„Žodžių darybos vedlio‟ plėtros gairės

Daiva MurMulaitytė. Žodžių darybos vedlio plėtros gairės 87 DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-3826-7272 Kierunki badań naukowych: słowotwórstwo, morfemika, leksykografia, leksykologia. DOI: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.05 WSKAZÓWKI ROZWOJU PRZEWODNIKA SŁOWOTWÓRCZEGO1 ESMINIAI ŽODŽIAI: sinchroninė žodžių daryba, naujadara, darybos priemonė, duomenų bazės struktūra, gramatika. Streszczenie. Artykuł ma na celu zapoznanie z potrzebą i możliwościami rozwoju Przewodnika słowotwórczego (ŽDv). Omówiono niektóre zarysowujące się problemy, które nieuchronnie pojawią się przy dostosowywaniu tego leksykonu słowotwórczego rzeczowników do danych słowotwórczych dotyczących wyrazów innych części mowy. Pierwsza możliwość rozwoju ŽDv polega na uzupełnianiu leksykonu o nowe dane przy wykorzystaniu istniejącej struktury bazy danych, na iš fundamentaliųjų lietuvių kalbos žodžių darybos veikalų, taip pat pastabomis przykład o przykłady derywatów, informacje o użyciu derywatów, tendencjach neologizacyjnych itp. Inną możliwością jest modyfikacja struktury bazy danych w celu gromadzenia, w razie potrzeby, innych danych niż przewidziane dotychczas. Wyrazy należące do różnych części mowy (rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki, przysłówki) różnią się strukturą danych słowotwórczych oraz kategoriami słowotwórczymi (jeśli je mają), dlatego niezmodyfikowany strukturalny model słowotwórstwa rzeczowników najprawdopodobniej nie nadawałby się do opisu słowotwórstwa innych części mowy. Ponadto w przypadku słowotwórstwa przymiotników pojawiłyby się dodatkowe problemy związane z niespójnym stosowaniem w gramatykach zasady synchroniczności przy jego opisie. abstRact Celem badania jest przedstawienie potrzeby i możliwości rozwoju, które nieuchronnie pojawią się przy dostosowywaniu niniejszego podręcznika słowotwórstwa rzeczowników do the Word Formation Guide (WFg). it discusses some of the emerging problems danych słowotwórczych z innych części mowy. pierwsza opcja rozwoju 1 artykuł przygotowano na podstawie referatu wygłoszonego na 58. międzynarodowej konferencji naukowej prof. Artura Uozola Gramatyka i słowotwórstwo (łot. Gramatika un vārddarināšana), która odbyła się w dniach 16–17 marca 2023 r. w Rydze, na Uniwersytecie Łotewskim. 88 benDRinė kaLba | 96 WFg polega na wykorzystaniu istniejącej struktury bazy danych do dodawania nowych danych, na przykład przykładów derywatów i złożeń z podstawowych prac dotyczących słowotwórstwa języka litewskiego, a także komentarzy na temat użycia derywatów i złożeń, nowych tendencji słowotwórczych itd. Inną opcją jest modyfikacja struktury bazy danych WFg, gdy konieczne stanie się gromadzenie danych różniących się od tych, które dotychczas przewidziano. Wyrazy należące do różnych części mowy (rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki, przysłówki) różnią się między innymi strukturą danych dotyczących ich tworzenia oraz kategoriami słowotwórczymi, dlatego niezmodyfikowany model strukturalny opisu tworzenia rzeczowników z innych części języka prawdopodobnie by się nie sprawdził. Ponadto dane dotyczące derywacji przymiotników stwarzałyby dodatkowe problemy, ponieważ zasada synchroniczności była w gramatyce stosowana niekonsekwentnie w celu jej opisu. Wstęp Przewodnik słowotwórczy (ŽDv) jest cyfrowym kompendium synchronicznego słowotwórstwa rzeczowników języka litewskiego, jedną z usług systemu informacyjnego zasobów języka litewskiego E. kalba (https://ekalba.lt/). System