Sposoby prezentowania materiału dialektalnego w polskich regionalnych słownikach gwarowych

DOROTA KRYSTYNA REMBISZEWSKA. Sposoby prezentowania materiału dialektalnego w polskich regionalnych słownikach gwarowych 71 DOROTA KRYSTYNA REMBISZEWSKA instut slawistyki Polskiej akademii nauk oRciD id: orcid.org/0000-0003-0339-0879 obszaRy baDań: dialektologia słowiańska, leksykografia gwarowa, leksyka pogranicza polskowschodniosłowiańskiego. Doi: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.04 sPosoby PRezentoWania mateRiału DiaLektaLnego W PoLskicH RegionaLnycH słoWnikacH gWaRoWycH SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia polska, polskie słowniki gwarowe, metodologia leksykograficzna, słowniki amatorskie. aDnotacja W tekście omówiono polskie regionalne słowniki gwarowe, które ukazały się w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. słowniki te, których autorami są profesjonaliści lub amatorzy rejestrują zbiory leksyki z różnych regionów Polski. na podstawie wybranych pozycji (szczególnie z Polski centralnej i wschodniej) ukazano różne sposoby prezentowania materiału gwarowego z uwzględnieniem warstwy ikonograficznej i kontekstów lokalnych. abstRact the text discusses Polish regional dialect dictionaries published in the last few decades. these dictionaries, written by professionals or amateurs, record sets of lexis from various regions of Poland. selected entries (especially from central and eastern Poland) show different ways of presenting the dialect material, taking into account the iconographic layer and local contexts. Polskie słowniki gwarowe, których powstało dość dużo w ciągu dziesiątków lat, są swoistą odmianą opracowań leksykograficznych. kierują się swoimi prawami, zarówno pod względem doboru materiału, jak i układu treści. Wiele z nich to z jednej strony efekt pracy zespołów profesjonalistów, a z drugiej rezultat wieloletniego gromadzenia materiału gwarowego przez 72 benDRinė kaLba | 96 miłośników małych ojczyzn, osób nieprzygotowanych warsztatowo do sporządzania słowników. W tekście zwrócę uwagę na różne sposoby opracowywania regionalnych słowników gwarowych, opublikowanych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. nie wprowadzam układu geograficznego – istotne są bowiem różne sposoby eksponowania treści gwarowych, a nie podział na regiony. ograniczam się do zaprezentowania polskich słowników gwarowych bez przedstawiania szerszego kontekstu w postaci dorobku słownikowego innych krajów – to materiał na kolejny artykuł. Przegląd dorobku polskiej leksykografii gwarowej do końca XX wieku przedstawił kazimierz Woźniak w pracy Stan polskiej leksykografii gwarowej pod koniec XX wieku (Woźniak 2000). Późniejsze opracowanie Haliny karaś z roku 2011 pokazuje stan leksykografii na początku XXi wieku (karaś 2011). W ostatnim dziesięcioleciu nie ukazała się publikacja syntetyzująca współczesny stan polskiej leksykografii gwarowej. W jakimś sensie tę lukę wypełnia tekst viliji sakalauskienė, zofii sawaniewskiej-mochowej, Litewska leksykografia gwarowa z przełomu XX i XXI wieku (na tle wybranych polskich słowników regionalnych) (sakalauskienė, sawaniewska-mochowa 2022). W Polsce cały czas trwają prace nad Słownikiem gwar polskich, obejmującym całe terytorium kraju i gwary poza jego granicami. to długoletnie zamierzenie