Słownik stereotypów i symboli ludowych jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła „perz”)

54 benDRinė kaLba | 96 KATARZYNA PROROK uniwersytet marii curie-skłodowskiej w Lublinie oRciD id: orcid.org./0000-0002-7410-6970 obszaRy baDań: etnolingwistyka, leksykografia, polska kultura ludowa. Doi: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.03 SŁOWNIK STEREOTYPÓW I SYMBOLI LUDOWYCH jako słoWnik etnoLingWistyczny (na PRzykłaDzie Hasła PERz) SŁOWA KLUCZOWE: etnolingwistyka, słownik, definicja kognitywna, kultura ludowa, stereotyp, symbol. aDnotacja artykuł prezentuje wydawany w Lublinie pod redakcją jerzego bartmińskiego i stanisławy niebrzegowskiej-bartmińskiej Słownik stereotypów i symboli ludowych. metodą definiowania przyjętą w Słowniku jest rozwijana na gruncie etnolingwistyki lubelskiej definicja kognitywna, która pozwala na podmiotową rekonstrukcję obrazu świata utrwalonego w języku i kulturze ludowej. W pierwszej części artykułu autorka przedstawia główne założenia metodologiczne Słownika, a w drugiej pokazuje ich praktyczną realizację na przykładzie niepublikowanej jeszcze wersji hasła perz. abstRact the paper presents the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols, published in Lublin, edited by jerzy bartmiński and stanisława niebrzegowska-bartmińska. the defining method adopted in the Dictionary is that of cognitive definition developed on the basis of Lublin ethnolinguistics. it allows for a subjective reconstruction of the image of the world preserved in folk language and culture. in the first part of the paper, the author presents the main methodological assumptions of the Dictionary, and in the second part she shows their practical implementation based on the example of the yet unpublished version of the entry elymus. KATARZYNA PROROK. Słownik stereotypów i symboli ludowych jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła perz) 55 celem artykułu jest zaprezentowanie – w teorii i w praktyce – lubelskiego Słownika stereotypów i symboli ludowych (ssisL 1996–2022), którego koncepcję stworzył jerzy bartmiński (1939–2022) i przez lata rozwijał wraz ze stanisławą niebrzegowską-bartmińską i zespołem współpracowników. od j. bartmińskiego pochodzi użyte w tytule określenie „słownik etnolingwistyczny”. Wraz z określeniem „słownik języka folkloru” pojawiło się ono w 1980 roku we wstępie redaktorskim do zeszytu próbnego Słownika ludowych stereotypów językowych (sLsj 1980), zapowiadającego wydany kilkanaście lat później pierwszy tom Słownika stereotypów i symboli ludowych. zatem już ponad czterdzieści lat temu, kiedy to etnolingwistyka dopiero zaczynała się rozwijać na gruncie polskim, j. bartmiński miał wizję słownika nowego typu1, w którym rekonstruowany będzie ludowy obraz świata: słownik języka folkloru będzie słownikiem etnolingwistycznym. Przedstawi słownictwo folkloru („ustnej twórczości zbiorowej”) jako komponent pewnej kultury, z akcentem na semantykę, nie formy językowe. <...> głównym celem naszego słownika będzie analiza i opis stereotypów językowych utrwalonych w kulturze ludowej (bartmiński 1980: 10–11). koncepcja zeszytu próbnego i tomów właściwych Słownika przez lata była przedmiotem żywej dyskusji naukowej. Drukiem ukazało się wiele recenzji i artykułów analitycznych, które niewątpliwie miały znaczący wpływ na obecny kształt Słownika2. Powstawały też liczne prace magisterskie i doktorskie, w których niejako testowano metodę i przygotowywano wstępne wersje haseł. Dziś, gdy coraz częściej mowa o lubelskiej szkole etnolingwistycznej (por. zinken 2009, 2015), zeszyt próbny Słownika możemy uznać za jej „manifest programowy”, a tomy właściwe Słownika za podstawę metodologiczną dla innych prac z zakresu etnolingwistyki, w których dokonywana jest rekonstrukcja obrazu świata utrwalonego w języku. co istotne, narzędzia badawcze wypracowane w toku przygotowań nad Słownikiem wykorzystywane są z powodzeniem nie tylko w badaniach związanych z kul1 W recenzji zeszytu próbnego andrzej marii Lewicki napisał, że „Słownik ludowych stereotypów językowych pod red. j. bartmińskiego jest niezwykle śmiałym eksperymentem leksykograficznym, nawet zbyt śmiałym, jak na aktualny poziom opracowania semantyki” (Lewicki 1984: 587). 