ten został stworzony w Instytucie Języka Litewskiego w latach 2018–2021 poprzez unowocześnienie i rozszerzenie wcześniej używanego systemu informacyjnego zasobów języka litewskiego Lkiis. ŽDv jest jedną z nowości systemu i wraz z Poradami językowymi tworzy grupę usług elektronicznych E. patarimai. Kompendium to ma na celu szybkie i zwięzłe zapoznanie z litewskimi środkami słowotwórczymi rzeczowników oraz z najważniejszymi prawidłowościami ich tworzenia, opisanymi w gramatykach drugiej połowy XX wieku. Zostało ono opracowane na podstawie opisów słowotwórstwa rzeczowników przedstawionych w dwóch gramatykach – Gramatyce współczesnego języka litewskiego i akademickiej Gramatyce języka litewskiego – po usystematyzowaniu zawartych w nich informacji według kilku podstawowych aspektów (środki słowotwórcze i właściwości podstawy, znaczenie słowotwórcze itp.). W gramatykach tych utrwalono dawno zbadaną i uogólnioną sytuację synchronicznego słowotwórstwa rzeczowników – pierwszy tom gramatyki akademickiej ukazał się w 1965 r., a czwarte wydanie Gramatyki współczesnego języka litewskiego – w 2006 r.; jednak w tym ostatnim, przynajmniej w odniesieniu do słowotwórstwa rzeczowników, zasadniczo skrótowo przedstawiono te same informacje co w akademickiej Gramatyce języka litewskiego. jednakże ŽDv ma możliwości odzwierciedlania również cech nowszego, współczesnego stanu języka litewskiego oraz neologizmów. celem artykułu jest zapoznanie z możliwościami rozwoju ŽDv oraz zarysowującymi się problemami, które pojawią się w związku z podjęciem tego zadania. W tym celu analizuje się Daiva MurMulaitytė. Žodžių darybos vedlio plėtros gairės 89 strukturę danych ŽDv, jej przydatność, modyfikowanie i dostosowywanie do nowych danych, tendencje w tworzeniu nowych wyrazów leksyki litewskiej oraz ich odzwierciedlenie w istniejącej bazie danych, a także specyfikę danych słowotwórczych dotyczących wyrazów należących do innych części mowy (przymiotników, czasowników, przysłówków). W badaniu wykorzystuje się metody analityczną, synchronicznej analizy Žinyno PLėtRos gaLimybės iR iššūkiai słowotwórczej oraz opisową. 1. Na początku – bardzo krótko o możliwościach wyszukiwania rezultatus2. atsižvelgiant į darinių formą ir semantiką, numatytos dvi indanych i uzyskiwanych kierunkach wyszukiwania formacji – według środka słowotwórczego i według znaczenia. W pierwszym przypadku środka słowotwórczego można szukać, korzystając ze schematu klasyfikacji derywatów lub w polu środka słowotwórczego (najpierw wybierając jego rodzaj), można również od razu wyszukać konkretny środek słowotwórczy, wpisując go lub jego fragment w polu wyszukiwania środków słowotwórczych. zostanie wybrana lista środków słowotwórczych odpowiadająca kryterium wyszukiwania, a po wybraniu w niej żądanego środka otworzy się jego opis (lub jeden z opisów przedstawianych na oddzielnych „kartach”). W opisach podano informacje o właściwościach podstawy słowotwórczej i środka, przebiegu procesu słowotwórczego, przykłady derywatów i inne informacje. drugi kierunek wyszukiwania środków słowotwórczych jest semantyczny. w tym kierunku podąża się, jeśli interesuje nas semantyka słowotwórcza lub leksykalna, tj. dane dotyczące kategorii słowotwórczych, znaczeń słowotwórczych lub cech semantycznych; wówczas wyszukuje się je, wybierając odpowiednie opcje z list w poszczególnych polach. informacji można szukać według kilku cech; zasadniczo służy do tego wyszukiwanie zaawansowane, które pozwala wybierać różnorodne kombinacje cech wyszukiwania. bardzo przydatna jest również