jest pracą dla kilku kolejnych pokoleń, gdyż od ukazania się pierwszego zeszytu w 1979 r. dotychczas opublikowano zaledwie 35 zeszyty do litery j (hasła jarłyk–jedyk) (sgP 1979–2023). słownik ten ma układ alfabetyczny, z licznymi odsyłaczami, autorzy przygotowują hasła według tradycyjnych metod leksykograficznych. został on opracowywany przez dialektologów, powstaje w instytucie języka Polskiego Polskiej akademii nauk w krakowie, dysponuje bogatą kartoteką, w niewielkim stopniu uzupełnianą. ze sposobu redagowania tego słownika skorzystano przy zasadach opracowywania dwóch kolejnych słowników, mających za podstawę materiałową kartotekę sgP. są to Mały słownik gwar polskich (msgP) i Słownik gwar małopolskich (sgm). W msgP wprowadzono pewne uproszczenia, aby ułatwić korzystanie czytelnikowi niejęzykoznawcy. z tego powodu zrezygnowano z działu form, a dokumentację haseł podano zasadniczo w ortografii ogólnopolskiej. jest tu dość osobliwy dobór haseł. Ponieważ indeks kartoteki sgP liczy około 240 000 haseł, uwzględniono jedno hasło na 24 w nim występujące. Powoduje to pewną przypadkowość wybranych haseł. DOROTA KRYSTYNA REMBISZEWSKA. Sposoby prezentowania materiału dialektalnego w polskich regionalnych słownikach gwarowych 73 sgm obejmuje cały obszar małopolski, jednocześnie pokazuje związki z innymi regionami, wykorzystując sposób oznaczania lokalizacji jak w słownikach wyżej wymienionych. Liczne hasła są ilustrowane wypowiedziami mieszkańców regionu. słownikiem opracowywanym według tradycyjnych metod leksykograficznych jest Słownik gwar śląskich (sgŚ). Rejestruje on zasób słownikowy gwar śląskich w XX wieku, z całego Śląska, łącznie z zaolziem. W zamierzeniu to dzieło wielotomowe, mające obejmować największą liczbę słownictwa typowego dla gwary śląskiej. Dotychczas ukazało się 17 tomów (La–łzyczka), po recenzjach jest tom 18. jak podano w informacji o słowniku: zamieszczone w Słowniku leksemy różnią się od wyrazów ogólnopolskich – czytelnik znajdzie w nim wyrazy gwarowe, będące w czynnej i biernej sferze leksyki: wyrazy ustępujące na skutek zmian cywilizacyjnych, wyrazy nowo przyjęte wraz z postępem cywilizacyjnym, wyrazy wymarłe i zapożyczenia (germanizmy i bohemizmy) (instytut Śląski). słownikiem, który rejestruje leksykę jednego regionu jest Słownik gwary i kultury Kujaw. został on przygotowany przez zespół językoznawczyń i językoznawców z bydgoszczy pod redakcją zofii sawaniewskiej-mochowej (sgkk 2017). ten dyferencjalny słownik podaje oprócz definicji wyrazów, cytatów gwarowych, zasięgi występowania danych leksemów. sporadycznie pojawiają się objaśnienia etymologiczne, np. hasło baciaRz, z węg. betyár ‘włóczęga, człowiek poza prawem’ (sgkk 2017: 54), hasło FeLoR, z niem. Fehler m ‘błąd, usterka’ (sgkk 2017: 221). Wart odnotowania jest Słownik dialektu knyszyńskiego (Rembiszewska 2007) opracowany przez niepolonistę, ale językoznawcę – czesława kudzinowskiego, autora słownika polsko-fińskiego i podręcznika do gramatyki fińskiej, ze względu na występowanie elementów różnych języków i bogactwo interesującej leksyki (por. Rembiszewska 2010). trudno ustalić dokładny czas powstania Słownika dialektu knyszyńskiego. kudzinowski tworzył go przez kilkadziesiąt lat, prawdopodobnie od końca lat 40. do 70. XX wieku. słownik liczy ponad 5500 haseł. ma on niewielki zasięg