenie i stanowiły podstawę powstawania onimów w procesie nominacji obiektów przyrodniczych. Geografia podanych przykładów obejmuje różne kontynenty. STRESZCZENIE W artykule analizowane są nazwy miejscowe z powtarzającym się elementem słowotwórczym. Analiza etymologiczna umożliwia ustalenie powtarzającej się sylaby, morfemu rdzennego lub wyrazu w dawnych i standaryzowanych nazwach miejscowych. Na podstawie właściwości materiału toponimicznego określa się podstawowe modele słowotwórcze klasyfikacji. Najwięcej uwagi poświęcono strukturze podstawowych apelatywów odzwierciedlających dawne myślenie, które stały się podstawą powstania onimów w procesie nadawania nazw obiektom przyrodniczym. Geografia przytoczonych przykładów obejmuje różne kontynenty. ZINAIDA PAKHOLOK. Toponyms with Repetition of a Word-Formation Element as Rudiments of Ancient Thinking (to Statement of the Problem) 199 WSTĘP Nazwy geograficzne są najważniejszym elementem duchowego życia cywilizacji; mają wartość naukową, historyczną i kulturową. Ich badania prowadzone są w trzech aspektach: geograficznym, obejmującym odniesienie przestrzenne; historycznym, uwzględniającym sytuację ich powstawania; oraz językowym, związanym z rozumieniem nominacji. Nazwę własną obiektu geograficznego, używaną do jego rozpoznawania i odróżniania od innych obiektów, określa się zwykle terminem „toponim”, wprowadzonym po raz pierwszy w 1899 roku w językoznawstwie angielskim, a następnie stosowanym równolegle z istniejącym już terminem „nazwa miejscowa”. W językoznawstwie bada się formę toponimu, proces słowotwórczy i semantykę. Wśród teoretycznych zagadnień współczesnej toponimii aktualna pozostaje problematyka sposobu nominacji, rozumianego jako „drogi, typy i środki nadawania nazw obiektom, ujednolicone według określonych cech strukturalnych” (Luchyk 2011: 22). Źródłami do ich badania są mapy i atlasy geograficzne; słowniki toponimiczne, etymologiczne i objaśniające; badania geograficzne, historyczne i językoznawcze; a także książki podróżników, które nie pozwolą autorowi zejść na manowce naiwnej etymologii. Powtórzenia pozostają poza polem uwagi językoznawców, mimo że przenikają całe nasze życie. Brak całościowych opracowań poświęconych powtórzeniom w toponimii sprawia, że konieczne jest zaproponowanie ich opisu jako odrębnego typu strukturalnego w językach o różnej strukturze, w ramach badania propeedeutycznego. Wychodząc od takiego rozumienia problemu wskazanego w tytule artykułu, za przedmiot badań przyjmuje się strukturę nominacji obiektów geograficznych, a za ich temat — toponimy z powtórzeniem elementu słowotwórczego. Celem artykułu jest wskazanie śladów dawnego myślenia w toponimach z powtórzeniami występującymi w językach o różnej strukturze oraz opisanie ich jako odrębnego typu strukturalnego, ukazującego fragmenty złożonego procesu kształtowania się i rozwoju przestrzeni toponimicznej. W tym celu należy rozwiązać następujące problemy: odróżnić toponimy aborygeńskie od standaryzowanych; określić elementy strukturalne toponimów z powtórzeniami poprzez rekonstrukcję odpowiadających im form przodków; wyjaśnić znaczenie derywacyjne odzwierciedlające cechę motywującą, charakterystyczną w chwili nominacji onimu; określić modele i typy słowotwórcze toponimów; przeprowadzić 200 BENDRINÉ KALBA | 96 synteza argumentów naukowych, rozumienie istniejących wersji oraz przedstawianie własnych uwag dotyczących tych nazw geograficznych, które pozostają niewyjaśnione. Metodologia badań polega na tym, że jako główną przyjęto zasadę strukturalną w badaniu toponimów, a pełne zrozumienie osiąga się dzięki zastosowaniu różnych metod analizy i syntezy toponimów danego obszaru: ich przynależności do określonego języka; obiektu nominacji; historii jego powstania; etymologii; sfery użycia (mowy potocznej lub literackiej). 1. TOPONIMY RODZIME Z POWTÓRZENIAMI Nazwy obiektów geograficznych powstawały spontanicznie, ponieważ każda innowacja pojawia się najpierw w mowie jednostki, a później staje się obiektywnym zjawiskiem społecznym. W procesie nominacji człowiek identyfikował i zapamiętywał najważniejsze rzeczy. Przez tysiące lat ludzie nie odróżniali nazw własnych od pospolitych. Pierwszymi nazwami własnymi były zwykłe wyrazy pospolite: woda, góra, las, pustynia, pole, rzeka. Później, gdy ludzie zaczęli zagospodarowywać rozległe obszary, konieczne stało się rozróżnianie poszczególnych gór, lasów, pustyń itd. W tym celu ludzie stosowali różne określenia charakteryzujące te obiekty pod względem koloru, wielkości, kształtu, przeznaczenia itd. W zależności od źródła powstania, obszarów użycia i zasięgu rozpowszechnienia wyróżniamy dwa typy toponimów: rodzime i standaryzowane. Toponimy rodzime (Podolskaya 1988: 119) to nazwy tworzone przez ludność tubylczą w celu nazwania lokalnego obiektu geograficznego; używa się ich wyłącznie na danym terytorium i są powszechne w mowie potocznej. Zainteresowanie tym typem wynika z faktu, że toponimy te noszą ślady twórczości ludowej, ekspresywności i potencjału informacyjnego odzwierciedlającego specyfikę warunków naturalnych. 