możliwość zawężania i precyzowania wyszukiwania poprzez ponowne wyszukiwanie w już uzyskanych wynikach. Na przykład po wybraniu środków słowotwórczych nazw miejscowości (znaleziono ich 61) i zauważeniu, że nazwy te mogą być oparte na wyrazach podstawowych należących do różnych części mowy, można dalej interesować się tylko tymi utworzonymi od czasowników — dodatkowo wskazując tę część mowy wyrazów podstawowych, pierwsze2 szczegółowiej zob. murmulaitytė 2022: 9–12. W sekcji Pomoc E. kalbos można również obejrzeć krótkie filmy, które w przystępny sposób odpowiadają na podstawowe pytania dotyczące wyszukiwania danych w Przewodniku słowotwórczym: jak wybrać w nim kierunek wyszukiwania według środka słowotwórczego; jak wybrać kierunek wyszukiwania według (słowotwórczego) znaczenia; jak filtrować listę według środka słowotwórczego; jak wykonać wyszukiwanie szybkie; jak wykonać wyszukiwanie szczegółowe (https://ekalba.lt/ekaLba%20Pagalba; dostęp: 2023-11-05). 90 benDRinė kaLba | 96 Lista środków słowotwórczych zostanie zawężona do 18. Ostatecznie można się dowiedzieć, że tylko pięć środków słowotwórczych, za pomocą których od czasowników tworzy się nazwy miejsc, jest produktywnych – mają one cechę produktywnego środka słowotwórczego, według której wyszukiwanie zostało dodatkowo doprecyzowane. Są to przyrostki -ykla (čiuožykla), -ynas (vynuogynas), -ynė (usnynė), -uma (dykuma) oraz końcówka -a (prieplauka)3. 2. Mówiąc o rozwoju ŽDv, należy wspomnieć o dwóch możliwościach. Pierwsza – uzupełniać kompendium o nowe dane, korzystając z istniejącej struktury danych, druga – modyfikować strukturę bazy danych, jeśli zachodzi potrzeba gromadzenia innych danych niż te przewidziane dotychczas. 2.1. W pierwszym przypadku chodzi przede wszystkim o przykłady derywatów – słowa utworzone za pomocą środków słowotwórczych opisanych w tym kompendium. Na rysunku 1 przedstawiono przykłady złożeń utworzonych z przymiotników i rzeczowników – dawniej odnotowane oraz neologizmy. Przykłady derywatów są aktywnymi odsyłaczami do źródeł leksykograficznych (jeśli derywat jest podany w Słowniku ogólnego języka litewskiego, žodyne (bLkŽ), Dabartinės lietuvių kalbos žodyne (DLkŽ8e) ar Lietuvių kalbos žodyne (LkŽe), naujadaras – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne (nD)), t. y. paspaudus mėlynai parašytą ir pabrauktą darinį, atveriamas jo straipsnis kuriame nors iš šių lietuvių kalbos žodynų arba duomenyne, ir można zobaczyć definicję leksykalnego znaczenia tego derywatu. obecnie w ŽDv przykładów derywatów z gramatyk podano tylko tyle, ile potrzeba do zilustrowania prawidłowości derywacyjnych i pokazania przebiegu derywacji wyrazu. w najbliższej przyszłości planuje się wprowadzić wszystkie pozostałe przykłady derywatów z gramatyk i fundamentalnych dzieł z zakresu słowotwórstwa (urbutis 1961a, b; keinys 1975, 1979, 1980, 1983; Paulauskienė 1994; Pakerys 1994 i in.), a także najbardziej typowe neologizmy z Bazy danych nowych wyrazów języka litewskiego. Ta ostatnia jest stale uzupełniana, a więc w idealnym przypadku również ŽDv mogłoby być uzupełniane równolegle. zatem przy konsekwentnym gromadzeniu w tym aspekcie w leksykonie wcześniejszych synchronicznych derywatów, odnotowanych do początku XXI wieku, oraz neologizmów powinien powstać ich niemały zbiór i pojawić się możliwość wyjaśnienia derywacji konkretnego derywatu – podczas wyszukiwania informacji o derywacji danego wyrazu otwierany jest opis jego środków derywacyjnych, z którego można dowiedzieć się o sposobie derywacji derywatu, kategorii