terytorialny, gdyż obejmuje obszar wsi położony wokół knyszyna w powiecie monieckim w województwie podlaskim. Słownik c. kudzinowskiego podaje zarówno nazwy gwarowe, jak i gwarowe postaci fonetyczne nazw ogólnopolskich oraz nazwy ogólnopolskie, np. fọrytovać ‘kierować’, łaχẹta ‘obdartus’, barsc sary ‘zupa z juchy’, kawał, łapanka oraz związki frazeologiczne, np. iść 74 benDRinė kaLba | 96 v b’ady ‘mocować się’, dali v nogi ‘uciekli’. kudzinowski zastosował w Słowniku określenia – definicje: typu synonimicznego, a także typu definicyjno- -opisowego oraz zbliżone do encyklopedycznych, sporadycznie stosuje definicje zakresowe. Definicje rzadko są pełnozdaniowe, ujmujące wyraz w jego naturalnym kontekście. niekiedy mają one charakter hiperonimu, np. kosibaba groχ ‘pewien owad’. część słownikowa została poprzedzona informacjami na temat wpływów wschodniosłowiańskich, niemieckich, leksyki tematycznej. Postulat ujęcia wszystkich odmian językowych na obszarze wielojęzycznym spełnia publikacja wydana w instytucie slawistyki Pan – Różnojęzyczne słownictwo gwarowe Podlasia, Suwalszczyzny i północno-wschodniego Mazowsza (RsPs 2014). składa się ona z dwóch zasadniczych części. Pierwsza omawia historię regionu, z uwzględnieniem faktów archeologicznych, historycznych, etnograficznych oraz charakterystykę kontaktów językowych na obszarze Polski północno-wschodniej. Drugą część stanowi słownik w układzie alfabetycznym według definicji i ogólnopolskich odpowiedników wyrazów gwarowych będący wielojęzycznym zestawieniem słownictwa gwarowego z wymienionego obszaru. Punktem wyjścia jest hasło (niekiedy wielowyrazowe) w języku polskim, w odmianie literackiej, do którego podano odpowiedniki w gwarach (oznaczone cyframi rzymskimi): i. polskich, ii. wschodniosłowiańskich (białoruskich, ukraińskich i przejściowych białorusko-ukraińskich), iii. wschodniosłowiańskich (rosyjskich staroobrzędowców), iv. litewskich. ekwiwalenty gwarowe odnotowano w wersji zgodnej ze źródłem – zatem pojawiają się zapisy fonetyczne, ortograficzne i półortograficzne. W słowniku wykorzystano bowiem nie tylko źródła profesjonale, ale także amatorskie. jeśli w kilku materiałach źródłowych wystąpiła taka sama postać wyrazu, źródła zapisywane są według ustalonej kolejności – według kryterium geograficznego, a w obrębie mikroregionów według kryterium chronologicznego (od materiałów najstarszych do najnowszych). Po wyrazie hasłowym lub definicji w nawiasach kwadratowych umieszczone są informacje o zilustrowaniu danego desygnatu. nieco inną metodę opracowywania słowników gwarowych, wzbogaconą o obszerny materiał ilustracyjny, zapoczątkował w polskiej leksykografii gwarowej józef kąś Słownikiem gwary orawskiej (kąś 2003, 2011). Rzecz jasna nie jest to novum w europejskiej leksykografii – w słownikach niemieckich od dawna niektóre hasła zawierały dołączone mapy bądź ilustracje niektórych desygnatów występujących w hasłach. ikonografia w nie- DOROTA KRYSTYNA REMBISZEWSKA. Sposoby prezentowania materiału dialektalnego w polskich regionalnych słownikach gwarowych 75 mieckich słownikach miała niekiedy charakter swoistego ornamentu, uatrakcyjniającego szatę graficzną publikacji (por. knoop 2001), w niektórych dużo miejsca zajmują mapy (sdWb). józef kąś wydał swoje wielotomowe dzieło, które zawiera liczne fotografie – Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej (kąś 2015–2019), liczący 12 tomów. tu uwagę zwraca, zaznaczony już w tytule, kontekst kulturowy (uwzględniony także w słowniku orawskim). Rejestruje on leksykę (współczesną i historyczną) – około 50 tysięcy haseł – ukazującą kulturę materialną i duchową Podhala – regionu góralskiego w południowej Polsce u północnego podnóża tatr. zawiera także przysłowia, porzekadła, opisy zwyczajów, wierzeń ludowych, praktyk magicznych. cytaty zapisane są uproszczoną, standaryzowaną ortografią gwarową, aby rozszerzyć krąg czytelników o niejęzykoznawców. część stricte słownikową uzupełnia bogaty materiał ilustracyjny, przedstawiony w tablicach tematycznych. Dla przykładu, w tomie iv, znalazły się następujące działy: i Przyroda, ii budownictwo, iii gospodarstwo rolne, iv gospodarstwo domowe, [brak tablicy v], vi olejarnia. młyn, vii strój, viii Pasterstwo, iX Pszczelarstwo, X myślistwo, rybołówstwo, Xi kowalstwo, Ślusarstwo, Xii muzyka, Xiii obrzędowość, Xiv sacrum, Xv inne. W kręgu metody j. kąsia pozostaje Słownik gwary lachów sądeckich (szewczyk 2014). część słownikową poprzedza obszerny wstęp, zawierający założenia metodologiczne, charakterystykę etnograficzną regionu, opis stanu badań nad gwarami sądeckimi, podstawowe informacje o systemie gwary podegrodzkiej oraz zasady redakcyjne i układ haseł. Po części słownikowej zamieszczono 278 ilustracji. słownikiem, który w zamierzeniu ma być jednocześnie zbiorem wyrazów i informacji o kulturze danego obszaru, jest Słownictwo i kultura ludowa gminy Wiśniowa (skLW 2018) – miejscowości położonych w małopolsce. Praca ta jest rezultatem projektu studentów polonistyki uniwersytetu jagiellońskiego pod opieką merytoryczną językoznawców dialektologów. zasadniczą część tworzy słownik, po nim następują hasła tematyczne: zwyczaje wielkanocne – dawniej i dziś, okres Wielkiego Postu, niedziela Palmowa, Wielki tydzień, Dni świąteczne, tradycje związane ze świętami bożego narodzenia, obrzędowość rodzinna, o strachach, urokach i ziołolecznictwie, Działalność partyzantów i pacyfikacja oczami mieszkańców. całość zamykają teksty gwarowe zatytułowane transkrypcje (m.in. gwara, Piosenka, choroby). 76 benDRinė kaLba | 96 kolejnym słownikiem opracowanym przez dialektolożkę, ale nieco inaczej niż tradycyjny sgP, jest Słownik gwar Lubelszczyzny (sgL 2012–2023) autorstwa Haliny Pelcowej (i zespołu w kilku tomach) będący słownikiem tematycznym. jego odbiorcami są nie tylko profesjonaliści, ale także wszyscy zainteresowani gwarami lubelskimi, używanymi przez mieszkańców środkowego pasa wschodniej Polski. i w tej publikacji ujawniła się tendencja do rozszerzenia kręgu czytelników leksykonów gwarowych. Pierwszy tom słownika lubelskiego – Rolnictwo. Narzędzia rolnicze. Prace polowe. zbiór i obróbka zbóż ukazał się w 2011, ostatni tom – Xiii w 2023 roku. W obrębie każdego tomu autorka zachowała układ alfabetyczny. W pierwszych czterech tomach (i – Rolnictwo…, ii – Rolnictwo. Transport wiejski. Rośliny okopowe i paszowe. Gleby i rodzaje pól. Uprawa lnu i konopi. zbiór siana, iii – Świat zwierząt, iv – Sad i ogród warzywny. Budownictwo i przestrzeń podwórza) fotografie opublikowano w tekście, od tomu v tomu (v – Świat roślin, vi – Pokarmy, vii – Odzież i obuwie. Przędzenie lnu i tkanie płótna, viii – Człowiek i rodzina. Higiena