2. MODEL SŁOWOTWÓRCZY: OD APELATYWU DO ONIMU Nazwy geograficzne tworzono według określonych schematów, nazywanych w toponomastyce modelami słowotwórczymi. Najprostszy z nich polega na bezpośrednim przejściu rzeczownika pospolitego, czyli apelatywu, w nazwę własną, czyli onim. Językoznawca zwraca uwagę na formę nazwy geograficznej i jej semantykę, ponieważ toponim jest jednostką dwustronną, mającą płaszczyznę wyrażania i płaszczyznę treści. W tym przypadku należy uwzględnić, że ZINAIDA PAKHOLOK. Toponyms with Repetition of a Word-Formation Element as Rudiments of Ancient Thinking (to Statement of the Problem) 201 „oprócz znaczenia głównego, czyli nazwy własnej, istnieje również inne, przedtoponimiczne znaczenie” (Zhuchkevich 1974: 48). Oto przykład potwierdzający przedstawioną tezę. W australijskim stanie Queensland, nad rzeką Barron, znajdują się wodospady Barron Falls o tej samej nazwie; w języku aborygeńskim nazywano je Din Din, słowem symbolizującym krople spadającej wody. Hydronim nadano na cześć Thomasa Henry’ego Bowmana Barrona, komendanta policji w Brisbane w latach 60. XIX wieku, a od niego nazwę przejął Park Narodowy Barron Gorge; równolegle używana jest również popularna nazwa geograficzna Din Din National Park (Carmody, Prideaux 2011: 1). Nazwa obiektu geograficznego może mieć konotację, jak w przypadku pustyni Never-Never, położonej w głębi kontynentu australijskiego. Podróżnik L. Wolanowski, wyjaśniając tę nazwę, odwołuje się do Aeneas Gunn (2008), która w swojej autobiograficznej opowieści z 1908 roku napisała: „Te ziemie nazywa się Never-Never, ponieważ ci, którzy tam mieszkali i je pokochali, nigdy dobrowolnie ich nie opuszczą. A inni – ci, którzy nie mogli tego znieść – powiedzą wam, że nazwa ta wzięła się stąd, że ten, komu udało się stamtąd uciec, przysięga, że nigdy, przenigdy tam nie wróci” (Wolanowski 1976: 56). In the family saga of Colleen McCullough, published in 1977, we read: “<...> spread over two thousand miles of desolation, the waterless desert “Never-Never”, where it never rains” (McCullough 1988: 96). The meanings recorded in fiction testify to the stability of the onym b for seven generations of Australians of the 20th century. Analizowane przykłady rodzimych toponimów o konotacjach obrazowych i ekspresywnych są skutkiem powtórzenia tego samego elementu słowotwórczego. W językoznawstwie tę metodę tworzenia nowych wyrazów nazywa się reduplikacją. Różnice dotyczą budowy toponimów i pozwalają wnioskować o wcześniejszym czasie powstania onimu opartego na apelatywie z powtórzeniem jednosylabowym. Pierwszy obiekt geograficzny charakteryzuje się występowaniem dwóch równoległych toponimów: rodzimego i standaryzowanego, podczas gdy w przypadku drugiego występuje tylko jeden. 3. TOPONIMY USTANDARYZOWANE Z POWTÓRZENIAMI Standardized toponyms (Podolskaya 1988: 131) are the normative form of toponyms, adopted in official documents within the country and in international practice. 202 BENDRINĖ KALBA | 96 Twórcami toponimów standaryzowanych byli zwykli ludzie, podróżnicy i odkrywcy, którzy nadawali nazwy kontynentom, wyspom, szczytom górskim itp. Następnie geografowie i językoznawcy gromadzili nazwy geograficzne, przeprowadzali ich systematyzację, nanosili je na mapy i dokonywali ich kodyfikacji leksykograficznej. Toponimy standaryzowane są zjawiskami życia społecznego, podlegającymi prawom historycznym; są powszechnie używane i mają charakter międzynarodowy. 