derywacyjnej, znaczeniu derywacyjnym, podstawie derywacyjnej i 3 taka wszechstronność wyszukiwania być może jest bardziej przydatna badaczom słowotwórstwa, ale potrzebują jej również twórcy tekstów lub redaktorzy, poszukujący synonimów derywacyjnych, bardziej zróżnicowanych środków wyrazu itp. Daiva MurMulaitytė. Žodžių darybos vedlio plėtros gairės 91 cechach środków i innych informacjach. Ta ostatnia okoliczność, związana z wyjaśnianiem derywacji konkretnych wyrazów, jest szczególnie przydatna i ważna nie tylko podczas nauczania lub uczenia się słowotwórstwa, lecz także podczas jego badania, a więc nie tylko dla szerokiego grona odbiorców, ale również dla badaczy języka i słowotwórstwa. 2.2. niemało nowych informacji można przedstawić w polach uwag. Uwagi są przeznaczone na informacje, które ze względu na swoją specyfikę nie mieszczą się w innych polach danych; można za ich pomocą wyjaśnić na przykład przypadki nietypowej derywacji lub zwrócić uwagę na inne istotne kwestie. Uwagi mogą być dwojakiego rodzaju – 1 rys. Przykłady złożeń utworzonych od przymiotników i rzeczowników 92 benDRinė kaLba | 96 odrębnego opisu oraz ogólne, nadające się do wielorakiej interpretacji monės aprašams. kol kas šiais pastabų laukais taip pat naudotasi minimaliai, tik prireikus atkreipti dėmesį į kokį gramatikose pastebėtą ypatumą, galimą derywacyjnej kilku jednostek o określonej derywacji lub tym podobne. Na przykład większość nazw miejscowych z przyrostkiem -uma została utworzona od przymiotników jakościowych – dykuma (od dykas, -a), sausuma (od sausas, -a), žemuma (od žemas, -a). jednak zdarzają się pojedyncze wyrazy utworzone od słów innych części mowy (aplinkuma opiera się na tavardžiu aplinka, dauguma – prieveiksmiu daug, plakuma ‘plakamoji dalgio dalis, dalgio ašmenys’ ir šakuma – atitinkamais veiksmažodžiais). tokie przysłówku aplink lub przypadki są przedstawione w odrębnym opisie tego przyrostka, a ta nietypowość derywacyjna została wyjaśniona w uwadze do opisu; napisano tam – „nietypowe derywaty (opierają się nie na przymiotnikach)” (zob. rys. 2). jeśli trzeba podkreślić kwestie wspólne dla kilku opisów tego samego środka derywacyjnego, podaje się je w polu uwag ogólnych. oto przyrostek nazw mięsa 2 Rys. uwagi do opisu nietypowych Daiva MurMulaitytė. Žodžių darybos vedlio plėtros gairės 93 derywatów przyrostka -uma2 -iena ŽDv ma trzy opisy, w zależności od części mowy wyrazu podstawowego. Derywaty tej kategorii słowotwórczej zazwyczaj tworzy się od rzeczowników (np.: jautiena – od jautis, kiauliena – od kiaulė, strutiena – od strutis), rzadziej – od przymiotników (šaltiena – od šaltas, -a, šviežiena – od šviežias, -ia), spośród czasowników znany jest chyba tylko wyraz skerdiena. W trzecim opisie tego przyrostka wspomniano również o innej interpretacji słowotwórczej tego ostatniego derywatu (że może być uznawany nie za nazwę mięsa, lecz za nazwę rezultatu czynności). Istnieją również dwie uwagi ogólne, w których przedstawiono, bą su šia priesaga bei tokių darinių santykį su norma, duodamos nuoroistotne we wszystkich trzech przypadkach opisu, informacje o źródłach nazw ryb w słowotwórstwie (zob. rys. 3). Ponadto w polach uwag można przedstawiać informacje o wynikach najnowszych badań, zwracać uwagę na uwidaczniające się nowe tendencje słowotwórcze. Na przykład o nowym, prawdopodobnie już odrębnym, typie słowotwórczym przyrostka -iena (por. laikraštiena, skaitmeniena, internetiena, dokumentiena, žodiena i inne nD odnotowane neologizmy), zob. -iena1 typ 3, rys. 4. Rys. 3. Opis i uwagi ogólne (fragment