i choroby. Meble, sprzęty i prace domowe, iX – Przestrzeń wsi. Ukształtowanie powierzchni. Życie społeczne i zawodowe, X – Obrzędowość i obyczajowość ludowa, Xi – Meteorologia i astronomia. Czas. Kolory, Xii – Czynności – miary – uczucia – cechy i właściwości – inne. Teksty gwarowe. Indeks haseł) są na końcu słownika. Hasło składa się z wyrazu hasłowego, definicji, cytatu, informacji o źródle, geografii. Przy niektórych są odnotowane formy zależne, a także wymowa. na końcu znajdują się odsyłacze, w wielu hasłach bardzo liczne, np. przy haśle skidacz – drapak, dziobak, itd. każdy tom zawiera również kilkanaście map do wybranych haseł słownikowych. elementem charakterystycznym dla tego słownika jest bardzo bogata dokumentacja potwierdzająca obecność wyrazu na tym terenie. na przykład hasło pisanka ‘jajko wielkanocne malowane na różne kolory w farbie lub wywarach z cebuli <…>, zdobione wzorami geometrycznymi i kwiatami za pomocą wosku i pisaka’ ma 4 strony zapisów z terenu. interesującym słownikiem z punktu widzenia metodologii opracowywania słowników gwarowych jest Gwara Bugaja na Pogórzu (gm. Biecz, pow. Gorlice) Haliny karaś (karaś 2022). W tej pracy został połączony profesjonalizm autorki, duże doświadczenie w zakresie leksykografii, ze znajomością rodzinnej gwary, kompetencją językoznawczyni i dawnej użytkowniczki gwary. jak sam tytuł wskazuje, publikacja stanowi monografię językową wsi bugaj i okolic (południowy wschód Polski). Dużym walorem pracy jest DOROTA KRYSTYNA REMBISZEWSKA. Sposoby prezentowania materiału dialektalnego w polskich regionalnych słownikach gwarowych 77 charakterystyka dzisiejszej sytuacji opisywanej gwary. część słownikową poprzedzono rozdziałem, zawierającym wielobarwne fotografie, dotyczącym kultury ludowej Pogórza Wschodniego (ziemia biecka i gorlicka): Strój ludowy Pogórzan, Kuchnia regionalna, Dom i jego wyposażenie, Prace domowe, Tradycyjne zajęcia (zawody), Obrzędowość doroczna, Obrzędowość rodzinna, Wierzenia i przesądy. słownik zawiera głównie wyrazy różne od słownictwa ogólnopolskiego. W hasłach oprócz definicji podano informację gramatyczną, cytaty z lokalizacją, niekiedy dość obszerne, np. Dziama rzecz. ż. ‘potrawa z mąki gotowanej na wodzie lub mleku’: Downi to gotowali dziame, z mółki na włodzie abo na mlyku. Dziame gotowali z mółki pszyny, a jak nie było pszynny to z zytni. chłoćkiedy za łokupacji to nawet z łowsiany mółki. Paciara a dziama to przecie nie jest inne. nazywali tak i tak, móntewkóm i tak się kłóci. bug. bk. Przy niektórych hasłach pojawiają się odsyłacze, np. cLiWaĆ czas. ndk. ‘łaskotać’ Przestój mie już cliwać, bo ni mogę wytrzymać. nie cliwej mie, bo ni mogę tego wytrzymać. bug. bk. zob. skLiWaĆ, Por. WycLiWaĆ. słownictwo rodzinnych okolic utrwaliła w Słowniku gwary zagnańskiej kolejna językoznawczyni z polonistyki uniwersytetu Warszawskiego – krystyna Długosz-kurczabowa (Długosz-kurczabowa 2020). słownik, który ukazał się cztery lata po śmierci autorki, zawiera 4 tysiące haseł, ma układ alfabetyczny. obejmuje leksykę charakterystyczną dla regionu gór Świętokrzyskich – zagnańska i okolic z drugiej połowy XX wieku. W 2011 r. irena maryniakowa, profesor w instytucie slawistyki Pan w Warszawie, wydała Słownik dawnej mowy mieszkańców Ciechanowca i okolicznych wsi na Podlasiu (maryniakowa 2011). słownik