3.1. Model słowotwórczy przejścia apelatywu z powtórzeniem w onim 3.1.1. Powtórzenie sylaby Jak świadczą zgromadzone przez nas materiały, najstarszym modelem słowotwórczym jest model przejścia apelatywu z powtórzeniem sylaby w onim. Nie sposób opisać tego procesu jako sytuacji, w której „każdy pojedynczy dźwięk kształtuje się w relacji do innych dźwięków, równie niezbędnych jak sam ten dźwięk dla płynnego konstruowania mowy” (Humboldt 2000: 86), jednak uwagę zwracają przejrzystość motywacji i uwarunkowanie nominacji obiektów codziennym doświadczeniem. Środowisko naturalne stanowiło źródło utrzymania człowieka, zapewniając ludziom schronienie, żywność i odzież, dlatego o tym, „co należy odzwierciedlić w nazwie, decydowano na podstawie praktycznej działalności człowieka” (Khvesko 2009: 112). W procesie nominacji obiektów geograficznych apelatyw z powtórzeniem sylaby przechodził w onim. W słowiańskim toponimie baba urzeczywistniała się kultowa wartość żeńskiego bóstwa pogańskiego, utożsamianego z życiem, płodnością i zdrowiem. Liczne przykłady potwierdzają to zjawisko, w tym ojkonimy: Baba (ukr. Баба) – wieś w obwodzie sumskim na Ukrainie; Baba (ukr. Баба) była także nazwą wsi Pokrowske w obwodzie czernihowskim na Ukrainie do 1941 r.; hydronim Baba (ukr. Баба) jest nazwą rzeki w obwodzie charkowskim na Ukrainie; oronim Baba (ukr. Баба) oznacza górę w obwodzie iwanofrankiwskim na Ukrainie; Baba (bułg. Baba) to góra w obwodzie sofijskim w Bułgarii; Baba (maced. Baba) to pasmo górskie na granicy Macedonii Północnej i Grecji; Baba (serb. Baba) to góra w Bośni i Hercegowinie, na terytorium Republiki Serbskiej. Przykład astionimu utworzonego przez powtórzenie sylaby występuje w zachodniej Szwajcarii, we francuskojęzycznym kantonie Vaud. Tam, na brzegu Jeziora Genewskiego, położone jest miasto Vevey. Vevey < francuski ZINAIDA PAKHOLOK. Toponyms with Repetition of a Word-Formation Element as Rudiments of Ancient Thinking (to Statement of the Problem) 203 Vevė. Lew Uspienski uznał, że nazwa ta jest końcowym rezultatem wielowiekowych przekształceń łacińskiego słowa Viviscus (Uspensky 1973: 91). Istnienie toponimów utworzonych przez powtórzenie sylaby można wyjaśnić prawem Zipfa (Zipf 1949), zgodnie z którym w różnych językach świata najczęstsze słowa są krótsze, ponieważ zasada najmniejszego wysiłku jest uniwersalna dla mówiącego i słuchającego we wszystkich kulturach. Nie ulega wątpliwości, że na etapie pierwotnej nominacji, w przypadku człowieka pradawnego o myśleniu mitologicznym, które okazało się „czymś w rodzaju intelektualnego bricolage’u” (Lévi-Strauss 1994: 126), oraz niewykształconej krtani, sylabizacja była głównym sposobem wytwarzania mowy. Powstała na podstawie fonetycznego upodobnienia niespeechowych kompleksów dźwiękowych; nieprzypadkowo najstarszą warstwę słownictwa stanowią onomatopeje. The toponyms of this model belong to the primary, oldest of names (Podolskaya 1988: 105), since they arose from the onym, based on an appellative with a monosyllabic repetition, and have a form identical to it. 3.1.2. Powtórzenie sylaby i dodanie afiksu Topoformant, element słowotwórczy, który nie jest używany samodzielnie w języku i stanowi dodatek do podstawy przy tworzeniu nazwy geograficznej, ma istotne znaczenie w toponimii. W antroponimie Dedelishki (lit. Dėdeliškės), odnotowanym w 1860 roku na mapie rejonu trockiego w okręgu wileńskim na Litwie (Shubert 1860), topoformantem jest przyrostek -ishki (-iškės). W wymienionym regionie znajdują się Kadrishki (lit. Kadriškės), Kariotishki (lit. Kariotiškės), Karpishki (lit. Karpiškės), Kiemelishki (lit. Kiemeliškės), Kulokishki (lit. Kulokiškės). Występują też Eishishki (lit. Eišiškės), Grigishki (lit. Grigiškės), pochodzące od imienia Grigas, oraz Rudishki (lit. Rūdiškės). Według uznanych badaczy, Nikolaya Biryli i Aleksandrasa Vanagasa, taki formant oznacza „nazwy obszaru utworzone od nazwiska lub imienia właściciela albo osoby, która mieszkała w tym miejscu” (Biryla, Vanagas 1968: 12). Zakładamy, że podstawa toponimiczna ma archaiczny charakter, ponieważ ukształtowała się przez powtarzanie kombinacji dźwięków w mowie dziecięcej dė-de. We współczesnym języku litewskim dėdė oznacza „wujek”. Najstarszą warstwę słownictwa stanowią wyrazy dźwiękonaśladowcze, które tworzą rdzeń słownika. Pojawienie się dużej liczby wyrazów naśladujących dźwięki na wczesnym etapie życia społecznego ludzi było nieuniknione z uwagi na ich ścisły związek z przyrodą oraz znaczenie przekazywania 204 BENDRINĖ KALBA | 96 dźwięków i zewnętrznych przejawów ruchu przy nazywaniu zjawisk, a także skłonność do „ustanawiania pewnego związku między obiektami przyrody i nadawania językowi bezpośredniego charakteru” (Rosetti 1962: 91). Zdaniem twórcy białoruskiej szkoły toponimicznej Vadima A. Zhuchkevicha, potamonim Tsetyarooka (biał. Цецяровка), dopływ Świsłoczy, oraz nazwy pospolite Tsetseravets (biał. Цецеравец), Tsetyarovintsy (biał. Цецяровинцы), Tsyateryn (biał. Цяцерын), mają charakter patronimiczny i pochodzą od nazwisk Tsetyaruk (biał. Цецярук), Tsyateryn (biał. Цяцерын) (Zhuchkevich 1974:: 373–374). Utworzono je od dźwiękonaśladowczej nazwy ptaka tsetyaruk (biał. Цецярук), w której można prześledzić pełne lub wariantywne