opisu -iena3 3) 94 benDRinė kaLba | 96 -iena1 naZwy osÓb PosIaDających WłaŚciwoŚci 1. : przym. nowina, starocie 2. : rzecz. światło księżyca 3.? : rzecz. gazetowość, forumowość, cyfrowość, wiedza miliūnaitė (2022: 280–282) -iena2Nazwy miejsc : rzecz. ziemniaczana, lniana -iena3 nazwy mięsa 1. : rzecz. wołowina, wieprzowina; łosoś, ryba, grzybnia, skała, drewno 2. : przym. galareta mięsna, świeże mięso 3. : czas. tusza Rys. 4 Typy słowotwórcze z przyrostkiem -iena. Zwrócono na nie poważniejszą uwagę już na początku tego stulecia (np. w artykule Jurgity Mikelionienė (2002: 75–76) o analogii w słowotwórstwie języka litewskiego), minęło więc już wystarczająco dużo czasu, by można było zasadnie dostrzec zmiany w słowotwórstwie z tym przyrostkiem. W najnowszej pracy Rity Miliūnaitė (2022: 280–282) takie neologizmy ostrożnie przypisuje się nie do nazw mięsa, lecz do nazw posiadaczy cechy oznaczanej rzeczownikiem (a więc do innej kategorii słowotwórczej, czyli także do innego, homonimicznego przyrostka), chociaż pierwszy z takich neologizmów, laikraštiena, sądząc po kontekstach użycia (powiązaniach z odżywianiem, galaretą), niewątpliwie opiera się na analogii do słowa šaltiena (zob. rys. 5). Gdzie indziej, na przykład w dysertacji Agnė Aleksaitė (2022: 89–90), neologizm laikraštiena wraz ze sporą grupą innych pejoratywnych nazw, zwykle związanych z mediami i środkami przekazu informacji, warunkowo przypisuje się do kategorii nazw mięsa. Prawdopodobnie w przypadku nowego typu należałoby jeszcze poszukać dokładniejszych sformułowań znaczenia słowotwórczego, które być może pomogłyby precyzyjniej przypisać te neologizmy do jednej z wymienionych kategorii słowotwórczych. I oczywiście należy mieć na uwadze, że ocenie podlegają nie jeden, lecz trzy homonimiczne przyrostki. Innym przykładem jest znaczenie słowotwórcze nazw tworzonych ze względu na różnicę płci, oznaczających nie kyčiai. naujieji priesagos -inas ir galūnės -ė vediniai pavadina ne tik prie- Daiva MurMulaitytė. Žodžių darybos vedlio plėtros gairės 95 tylko zwierzęta płci przeciwnej, lecz także osoby. Na przykład z przyrostkiem -inas utworzono auklinas, barakudinas, fyfinas, undinas, žvaigždinas, a z zakończeniem -ė – budelė, kunigė, narcizė, šviesulė, kareivė, išmintė i in. (zob. rys. 6). zatem do ŻDw należy włączyć nie tylko te neologizmy, lecz także uwagę o nowej susijusį su pakitusia darybos reikšme. tendencji słowotwórczej, 3. Głównym celem ŻDw, zapisanym we wprowadzeniu bos vartotojams pasirinkti tinkamiausius žodžių darybos būdus ir priemoprezentującym to narzędzie, jest pomóc użytkownikom języka, gdy chcą nazwać nowe pojęcia wchodzące do języka litewskiego i utworzyć nowe słowa4. dla takich użytkowników najbardziej istotne powinny być informacje o słowotwórstwie rzeczowników – prawdopodobnie przede wszystkim zależałoby im na utworzeniu 4 https://ekalba.lt/zodziu-darybos-vedlys/apie/%c5%bDDv%20%c5%bDod%c5% bei%c5% b3%20darybos%20vedlys%20(%c5%bDDv) (dostęp 2023 11 23). 5 Rys. przykład użycia neologizmu laikraštiena (nD) 102 język ogólny | 96 ambrazas saulius 2011: Rozwój słowotwórstwa przymiotników, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. ambrazas vytautas, sližienė nijolė, valeckienė adelė 1974: Kilka wymagających rozważenia kwestii morfologii języka litewskiego. – Baltistica 10(2), 177–186. barauskaitė Dalia 1985: Analiza słowotwórcza wyrazów, Szawle: Szawelski Instytut Pedagogiczny im. K. Preikšasa. DLkg 2006: Współczesna gramatyka języka litewskiego, red. V. Ambrazas, wyd. 4., poprawione. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Džežulskienė Judita 2001: Nazwy osób wyrażane przez czasownikowe rzeczowniki mobilne (substantiva mobilia). – Acta linguistica lithuanica 44, 55–69. Girdenis Aleksas, Žulys Vladas 1973: Gramatyka języka litewskiego, I, II, rec. – Baltistica 9(2), 203–214. Jakaitienė Evalda 1973: Derywacja czasowników (derywaty przyrostkowe), Wilno: Dział Wydawniczy Uniwersytetu Wileńskiego im. V. Kapsukasa. Kazlauskas Jonas 1965: Naukowa gramatyka języka litewskiego (rec.: Gramatyka języka litewskiego 1, red. K. Ulvydas, Wilno: Mintis, 1965). – Pergalė 10, keinys 172–176. stasys 1975: Sufiksalne tworzenie terminów litewskich. – Lietuvių kalbotyros klausimai 16, 7–56. keinys stasys 1979: Fleksyjne tworzenie terminów litewskich. – Lietuvių kalbotyros klausimai 19, 155–183. keinys stasys 1980: Prefiksalne tworzenie terminów litewskich. – Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR. seria A 4(73), 69–83. keinys stasys 1983: Tworzenie litewskich terminów złożonych. – Lietuvių kalbotyros klausimai 22, 70–123. Keinys Stasys 1999: Słowotwórstwo ogólnego języka litewskiego, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Kuosienė Monika 1986: Analiza morfemowa, Szawle: Szawelski Instytut Pedagogiczny im. K. Preikšasa. LKE 2008 – Encyklopedia języka litewskiego, oprac. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, 2. poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Lkg 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1: Fonetika ir morfologija (daiktavardis, būdvardis, skaitvardis, įvardis), vyr. red. k. ulvydas, vilnius: mintis. Lkg 1971: Lietuvių kalbos gramatika 2: Morfologija (veiksmažodis, prieveiksmis, dalelytė, prielinksnis, jungtukas, jaustukas, ištiktukas), vyr. red. k. ulvydas, Wilno: Mintis. LKŽin – Leksykon języka litewskiego, oprac. P. Kniūkšta, Kowno: Šviesa, 1998. Daiva MurMulaitytė. Žodžių darybos vedlio plėtros gairės 103 mikelionienė jurgita 2002: analogija lietuvių kalbos žodžių daryboje. Potenciniai ir okaziniai dariniai. – Acta Linguistica Lithuanica 46, 73–80. Miliūnaitė Rita 2022: Zmieniające się i nowe zjawiska języka litewskiego na początku XXI wieku: systematyka i kierunki zmian, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DOI: https://doi.org/10.35321/e-pub.42.lietuviu-kalbos-pokyciai. Murmulaitytė Daiva 2022: Przewodnik po słowotwórstwie dla szerokiego grona odbiorców i specjalistów. – Język litewski 17, 8–24. Dostęp w internecie: zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/view/31437/30396. Pakerys antanas 1994: Akcentologija 1: Daiktavardis ir būdvardis, kaunas: https://www. Šviesa. Paulauskienė Aldona 1983: Zarys morfologii języka litewskiego, Kowno: Šviesa. Paulauskienė Aldona 1994: Morfologia języka litewskiego. Wykłady dla lituanistów, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Paulauskienė Aldona 2007: Podstawy morfologii języka litewskiego, Kauurbutis Vincas 1961a: nas: technologija. Słowotwórstwo rzeczowników języka litewskiego za pomocą końcówek. – Językoznawstwo 3, 27–60. Dostęp online: https://www.zurnalai. vu.lt/kalbotyra/article/view/18523/17723 (dostęp: październik 2023 r.). Urbutis Vincas 1961b: Słowotwórstwo złożeń rzeczownikowych współczesnego języka litewskiego. – Współczesny język litewski, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 65–121. Valeckienė Adelė 1998: Gramatyka funkcjonalna języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. otrzymano 2023 11 27 Przyjęto 2023 12 06 DAIVA MURMULAITYTĖ wYtYczne RoZWoJu PRZEWODNIKA SŁOWOTWÓRCZEGO podsumowanie