2 Więcej na temat Słownika, jego historii i recepcji zob.: bartmiński 1988a, b, 1996; bartmiński, niebrzegowska-bartmińska 2016; niebrzegowska-bartmińska 2009, 2010, 2013; Prorok 2022. 56 benDRinė kaLba | 96 turą ludową, ale także szerzej – z kulturą narodową oraz w badaniach porównawczych między kulturami różnych narodów3. W dalszej części artykułu chciałabym pokrótce przedstawić Słownik i jego założenia metodologiczne, a w kolejności pokazać ich realizację na przykładzie próbnej, niepublikowanej jeszcze wersji hasła perz. główne postulaty metodologiczne zostały zgłoszone przez j. bartmińskiego we wstępie do pierwszego tomu Słownika pt. Kosmos (1996) i z niewielkimi modyfikacjami są stosowane przez zespół słownikowy do dziś, co oznacza, że zaproponowane wówczas rozwiązania się sprawdzają. cel Słownika jest niezmienny: Słownik stereotypów i symboli ludowych jest próbą rekonstrukcji tradycyjnego obrazu świata i człowieka – dokonaną metodami etnolingwistyki i folklorystyki. obraz ten – utrwalony w języku, folklorze i obrzędach – stanowi klucz do poznania kultury, obecnej w niej postawy wobec świata i swoistej mentalności (bartmiński 1996: 9). Słownik ma układ tematyczny i zaplanowany jest na siedem tomów, co ilustruje Ryc. 1. I Kosmos II Rośliny III Zwierzęta IV Człowiek V Społeczeństwo VI Religia, Demonologia VII Czas, przestrzeń, miary, kolory Ryc. 1. Słownik stereotypów i symboli ludowych – układ tomów (ssisL 1996: 2). 3 za przykład może tu posłużyć Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów (2015– 2019), wydawany w ramach międzynarodowego projektu (konwersatorium) badawczego euRojos – Językowo-kulturowy obraz świata Słowian i ich sąsiadów na tle porównawczym. jego celem jest dokonywanie paralelnych analiz semantycznych istotnych pojęć aksjologicznych (konceptów) na materiale różnych języków słowiańskich i „sąsiadujących” z nimi innych języków europejskich. KATARZYNA PROROK. Słownik stereotypów i symboli ludowych jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła perz) 57 założony podział wiąże się w znacznym stopniu z rosnącą złożonością semantyczną haseł i ma pokazać ludowy obraz świata i człowieka w „biblijnym” porządku stwarzania (odstępstwem jest tylko umieszczenie religii nie na początku, lecz przy końcu szeregu). co istotne – Słownik ma charakter intensywny (nie: ekstensywny), zatem znajdziemy w nim tylko wybrane, ważne kulturowo hasła. Dotychczas opublikowane zostały cztery zeszyty tomu Kosmos: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie (1996), ziemia, woda, podziemie (1999), Meteorologia (2012) i Świat, światło, metale (2012), oraz siedem zeszytów tomu Rośliny: zboża (2017), Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe (2018), Kwiaty (2019), zioła (2019), Drzewa owocowe i iglaste (2020), Drzewa liściaste (2021), Krzewy i krzewinki (2022). Do druku przygotowywany jest ostatni zeszyt roślinny Skupiska roślin, chwasty, grzyby. W 2022 roku dzięki wsparciu grantowemu z narodowego Programu Rozwoju Humanistyki rozpoczęto przygotowania do tomu zwierzęta, w ramach którego planowane jest wydanie pięciu zeszytów obejmujących pola: zwierzęta domowe, zwierzęta dzikie, ryby, płazy i gady, ptaki, owady. W odróżnieniu od typowych słowników językowych jednostkami opisu w Słowniku nie są realne przedmioty ani wyrazy, ale „przedmioty mentalne”, „semantyczne korelaty stojące pomiędzy wyrazami i przedmiotami, inaczej mówiąc – społeczne wyobrażenia przedmiotów”. są one dostępne zarówno poprzez dane zawarte w języku i w tekstach, jak i poprzez zapisy wierzeń i opisy zachowań (bartmiński 1996: 14). takie podejście sprawia, że słownik lubelski możemy określać jako słownik etnolingwistyczny, o czym pisze j. bartmiński: etnolingwistyczny charakter naszego Słownika polega <...