powtórzenie sylaby tse- (це-). Podobnie, powtórzenie sylaby te- oraz przyrostek -row utworzyły ojkonim Teterow w kraju związkowym Meklemburgia-Pomorze Przednie w Niemczech, oznaczający osadę głuszców. Nazwa pojawiła się najpóźniej w VIIIth wieku, gdyż obszar ten był centrum średniowiecznego plemienia zachodniosłowiańskiego (Basik 2008: 102). Należy przypuszczać, że potamonim Cucuteni (rum. Cucuteni), używany w regionie zachodniej Mołdawii w Rumunii na oznaczenie prawego dopływu rzeki Bahluet (rum. Bahl uieț) w dorzeczu Dunaju, składa się z dźwiękonaśladowczego rdzenia Cucu- (po rumuńsku kukułka to cuckoo cuc) oraz formantu toponimicznego -teni – „osada”, analogicznie do Zaboloteni (Ștefănescu 2018: 74–75), Drăgoteni (Petrovich 1968: 15), Broșteni, Moșteni. Później pojawił się ojkonim Cucuteni, oznaczający „osadę kukułek”. The described toponyms belong to non-primary names (Podolskaya 1988: 86), since they were formed from other onyms. 3.1.3. Powtórzenie sylaby i dodanie wyrazu Do nowszych formacji należy nominowanie obiektów geograficznych, gdy do powtórzonej sylaby dodawano wyraz, tj. nowy toponim tworzono metodą morfologiczną polegającą na dodaniu. Na przykład oronim Vovokuvabiti jest nazwą wulkanu w Afryce Środkowej. Etymologia nazwy, rozpoczynającej się od powtórzenia sylaby vo-, oznacza „wodę pigmeja Biti”, którego rzekomo znaleziono martwego na brzegu jeziora w pobliżu góry (Uspensky 1973: 194). Człowiek pierwotny dysponował niewielkim zasobem słownictwa, a toponimia była szczątkowa, dlatego jeden termin łączył wiele różnych pojęć o wspólnym pochodzeniu. W związku z tym interesujący jest przykład limnonimu Titicaca (hiszp. Titicaca, keczua Titiqaqa), który jest największym jeziorem słodkowodnym Ameryki Południowej na ZINAIDA PAKHOLOK. Toponyms with Repetition of a Word-Formation Element as Rudiments of Ancient Thinking (to Statement of the Problem) 205 granicy Peru i Boliwii. Nazwa powstała przez powtórzenie sylab dwóch wyrazów w języku Indian: keczua qaqa – „kamień, góra”, titi – „ołów”; pierwotnie insulonim Titicaca odnosił się tylko do wyspy na jeziorze, Isla-del-Sol (hiszp. Isla del Sol) (Cano 1952: 14–15), a później nazwa ta objęła samo jezioro (Pospelov 2002: 417). Od apelatywu baba toponimy mogą powstawać nie tylko w wyniku onimizacji, lecz także przez dodanie wyrazu. Na przykład ojkonim Baba Bakala (hindi Bāba Bakāla) jest nazwą świętego miejsca sikhizmu, wsi w indyjskim stanie Pendżab. The historian of geographical science E. M. Murzaev, referring to the Kazakh toponymist Gali K. Konkashpaev (1948), gave examples of the productivity of toponyms on -ata, among which the medieval settlement Baba-ata (Murzaev 1974: 228). According to the Kazakh encyclopedia, Baba, Ata-baba is “1) ancestor, founder of the clan; 2) part of a complex word, denoting: origin, elder (for example, Anet-baba)” (KNE 2004: 324), ata is also a polysemantic word, relative to our research, we consider only the first two meanings: “1) grandfather, grandfather; ancestor; 2) patron in the composition of proper mythological names” (KNE 2004: 278). Thus, in the Kazakh toponym Baba-ata there is a structural repetition of the syllable ba- and a semantic repetition of the meaning of the word “ancestor”. Z użyciem turkijskiego wyrazu dağ – „góra” – utworzono oronimy w rejonie Quba w Azerbejdżanie: Babadāğ, oraz w prowincji Muğla w południowo-zachodniej Turcji: Babadāğ; astionim Babadag w rumuńskim okręgu Tulcza powstał pod wpływem tureckim. Słowiańskie i niesłowiańskie przykłady z apelatywem baba (баба) łączy ich pochodzenie od pierwotnej formy *bǎbā lub *bhābhā – dawnego wyrazu z języka dziecięcego, utworzonego przez powtórzenie tej samej sylaby (Luchyk 2014: 27). Różnice dotyczą semantyki: słowiańskie baba pochodzi od rzeczownika rodzaju żeńskiego, natomiast formy turkijskie i irańskie – od męskiego. W językach słowiańskich akcent pada na pierwszą sylabę (ба́ба), podczas gdy w językach wschodnich – na drugą (babá). W odniesieniu do takich przykładów Wilhelm von Humboldt słusznie zauważył: „Wszystkie języki zawierają, jak się zdaje, wyrazy o zupełnie różnych znaczeniach, lecz identycznym brzmieniu, dlatego wyrazy te można rozumieć dwuznacznie” (Humboldt 2000: 275). Liczne przykłady toponimu babá/баба́ świadczą o toponimicznej homonimii: reprezentują zgodne brzmieniowo terminy geograficzne, które pokrywają się całkowicie lub częściowo w planie wyrażenia. Tak więc istniał 206 BENDRINĖ KALBA | 96 przeniesienie onyma z jednego obiektu na inny, sąsiadujący z nim, w nazwie miasta, wsi, aułu, rzeki, góry lub pasma górskiego, w związku z jego uzupełnieniem o różne terminy geograficzne charakteryzujące dany obszar. 