cyfrowy synchroniczny podręcznik słowotwórstwa litewskich rzeczowników Žodžių darybos vedlys (Przewodnik słowotwórczy, WFg) jest jedną z e-usług systemu informacyjnego zasobów języka litewskiego E. kalba (e-Język). Niniejszy podręcznik ma przede wszystkim pomagać użytkownikom języka w tworzeniu nowych wyrazów. Dane zgromadzone w WFg pozwalają wybrać najbardziej odpowiednie wzorce i środki tworzenia rzeczowników, ponieważ to właśnie rzeczowniki są często potrzebne do nazywania nowych Druga możliwość rozwoju WFg polega na modyfikacji struktury bazy danych, jeśli zaistnieje konieczność gromadzenia 104 benDRinė kaLba | 96 pojęcia wchodzące do języka litewskiego. w przyszłości warto byłoby rozszerzyć WFg, aby uczynić go jeszcze bardziej wartościowym zarówno dla ogółu społeczeństwa, jak i dla badaczy zajmujących się słowotwórstwem. istnieją dwa możliwe sposoby rozwijania WFg. pierwsza opcja polega na dodaniu nowych danych – przede wszystkim przykładów derywatów i złożeń – do podręcznika z wykorzystaniem istniejącej struktury danych. obecnie liczba podanych przykładów jest zaledwie wystarczająca do zilustrowania wzorców słowotwórczych i ukazania samego procesu. w miarę jak liczba derywatów i kompozytów w podręczniku będzie rosła, wzrośnie również prawdopodobieństwo znalezienia informacji o tworzeniu konkretnego interesującego nas słowa. W rezultacie WFg będzie prawdopodobnie wykorzystywany jeszcze szerzej i częściej. w polach komentarzy można zamieścić wiele nowych informacji. Komentarze są przeznaczone na informacje, które ze względu na swoją specyfikę nie są uwzględniane w innych polach danych, i mogą służyć na przykład do wyjaśnienia przypadków nietypowego tworzenia wyrazów lub zwrócenia uwagi na inne istotne kwestie, takie jak najnowsze badania, pojawiające się nowe tendencje słowotwórcze, zalecenia dotyczące norm językowych itp. danych innych niż dotychczas przewidywano. Niezmodyfikowany model strukturalny tworzenia rzeczowników prawdopodobnie nie sprawdziłby się w opisie tworzenia innych części mowy (przymiotników, czasowników, przysłówków). W niektórych przypadkach obecna lista kategorii słowotwórczych mogłaby zostać uzupełniona (kategorie słowotwórcze są różne dla różnych części mowy). W przypadku czasowników pojedyncze pole danych dotyczące danych o znaczeniu derywacyjnym prawdopodobnie nie byłoby już wystarczające: w opisach tworzenia czasowników obok kategorialnych znaczeń derywacyjnych szeroko stosuje się grupowe znaczenia derywacyjne. Słowa należące do różnych części mowy różnią się strukturą swoich danych słowotwórczych; na przykład czasowniki mają pewne warianty sufiksalne. pewne trudności prawdopodobnie pojawią się również dlatego, że gramatyka nie zawsze ściśle przestrzega zasady synchroniczności w opisie tworzenia przymiotników. Jednak dane słowotwórcze dotyczące różnych części mowy byłyby przydatne nie tylko dla praktycznych potrzeb społeczeństwa, lecz także w odniesieniu do słów litewskich i systematycznych relacji między środkami scientific research as well. collecting and structuring these data in one source would make it possible to see a more general picture of the formation of tworzenia słów, a być może pozwoliłyby przewidywać tendencje i perspektywy rozwoju słowotwórstwa. SŁOWA KLUCZOWE: słowotwórstwo synchroniczne, nowe słowotwórstwo, środki słowotwórcze, struktura bazy danych, gramatyka. Daiva MurMulaitytė. Žodžių darybos vedlio plėtros gairės 105 DAIVA MURMULAITYTĖ WYTYCZNE ROZWOJU PRZEWODNIKA SŁOWOTWÓRCZEGO podsumowanie cyfrowy synchroniczny leksykon