> przede wszystkim na ujmowaniu języka w kontekście kultury: a więc w konsekwencji na wyjściu poza dane czysto językowe (leksyka, semantyka, które oczywiście są podstawą Słownika), na uwzględnieniu użycia języka, na sięgnięciu do utrwalonych społecznie wierzeń i praktyk, tworzących przyjęzykowy (nie: pozajęzykowy) kontekst wypowiedzi słownych, a nawet na wykorzystaniu (co prawda tylko fragmentarycznym) informacji z zakresu ludowej sztuki plastycznej (zdobnictwa, malarstwa). krótko mówiąc – etnolingwistyczny jest sposób rozumienia przedmiotu hasłowego będącego obiektem opisu w naszym Słowniku (bartmiński 1996: 11–12). analiza tak różnorodnych danych jest możliwa dzięki przyjętej metodzie definiowania – definicji kognitywnej, która odwołuje się do potocznego myślenia o świecie i dąży do wydobycia wszystkich cech pozytywnych 58 benDRinė kaLba | 96 definiowanego przedmiotu, które są relewantne kulturowo (bartmiński 1988a: 2009). W definicji kognitywnej analiza znaczeń jest wieloaspektowa, co objawia się m.in. tym, że zdania definicyjne ułożone są w niej zwykle w specjalne kategorie semantyczne (fasety), czyli zespoły z jakiegoś punktu widzenia jednorodne (np. nazwa, pochodzenie, kompleksy i kolekcje, opozycje, wygląd, właściwości, zastosowania). Podział na fasety pozwala wniknąć w „strukturę poznawczą haseł” i odnaleźć powiązania między różnymi tekstami. umożliwia także łatwiejsze operowanie materiałem, jego analizę i porównanie. co warto podkreślić, rodzaj, kolejność i wypełnienie faset nie są narzucone z góry, ale powinny każdorazowo wydobywać na jaw wewnętrzną, ukrytą w analizowanym materiale charakterystykę przedmiotu. Przed mechanicznym wydzielaniem faset przestrzegają redaktorzy Słownika: chcemy podkreślić <…> z całą mocą, że ani parametryzacja definicji (wydzielenie faset), ani ich wypełnienie treściowe przez wprowadzenie stereotypowych motywów (zdań zawierających sądy o przedmiocie) nie mogą być mechanicznie narzucane z zewnątrz, z pozycji zewnętrznego obserwatora, lecz powinny każdorazowo wydobywać na jaw wewnętrzną (immanentną), ukrytą w analizowanym materiale, charakterystykę przedmiotu z punktu widzenia nosiciela i uczestnika badanej kultury (bartmiński, niebrzegowska-bartmińska 2013: 60). Ponieważ definicja kognitywna ma przede wszystkim charakter poznawczy, stara się uwzględniać wszystkie ustabilizowane i ważne kulturowo cechy danego (typowego) przedmiotu i „opowiedzieć” o tym w sposób najbardziej przystępny4, przyjmuje postać „narracji o przedmiocie” (bartmiński 2014) i zwykle jest bardziej rozbudowana niż typowe definicje leksykograficzne. z założenia każdy artykuł hasłowy składa się z dwóch głównych części: eksplikacyjnej i dokumentacyjnej5, które są połączone odsyłaczami numerycznymi, dzięki czemu za charakterystykami przywoływanymi w ekspli4 W definicji kognitywnej postuluje się odejście od języka naukowego i stosowanie języka (stylu) potocznego, który jest „najprostszy, najbardziej konkretny, najbliższy”, utrwala „elementarne struktury myślenia i percepcji świata związane z elementarnymi potrzebami człowieka w elementarnych sytuacjach egzystencjalnych” (bartmiński 2001: 115–117). 