ten jest zapisem stanu gwary (z obszaru pogranicza mazowsza i Podlasia) z ostatniego dwudziestolecia XX wieku i początku XXi wieku sporządzonym przez autochtonkę, z materiału gromadzonego przez wiele lat. zbiór ten ma tradycyjny układ wyrazów hasłowych. zanotowano m.in. wyrazy ograniczone do niewielkiego obszaru, jak np. chabor ‘łapówka’ (w ciechanowcu osiedle domków jednorodzinnych budowane w okresie socjalismu złośliwie było nazywane chaborowo), chabornik, lm. chaborniki ‘łapówkarz’, kryjan ‘chłopiec lat 10–12’. W ostatnich latach pracownicy Pracowni Dialektologii uniwersytetu im. adama mickiewicza w Poznaniu rozpoczęli realizację długoletniego projektu polegającego na współpracy lokalnych środowisk z językoznawcami przy gromadzeniu słownictwa gwarowego. Rezultatem tego współdziałania są słowniki poszczególnych wsi, powiatów wydawane w serii Wielkopolskie 78 benDRinė kaLba | 96 słowniki gwarowe. mają one zwykle układ tematyczny. Wydano dotychczas: Słownik języka mieszkańców okolic Czerniejewa. Praca na roli i w gospodarstwie (sjmcz 2018), Słownik języka mieszkańców okolic Pobiedzisk. Praca na roli i w gospodarstwie (sjmPoR 2021), Słownik języka mieszkańców okolic Pobiedzisk. Przyroda (sjmPoP 2023), Słownik języka mieszkańców okolic Gniezna. Święta, wierzenia i przesądy (sjmg 2018), Gospodyni. Słownik języka mieszkańców powiatu kolskiego (sjmgosi 2018), Gospodarz. Słownik języka mieszkańców powiatu kolskiego (sjmgosii 2019), W kuchni u pleszewian. Słownik języka i kultury mieszkańców powiatu pleszewskiego (sjmPlesz 2019). W tej serii wyszedł także słownik dotyczący innego obszaru (ze wschodu Polski) – Słownik mieszkańców ziemi łukowskiej. Praca na roli i w gospodarstwie (smłuk 2019). Pewne kuriozum stanowi słownik Co wieś, to inna pieśń. Słownik gwary Bukówca Górnego w Wielkopolsce i regionu Spisza w Małopolsce (sgbs 2014). autorzy nie przedstawili powodów, dla których zestawili właśnie te obszary. jednakże wartością tej publikacji jest ciekawy materiał gwary z licznymi ilustracjami i nagraniami na płycie cD tekstów bukówca i spisza. charakter popularny mają słowniki wydane przez Państwowe Wydawnictwo naukowe – Góralsko godacka (kucharzyk 2011) i Ślónsko godka (Furgalińska 2011). Leksykę ułożono w działach tematycznych, które zawierają rysunki ilustrujące materiał leksykalny z poszczególnych działów. Definicje są synonimiczne. oddzielną grupę tworzą słowniki związane z grupą etnograficzną, o silnej tożsamości, dla której język lokalny stanowi istotny czynnik wyróżniający. chodzi mianowicie o kurpiów mieszkających na północnym mazowszu (Polska centralna). związek kurpiów od wielu lat czyni starania w kierunku ustandaryzowania gwary kurpiowskiej i spopularyzowania nowego sposobu pojmowania mowy mieszkańców dawnej Puszczy zielonej i Puszczy białej. temu mają służyć m. in. słowniki. ukazały się trzy – Słownik wybranych wyrażeń i nazw kurpiowskich (skur 2013), który zawiera część polsko-kurpiowską i kurpiowsko-polską oraz dwa wydania Ilustrowanego słownika kurpiowskiego (grzyb 2021). W 2018 roku wydano Słownik polszczyzny kurpiowskiej Władysława niksy (niksa 2018), który zestawił materiał zbierany od 1968 roku ten dwutomowy słownik ma tradycyjny układ alfabetyczny. W 2023 roku został opublikowany Słownik dialektu kurpiowskiego, autorstwa Henryka gadomskiego (gadomski 2023) – kurpiowskiego regionalistę, etnomuzykologa, niejęzykoznawcę. słownik liczy około 15 DOROTA KRYSTYNA REMBISZEWSKA. Sposoby prezentowania materiału dialektalnego w polskich regionalnych słownikach gwarowych 79 tysięcy haseł i jest rezultatem współpracy kilkudziesięcioosobowej grupy użytkowników gwary kurpiowskiej. zawiera on oprócz definicji hasłowych, informacje gramatyczne, konteksty użycia poszczególnych wyrazów. układ dwudzielny ma także niewielki Słownik gwary warmińskiej. Miniwersja dla każdego (sgW 2021). W jednej części lewą stronę stanowią wyrazy hasłowe w polszczyźnie ogólnej, w części drugiej – w odmianie warmińskiej. opracowali go użytkownicy gwary warmińskiej (na północy Polski), niemający profesjonalnego przygotowania do tworzenia słowników. zapewne w związku z tym autorzy ograniczyli się do podania jedynie jednowyrazowych, niekiedy kilkuwyrazowych) odpowiedników leksemów gwarowych, np. w części Słowa po naszamu – einladunek ‘zaproszenie’ (sgW 2021: 20), jochkołla ‘zbiornik na gnojówkę’ (sgW 2021: 25). niektóre hasła nie są w formie podstawowej, np. broku buło ‘trzeba było’ (sgW 2021: 14), szurolkoziu ‘chłopczykowi’ (sgW 2021: 47). W tendecję nurtu amatorskich regionalnych słowników gwarowych, ściśle związanych z tożsamością lokalną są, wpisują sie dwa słowniczki z obszaru mazur (dawnych Prus Wschodnich): Słownik mowy mazurskiej /Masurische Sprache Wörterbuch (smW 2019) (por. Rembiszewska 2020) i Mazurská gádká. Słownik mazurski z rozmówkami / Masurisches Wörterbuch mit Sprachführer (mg 2020). Warto także wspomnieć o kilku innych amatorskich słowniczkach gwarowych, których ostatnio nastąpił wysyp. są one publikowane w internecie, a także w formie papierowej. jako przykłady niech posłużą dwa słowniki z Polski południowo-wschodniej: Muzeum Słowa. Słownik gwary lubeńskiej z okolice Rzeszowa (bielenda 2013) oraz Słownik gwary Nieborowa i okolic (baran 2015) i jeden z Polski północno-wschodniej z supraskiego na nasze (załęski 2005). Pierwszy z nich to zbiór około tysiąca wyrazów zapisanych przez autora – nauczyciela historii w miejscowości Lubenia w województwie Podkarpackim. W tym słowniku są głównie definicje synonimiczne. Wyrazy hasłowe zapisano według ortografii ogólnopolskiej, z uwzględnieniem fonetycznych cech gwarowych, jak np. ścieśnienia samogłosek: koguciorz, chodoki, syr. Słownik gwary Nieborowa i okolic ma podobną mikrostrukturę jak słownik gwary Lubenia. W większości definicje są synonimiczne, np. wrota ‘duże drzwi’, wrzosz ‘brudas’. uwagę zwraca potoczność i brak precyzji semantycznej w części definicyjnej niektórych haseł, np. w zaparte ‘na pewniaka’ [zamiast: ‘z uporem’], wtulić kogoś ‘załatwić posadę’, duby smalone ‘farma- 86 benDRinė kaLba | 96 Pastaraisiais metais pasikeitė tarminių žodynų sudarymo metodika. šiuo metu linkstama sudaryti plačiajai auditorijai skirtus leksikonus, mažiau dėmesio skiriant išimtinai formalioms taisyklėms ir leksikografijos metodui. svarbų vaidmenį vaidina ir nelingvistinė informacija, pavyzdžiui, kultūros ir tautosakos konteksto pateikimas. ESMINIAI ŽODŽIAI: lenkų kalbos leksikografija, lenkų kalbos tarmių žodynai, leksikografijos metodologija, mėgėjiški žodynai. DoRota kRystyna RembiszeWska instut slawistyki Polskiej akademii nauk ul. bartoszewicza 1b, m. 17, 00-337 Warszawa [email protected]