3.2. Model słowotwórczy przejścia apelatywu bez powtórzenia w onym Przejście apelatywu w onym może nastąpić w wyniku powtórzenia wyrazu o dwustronnej strukturze, które w sposób widoczny ukazuje filozoficzne prawo przejścia zmian ilościowych w jakościowe. W językoznawstwie znajduje to odzwierciedlenie na poziomie semantycznym: element powtórzony dwa lub kilka razy nabiera nowego znaczenia (Pakholok 2013: 73). Powtórzenie leksykalne jest najprostszym pod względem struktury leksykalno-gramatycznym sposobem intensyfikacji znaczenia. Kataraktonim Dzhur-Dzhur (ukr. Джур-Джур, krymskotat. Cür-Cür) jest nazwą potężnego wodospadu położonego nad rzeką Ulu-Uzen na południowym wybrzeżu Krymu. Nie wysycha nigdy, nawet w najsuchszej porze roku. Cecha ta znajduje odzwierciedlenie w semantyce jego starożytnej nazwy, wywodzącej się z powtórzonego ormiańskiego słowa „dzhur” (orm. Ջուր-Ջուր, dosł. „woda-woda”, czyli dużo wody). Etymologia tego słowa, według Wasyla W. Łuczika, za Eduardem M. Murzajewem, objaśnia znaczenia „strumień”, „rzeka” i „kanał” w językach perskim i tadżyckim (Luchyk 2014: 180). Naszym zdaniem, próbując odkryć znaczenie nazwy miejscowej, warto preferować te wersje, które są bliższe naturze i istocie obiektu. Jednocześnie im starsza nazwa geograficzna, tym większe prawdopodobieństwo, że jest związana z nazywanym obiektem. Na przykład limnonim Loch Lochy, będący nazwą słodkowodnego jeziora w Szkocji, powstał przez podwojenie wyrazu, którego pokrewne formy można odnaleźć w manx logh, staroirlandzkim loch i walijskim llwch, oznaczających „zbiornik wodny”, a także w łacińskim lacus, oznaczającym „jezioro” (Harper 2003). Do powtórzonego wyrazu dodano przyrostek -y. Limnonim means oznacza „jezioro-jezioro”. Dużą i znaczącą część toponimii Australii stanowią onyma oznaczające naturalne warunki geograficzne i cechy klimatu. Tak więc cyklon w północno-zachodniej części kraju nazywany jest „Willy Willy” (Orlov 1978: 103). Anemonim Willy Willy powstał przez powtórzenie angielskiego słowa willy — „podstępny”. ZINAIDA PAKHOLOK. Toponyms with Repetition of a Word-Formation Element as Rudiments of Ancient Thinking (to Statement of the Problem) 207 Wiele toponimów na mapie tego kontynentu ma strukturę wskazującą na pełne powtórzenie wyrazu, lecz ich etymologia jest niejasna i rodzi wiele sprzecznych interpretacji, ponieważ obejmuje nazwy pochodzenia aborygeńskiego, niemieckiego i angielskiego (Wolanowski 1990: 49–50): Buln Buln, Gol Gol w stanie Wiktoria; Gingin w stanie Australia Zachodnia; Cowan Cowan, Gin Gin, Kin Kin, Millaa Millaa w stanie Queensland; Barra-Barra, Boonoo Boonoo, Booti-Booti, Budgee Budgee, Curl Curl, Dum Dum, Tilba Tilba, Wagga Wagga, Wangi Wangi w stanie Nowa Południowa Walia. Pisownia toponimów z powtórzeniem wyrazu wymaga ujednolicenia przez państwową komisję ortograficzną, ponieważ spotyka się zapisy łączne, z łącznikiem i rozdzielne. 3.3. Model słowotwórczy przejścia apelatywu bez powtórzenia w onymię w wyrażeniu toponimicznym 3.3.1. Powtórzenie morfemu rdzennego Pełna nazwa obiektu geograficznego jest wyrażeniem toponimicznym składającym się z dwóch części: członu głównego (nazwy własnej, onimu), niezbędnego do odróżnienia nazywanego obiektu od innych obiektów, oraz nazwy pospolitej (apelatywu). Wiele słowiańskich limonimów utworzono od apelatywu jezioro przez powtórzenie morfemu rdzennego: jezioro Ezerak (pol. jezioro Jeziorak, Polska, województwo warmińsko-mazurskie) (SGP 1983: 243); jezioro Ozerianskoe (ukr. Озерянське озеро, Ukraina, obwód wołyński) oraz jezioro Ozerianskoe (biał. Азярянскае возера, Białoruś, obwód grodzieński); jezioro Ozerskoe (ros. Озерское озеро, Rosja, obwód leningradzki). Odmianą tego modelu jest przykład, w którym onim ma formę zdrobniałą: jezioro Ozertse (ukr. озеро Озерце, Ukraina, obwód wołyński). Wspólnosłowiański apelatyw wieś (starorus. selo – „siedziba, osada, pole”, bułg. i serbsko-chorw. – село, czes. – selo, pol. – siolo, od prasłowiańskiego *selo – „ziemia orna”, które fonetycznie pokrywało się w językach wschodnio- i południowosłowiańskich z *sedlo – „osada”) (Basik 2008: 70–71) przeszedł do kategorii onimów i jako część wyrażenia toponimicznego jest szeroko rozpowszechniony na Białorusi. Zazwyczaj stare wsie w rejonach horodeckim, wilejskim, słuckim i innych noszą nazwę Selishche (biał. Селішча); w rejonach brasławskim, żytkowickim i innych występują nazwy wywodzące się od liczby mnogiej tego słowa, „wsie”: Selki (biał. Сёлкі); w rejonach kalinkowickim, tołoczyńskim i