5 Większe hasła opatrzone są dodatkowo: „spisem treści” (zawierającym wykaz faset pojawiających się kolejno w eksplikacji i gatunków tekstów składających się na dokumentację); „kapsułą” (streszczeniem hasła); wstępem ogólnokulturowym (pokazującym jak dany przedmiot hasłowy funkcjonuje w innych kulturach); bibliografią; wykazem odsyłaczy do innych haseł słownikowych, które pojawiły się w danym haśle. KATARZYNA PROROK. Słownik stereotypów i symboli ludowych jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła perz) 59 kacji stoją „dowody” w postaci konkretnych kontekstów w dokumentacji. Przy mniejszych hasłach dokumentacja najczęściej w całości wchodzi do eksplikacji. W eksplikacji – mającej zazwyczaj układ fasetowy – w postaci zdań definicyjnych podawane są „ustabilizowane charakterystyki, jakie otrzymuje przedmiot hasłowy w tradycji ludowej i jakie pozwalają odtworzyć jego językowo-kulturowy obraz” (bartmiński 1996: 13). na dokumentację składają się cytaty (czasem streszczenia lub omówienia) pochodzące głównie z ludowych tekstów kliszowanych, takich jak przysłowia, zagadki, zamówienia, pieśni, legendy, bajki czy podania. Wszystkie teksty opatrzone są tzw. metryczkami (skrótami źródeł, z których pochodzą) i ułożone w warianty, nad którymi nadbudowywane są „motywy stereotypowe”. motywy te, zapisane w postaci przytoczeń lub w metajęzyku badacza, są tak skonstruowane, by mogły wejść bezpośrednio do eksplikacji jako zdania definicyjne. teksty niekliszowane, tj. zapisy wierzeń i opisy praktyk ludowych (codziennych, obrzędowych, magicznych, leczniczych), określane jako „dane przyjęzykowe”, zazwyczaj nie są umieszczane w dokumentacji, ale wchodzą bezpośrednio do eksplikacji. jeśli chodzi o zakres czasowy Słownika, to uwzględniane są zarówno materiały drukowane od XiX w. i wcześniej, jak i współczesne zapisy terenowe gromadzone w Pracowni etnolingwistycznej im. jerzego bartmińskiego od lat 60. XX w. (tu znajduje się kartoteka i księgozbiór Słownika). by pokazać, jak w praktyce wygląda hasło słownikowe, poniżej zamieszczam próbną wersję hasła perz, które znajdzie się w dziale Chwasty przygotowywanego do druku ostatniego roślinnego zeszytu Słownika pt. Skupiska roślin, chwasty, grzyby. Hasło składa się tylko z części eksplikacyjnej, do której bezpośrednio wchodzi materiał dokumentacyjny. taka budowa wynika ze stosunkowo niewielkich rozmiarów hasła oraz ze specyfiki przedmiotu hasłowego – perz jako roślina niepożądana i tępiona, a jednocześnie z wyglądu mało wyrazista6, rzadko pojawia się w kliszowanych tekstach folkloru. Rekonstrukcja jego językowo-kulturowego obrazu opiera się głównie na nazwach (synonimicznych i derywowanych od perzu) oraz na relacjach potocznych i zapisach etnograficznych, które dokumentują dawne praktyki ludowe mające na celu pozbycie się perzu z upraw lub – co ciekawe – wykorzystanie go jako pokar6 W stosunku np. do ostu, który też jest rośliną niepożądaną i tępioną, ale bardzo charakterystyczną, bo kłującą, dlatego bardzo często występuje on w pieśniach czy bajkach ludowych, gdzie jest łączony symbolicznie z bólem, cierpieniem i diabłem. 60 benDRinė kaLba | 96 mu głodowego czy środka leczniczego. W tej sytuacji nie ma potrzeby wyodrębniania dokumentacji, a legenda czy kilka przysłów, w których pojawia się perz, mogą wejść bezpośrednio do dokumentacji. PERz [nazWy]7 Perz – w gwarach także: pyrzyk Pal Roś 91, perzówa, perej Pelc sgLub 5: 350–351, pyrej Pal zer 101, pyrnik Pal Roś 91, pyrnica kąś Podh 9: 386 – to nazwa ogólnosłowiańska, pierwotnie odnoszona do odmiany pszenicy (Triticum), a przeniesiona na perz (Elymus), gdy dla pszenicy utworzono nowe słowo (Wan Pol 148). jeszcze do Xvii w. uważano, że perz jest tylko gatunkiem zwyrodniałej pszenicy (budz słow 206). Według etymologii ludowej wyraz perz związany jest z czasownikiem zaperzyć8: Pyrz