słowotwórstwa rzeczowników współczesnego języka litewskiego Žodžių darybos vedlys (ŽDv), jako jedna z usług systemu informacyjnego zasobów języka litewskiego E. kalba, został stworzony przede wszystkim po to, by pomagać użytkownikom języka, którzy chcą tworzyć nowe słowa. zgromadzone w nim dane pozwalają wybrać najwłaściwsze sposoby i środki słowotwórcze rzeczowników, ponieważ właśnie rzeczowniki są najczęściej potrzebne na przykład do nazywania nowych pojęć pojawiających się w języku litewskim. jednak, myśląc o przyszłości, celowe byłoby rozwijanie ŽDv, aby był jeszcze bardziej użyteczny – zarówno dla szerokiego grona odbiorców, jak i dla badaczy słowotwórstwa. mówiąc o rozwoju ŽDv, warto wspomnieć o dwóch możliwościach. Po pierwsze – uzupełniać kompendium o nowe dane, korzystając z istniejącej struktury danych. nowe dane – to przede wszystkim przykłady derywatów. obecnie przedstawiono ich tylko tyle, ile potrzeba do zilustrowania prawidłowości słowotwórczych i pokazania przebiegu słowotwórstwa. Wraz ze wzrostem liczby derywatów w kompendium będzie rosło również prawdopodobieństwo ustalenia słowotwórstwa konkretnego interesującego nas słowa. można przypuszczać, że z tego powodu ŽDv będzie wykorzystywany jeszcze szerzej i częściej. niemało nowych informacji można przedstawić w polach uwag – zarówno w opisie poszczególnego środka słowotwórczego, jak i w polach ogólnych, jeśli opisów jest kilka. Uwagi służą do przedstawiania informacji, które ze względu na swoją specyfikę nie trafiają do innych pól danych; można za ich pomocą wyjaśnić na przykład nietypowe przypadki słowotwórstwa lub zwrócić uwagę na inne ważne kwestie – najnowsze badania, zarysowujące się nowe tendencje słowotwórcze, zalecenia normatywne itd. drugą możliwością rozwoju ŽDv jest modyfikowanie struktury bazy danych, jeśli pojawi się potrzeba gromadzenia innych danych niż te, które przewidziano dotychczas. niezmodyfikowany strukturalny model słowotwórstwa rzeczowników najprawdopodobniej nie nadawałby się do opisu słowotwórstwa innych części mowy (przymiotników, czasowników, przysłówków). Obecny wykaz kategorii słowotwórczych w niektórych przypadkach być może wystarczyłoby uzupełnić, ponieważ kategorie słowotwórcze wymienionych części mowy są inne (przysłówki w ogóle nie są dzielone według kategorii słowotwórczych). jednak do przedstawienia znaczeń słowotwórczych czasownika prawdopodobnie nie wystarczyłoby już jedno pole danych – w opisach słowotwórstwa czasowników obok szeroko stosowanych znaczeń kategorialnych operuje się także grupowymi znaczeniami słowotwórczymi. wyrazy różnych części mowy różnią się strukturą danych słowotwórczych, na przykład czasowniki mają niemało wariantów przyrostków. niemałym wyzwaniem powinno być pewne niekonsekwentne przestrzeganie zasady synchroniczności przy opisywaniu słowotwórstwa przymiotników w gramatykach (np. końcówki słowotwórcze z formantami spółgłoskowymi). jednak dane słowotwórcze różnych części mowy, po rozwinięciu ŽDv, byłyby przydatne nie tylko do praktycznych potrzeb społecznych- 106 benDRinė kaLba | 96 potrzeb, lecz także do badań naukowych, ponieważ po zgromadzeniu ich i uporządkowaniu w jednym miejscu można byłoby dostrzec bardziej ogólny obraz słowotwórstwa języka litewskiego, systemowe związki między środkami słowotwórczymi, a być może prognozować tendencje i perspektywy zmian słowotwórczych. ESMINIAI ŽODŽIAI: sinchroninė žodžių daryba, naujadara, darybos priemonė, duomenų bazės struktūra, gramatika. Daiva muRmuLaitytė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]