innych nazwy utworzone od tego samego słowa w formie zdrobniałej – Seltzy 208 BENDRINĖ KALBA | 96 (biał. Сельцы) (Zhuchkevich: 340). Rozważając takie wyrażenia toponimiczne, Władimir A. Nikonow słusznie uznał je za tautologię, powstałą wskutek nazwania apelatywu bez użycia onimu (Nikonov 1965: 18). Powtórzenie morfemu rdzennego село występuje w zdrobniałej formie onimu Seltso/Siltse (ukr. село Сільце), używanej na Ukrainie w rejonach kowelskim i ratnowskim obwodu wołyńskiego, rejonie korosteńskim obwodu żytomierskiego, rejonach berehowskim i irszawskim obwodu zakarpackiego oraz rejonie podhajeckim obwodu tarnopolskiego. Należy zgodzić się z obserwacją W. A. Nikonowa, który uważał, że wykładniki zdrobniałości „zamiast utraconego znaczenia pomniejszającego zaczęły wyrażać jedynie toponimiczność” (Nikonov 1965: 96). Należy zwrócić uwagę na część mowy apelatywu, którą może wyrażać nie tylko rzeczownik, lecz także przymiotnik użyty rzeczownikowo: Бережковская набережная (Nabrzeże Bereżkowskie). Hodonim nosi nazwę patriarchalnej osady rybackiej „na Bereżkach”, istniejącej w XVIth–XVIIth wieku na prawym brzegu rzeki Moskwy (Sytin 1958: 577). Powyższe przykłady powtórzenia podstawy w toponimii określa się zazwyczaj mianem nazw reduplikowanych (Podolskaya 1988: 114). 3.3.2. Powtarzanie wyrazu Toponimy, w większości niezapożyczone onimy utworzone przez historycznie ukształtowaną społeczność ludzi, ujawniają podobieństwa w postrzeganiu, filtrowaniu i interpretowaniu informacji pochodzących z obiektów geograficznych, niezależnie od regionu. Na przykład podróżnicy Jiří Hanzelka i Miroslav Zikmund wyjaśnili semantykę toponimicznego wyrażenia lake Kiou: „W języku bantu używanym we wschodnim Kongu słowo „kivu” oznacza „jezioro”. A zatem wyrażenie to znaczy „jezioro Jezioro” (Hanzelka, Zikmund 1956: 215). Limnonim z apelatywem lake odzwierciedla pod względem treści powtórzenie elementu słowotwórczego. Opisane toponimy z powtórzeniem elementu słowotwórczego można interpretować jako onimy utworzone przez nieświadomość zbiorową na podstawie obiektywnej prawidłowości właściwej wszystkim obiektom i zjawiskom świata materialnego, w całości lub częściowo. Prawidłowością tą jest powtarzalność, którą człowiek pierwotny nieświadomie przyswajał w miarę zdobywania doświadczenia, obserwując zjawiska czasowe i przestrzenne (zmianę dnia i nocy, pory roku, przypływy i odpływy itp.). Zdolność do powtarzania można wyjaśnić w kategoriach archetypu ludzkiej świadomości. ZINAIDA PAKHOLOK. Toponyms with Repetition of a Word-Formation Element as Rudiments of Ancient Thinking (to Statement of the Problem) 209 W mowie człowieka pierwotnego powtarzalność odzwierciedlała się w onomatopejach i zdrobnieniach, które później doprowadziły do powstania onimów. Formacje reduplikacyjne w składzie toponimów ustala się za pomocą analizy etymologicznej. Najstarsze z nich powstały przez powtarzanie sylab, nowsze zaś zawierają afiksy oraz powtórzenia morfemu rdzennego i wyrazów. WNIOSKI Badanie toponimów z powtórzeniami pozwala sformułować kilka wniosków. Powtarzanie sylaby, morfemu rdzennego lub wyrazu tworzy modele słowotwórcze należące do dwóch typów toponimicznych: autochtonicznego i standaryzowanego. Toponimy autochtoniczne powstają z apelatywów i są używane w mowie potocznej na ograniczonym obszarze przez miejscowych mieszkańców. Toponimy standaryzowane są używane w języku literackim i mają charakter międzynarodowy. Za pomocą analizy etymologicznej ustalono, że powtórzenie sylaby w toponimach wskazuje na ich starożytne pochodzenie, ponieważ powtarzalność jest obiektywną rzeczywistością, którą człowiek nieświadomie przyswaja w miarę zdobywania doświadczenia praktycznego. Zwrócenie uwagi na toponimy z powtórzeniem elementu słowotwórczego stanowi impuls do badania dawnych sposobów nominacji w językach o różnej strukturze. Stworzenie rejestru takich toponimów w tych językach umożliwi porównanie ich przestrzeni onimicznej, mającej głębokie korzenie historyczne. REFERENCES Basik Sergey 2008: General Toponymy, Minsk: Publishing House of the Belarusian State University. Biryla Nikolay, Vanagas Aleksandras 1968: Litouškiia elementy ü belaruskai anamastytsy, Minsk: Navuka i tėkhnika. Cano Washington 1952: Estudio geográfico, histórico, y sociológico del Lago Titicaca, Argentina: Ediciones Moreno. Carmody Julie, Prideaux Bruce 2011: Sustainable Nature Based Tourism: Planning and Management. Report on Visitation and Use at Barron Falls, Far North Queensland, 2009/2010. Report to the Marine and Tropical Sciences Research Facility. Cairns: Published by the Reef and Rainforest Research Centre Limited. Available at: https://researchonline.jcu.edu.au/18149/1/492_JCU_Carmody_%26_Prideaux_%282011%29_Wet_Tropics_Site_Report_7_.pdf. 210 BENDRINĖ KALBA | 96 Gunn Aeneas 2008: We of the Never-Never, New South Wales: Vintage Books. Hanzelka Jiří, Zikmund Miroslav 1956: Africa: The Dream and the Reality 2, Moscow: Foreign Literature Publishing House. Harper Douglas 2003: Online Etymology Dictionary. Available at: http://www.etymonline.com. Humboldt Wilhelm von 2000: Selected Works on Linguistics, Moscow: Progress Publishing Group. Khvesko Tamara 2009: Ways Toponyms Formation. – Issues in Cognitive Linguistics 1(018), 107–113. Available at: file:///C:/Users/Zinaida/Downloads/sposoby-obrazovaniya-toponimov.pdf. KNE – Kazakhstan. National Encyclopedia. Almaty: Kazakh encyclopedia 1, 2004. Konkashpayev Gali K. 1948: Name of the City Alma-Ata. – Izvestiya AN Kazakhskoy SSR. Geographical Series 58(2), 72–77. Lévi-Strauss Claude 1994: Primitive Thinking, Moscow: Republic. Luchyk Vasyl V. 2011: About the Peculiarities of Nomination in the Toponymy of Ukraine. – Journal of Vasyl Stefanyk Precarpathian National University. Philology 29/31, 21–24. Luchyk Vasyl V. 2014: Etymological Dictionary of Ukraine’s Toponyms, Kyiv: Publishing center “Akademiya”. McCullough Colleen 1988: The Thorn Birds, Moscow: Hudozhestvennaya literatura. Murzaev Eduard M. 1982: Geography in Names, Moscow: Nauka. Murzaev Eduard 1974: Essays on Toponymy, Moscow: Mysl. Nikonov Vladimir N. 1965: Introduction to Toponymy, Moscow: Science. Orlov German 1978: Modern English in Australia, Moscow: Vysshaya Shkola. Pakholok Zinaida 2013: The Epistemological and Ontological Status of the Repetition Category: Linguistic and Speech Dimensions, Lutsk: Vezha-Druk. Petrovich Emil 1968: Romanians as “Creators” of Slavic Toponyms. – Romanoslavica 15, 6–18. Podolskaya Natalia 1988. Dictionary of Russian Onomastic Terminology, Moscow: Science. Pospelov Evgeniy 2002: Geographical Names of the World. Toponymic Dictionary, Moscow: Russian dictionaries, Astrel, AST. Rosetti Alexandru 1962: Notes on the Use of Onomatopoeia. – Issues in Linguistics 3, 91–92. Schubert Theodor 1860: European Russia 1:126K v. Available at: http://retromap.ru/14186010_54.676709,25.070972. SGP – Słownik geograficzno-krajoznawczy polski, red. M. Milewska, Warszawa: Panstwowe wydawnictwo naukowe, 1983. ZINAIDA PAKHOLOK. Toponyms with Repetition of a Word-Formation Element as Rudiments of Ancient Thinking (to Statement of the Problem) 211 Sytin Petr 1958: From the History of Moscow Streets, Moscow: Moskovskiy Rabochiy. Štefănescu Margareta 2018: Russian Elements in Romanian Toponymy. – Library of the Magazine «Rusyn» 9(26), 66–79. Uspensky Lev 1973: Riddles of Toponymy, Moscow: Molodaya Gvardiya. Wolanowski Lucjan 1990: The Continent that Has Ceased to Be a Legend, Moscow: Main editorial office of oriental literature of the Nauka publishing house. Wolanowski Lucjan 1976: Post to Never-Never Land, Moscow: Main editorial office of oriental literature of the Nauka publishing house. Zhuchkevich Vadim 1974: Short Toponimic Dictionary of Belarus, Minsk: BSU Publishing House. Zipf George Kingsley 1949: Human Behavior and the Principle of Least Effort, Cambridge: Addison-Wesley Publishing. Gauta 2023 09 04 Priimta 2023 11 15 ZINAIDA PAKHOLOK TOPONYMS WITH REPETITION OF A WORD-FORMATION ELEMENT AS RUDIMENTS OF ANCIENT THINKING (TO STATEMENT OF THE PROBLEM) Summary The description of the onomastic picture of the world is impossible without repetitions that permeate the toponymic space. When determining the inner form of a toponym, the repetition of a structural element is clearly traced: a syllable, a root morpheme, a word. These elements, depending on the source of creation, areas of use, and distribution, create word-formation models included in two toponymic types: aboriginal and standardized. Aboriginal toponyms were created by indigenous people to name a local geographical object; they are used only in a given territory and are widespread in colloquial speech. The interest in this type is conditioned by the fact that toponyms have preserved traces of folk art, expressiveness, and have information potential that reflects the specifics of natural conditions. The examples of aboriginal toponyms with figurative and expressive connotations analyzed in the article, formed by the direct transition of the appellative into the onym, are a consequence of the widespread use of reduplication. 212 BENDRINĖ KALBA | 96 Standardized toponyms were created by people of different spheres of activity; they are used within the country and in international practice, recorded in literary language. This type of toponyms is represented in the following word-formation models: transition of appellative into onym with repetition of syllable, with repetition of syllable and addition of affix, with repetition of syllable and addition of word, with repetition of word; transition of appellative into onym in a toponymic phrase with repetition of root morpheme and with repetition of word. The filling of word-formation models depended on the different degrees of study of a number of general issues in regional toponymic systems. Toponyms of the same model recorded in the same type of geographical objects located on different continents are evidence of the commonality of the nomination. Using etymological analysis, it was established that the repetition of word-forming elements in toponyms indicates an ancient origin, because repetition is an objective reality that a person unconsciously assimilates as one gains practical experience. Appealing to toponyms with repetition of the word-formation element is a request for studying the ancient method of nomination in languages of different structures. The creation of a register of similar toponyms in such languages will make it possible to compare and contrast their onym space, which has deep historical roots. KEYWORDS: onym, toponym, reduplication, syllable, root morpheme, affix, word, word formation model, etymological analysis, repeatability, ancient thinking. ZINAIDA PAKHOLOK Lutsk Human Development Institute of the Open International University “Ukraine” Georgy Gongadze st. 5 [email protected] ZINAIDA PAKHOLOK VIETOVARDŽIAI SU PASIKARTOJANČIŲ ŽODŽIŲ DARYBOS ELEMENTŲ KAIP SENOSIOS MĄSTYSENOS UŽUOMAZGOS Santrauka Apibūdinti onomastinį pasaulio vaizdą neįmanoma be pakartojimų, kurių apstu toponimijoje. Vidinėje vietovardžio formoje galima aiškiai atsekti pasikartojantį struktūrinį elementą – skiemenį, šaknies morfemą, žodį. Priklausomai nuo sukūrimo šaltinio, vartojimo ir paplitimo srities, šie elementai sudaro žodžių darybos modelius, būdingus abiejų tipų – seniesiems ir norminiams – vietovardžiams. ZINAIDA PAKHOLOK. Toponyms with Repetition of a Word-Formation Element as Rudiments of Ancient Thinking (to Statement of the Problem) 213 Senuosius vietovardžius vietiniai gyventojai kūrė, siekdami įvardyti vietos geografinį objektą, jie vartojami tik tam tikroje teritorijoje ir yra plačiai paplitę šnekamojoje kalboje. Domėjimąsi šio tipo vietovardžiais lemia tai, kad juose yra išlikę liaudies meno bruožų, išraiškingumo. Jie gali teikti informaciją apie gamtinių sąlygų ypatybes. Šiame straipsnyje analizuojami perkeltinių ir ekspresyvių konotacijų turinčių senųjų vietovardžių, susiformavusių bendriniam daiktavardžiui tiesiogiai virstant onimu, pavyzdžiai – plačiai paplitusio pasikartojimų vartojimo rezultatas. Norminius vietovardžius kūrė skirtingų veiklų atstovai. Jie vartojami tiek šalyje, tiek tarptautinėje erdvėje, fiksuojami literatūrinėje kalboje. Šios rūšies vietovardžiams būdingi tokie žodžių darybos modeliai: bendrinio daiktavardžio vertimas onimu, pakartojant skiemenį arba pridedant afiksą, pakartojant skiemenį ir pridedant žodį, pakartojant žodį; bendrinio daiktavardžio vertimas onimu vietovardiniame žodžių junginyje, pakartojant šakninės morfemą ir pakartojant žodį. Žodžių darybos modelių panaudojimas priklauso nuo kai kurių bendrųjų regioninės vietovardžių sistemos klausimų ištirtumo laipsnio. To paties modelio vietovardžiai, naudoti skirtinguose žemynuose esantiems tos pačios rūšies geografiniams objektams įvardyti, rodo, kad toks įvardijimo būdas buvo gana įprastas. Pasitelkus etimologinę analizę nustatyta, kad vietovardžiuose pasikartojantys žodžių darybos elementai rodo senovinę žodžio kilmę, nes pasikartojimas atspindi objektyvią tikrovę, kurią asmuo nesąmoningai įsisavina, įgydamas praktinės patirties. Vietovardžiai, kuriuose pasikartoja žodžių darybos elementas, kelia poreikį tyrinėti senąjį objektų įvardijimo skirtingos struktūros kalbomis metodą. Sukūrus tose kabose vartojamų panašių vietovardžių registrą, atsirastų galimybė palyginti ir sugretinti gilias istorines šaknis turinčią jų onimiją. ESMINIAI ŽODŽIAI: onimas, vietovardis, pasikartojimas, skiemuo, šaknies morfema, afiksas, žodis, žodžių darybos modelis, etimologinė analizė, pakartojamumas, senovinė mąstysena. ZINAIDA PAKHOLOK Lutsk Human Development Institute of the Open International University “Ukraine” Georgy Gongadze st. 5 [email protected] 214 BENDRINĖ KALBA | 96