to jak i człowiek sie zapyrzy, to pewnie i tyn chwast tak, takie niby łuparte to, zaprze sie i ni możno tych kurzeni wyrwać Pelc Roś 1059. notowanych jest kilka nazw synonimicznych perzu: psia pyrzyca Pal zer 102, psia pasza – psy instynktownie wyszukują perz i chętnie go jedzą, gdyż ma on im pomagać w zaburzeniach trawiennych Wan Pol 108; korzenica msgP 110 – bo perz to bardzo silnie sie ukorzeni i tak skuje te glebe Pelc sgLub 5: 223; drutowiec – bo tak uplącze zimie, że trudno jego wyrwać Pelc sgLub 5: 126; trawa zWak 1895: 72 – bo podobny je do trawy tn chołowice 1998, jak kto nie wi, to może pomylić perz z trawą tn Puszno 1998; manna ogrodowa Pal Roś 91; osocz sych sgkasz 3: 341; lëczebnik sych sgkasz 2: 343; zgadiwåcz sych sgkasz 6: 225; piãtrownik, piãtrȯwka; pachãcëna; pażłãc, pażãcëna sych sgkasz 4: 8, 46, 244. [kategoRyzacje] Perz powszechnie uznawany jest za zielsko k 3 kuj 83, chwast: Najgorszy chwost to ta perzówa, bo to ma takie mocne korzynie w zimi i to wyrzucisz, a z powrotem zara rośnie Pelc sgLub 5: 351. 7 W nawiasach kwadratowych umieszczam nazwy faset (w Słowniku są one zastępowane odpowiednimi znakami ikonicznymi). 8 Wyraz zaperzyć ‘unieść się gniewem, wpaść w złość’ nie pozostaje w związku etymologicznym z wyrazem perz ‘chwast’, a łączony jest z perzyną ‘to, co się pali lub zostało zniszczone pożarem, zgliszcze’ i dawnym perz ‘rozżarzony węgiel, popiół gorący, żarzący się, popielisko, zgliszcze’, perzyć się ‘zapalać się’, skąd ‘pysznić się, złościć się’, por. psł. *pyriti sę ‘palić się’, od pie. *pūr- ‘ogień’ bor se 421, 729. 9 kursywa stosowana jest przy nazwach oraz przy cytatach pochodzących bezpośrednio z tekstów folkloru czy też gwarowych relacji potocznych. KATARZYNA PROROK. Słownik stereotypów i symboli ludowych jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła perz) 61 Dawniej perzem nazywane były też inne rośliny uciążliwe w rolnictwie, m.in. oset (bor se 421), por. pyrzówina ‘chwasty’ Śmieł opol 110, złość ‘chwast, pérz’ maae 1912: 167. [komPLeksy i koLekcje] Perz łączony jest: (a) z innymi niepożądanymi „obiektami”: według przysłowia Czym złodziej w komorze, wilk w oborze lub świnia w szkodzie, tym perz w ogrodzie (nkPP 2: 843; (b) z kartoflami, w którym obficie rośnie: w przysłowiu Gdzie jest perz, tam kartofel też (nkPP 2: 843), por. relację potoczną: Pyrz był tyż taki dokucny, to un jak w zimioka wrośnie, to w zimioku jesce jes ten pyrz Pelc sgLub 5: 351; (c) ze skowronkiem, który sykuje w perzu gniazdka, stąd przysłowie: Na świętego Kazimierza (to) skowronek wyłazi (wylezie) z pérza Rog Wag 298. [WygLąD i WłaŚciWoŚci] Pyrz to chwast o liściach jak trawa; du góry rośnie, same łodygi Pelc sgLub 5: 351. jego najbardziej charakterystyczną częścią są korzenie/kłącza: perz bardzo mocne korzenie ma mich Dem 41, dużo jes tych korzeni w tem, takie długie sie ciągnie, białe tn chołowice 1985. kwiaty perzu mają postać gładkich, cienkich kłosków, a liście są dość ostre, można się nimi skaleczyć, co według legendy stało się przyczyną bezużyteczności leczniczej perzu: Matka Bosko, ki chodziła nosomprzód po świcie, to zbiyrała wszyćki zieli i kozdemu godała, na co ono mo być. Jaze znasła pyrzówke, no i kciała jom urwać. Nale berdyjo pyrzówka jest tako ostro, ze se Matko Bosko caluścki rence urzła na nij. No i nie wzina ji. Temu tes pyrzówka nie jest zodne zieli, na nic nie pomoze jak zwycz 110. [LokaLizacja] Perz jest wszędzie, to samo sie sieje i rośnie Pelc sgLub 5: 351. Lubi dobre, żyzne gleby, co utrwala przysłowie: Kędy perz, tam w roli gmerz nkPP 2: 843. szczególnie obficie rośnie na polach uprawnych, na zaniedbani żiėmni (górn malb 2: 17, stąd liczne derywaty: pyrzowina ‘zaniedbane pole, na którym wyrasta perz’ Dob niem 47, perzowisko ‘teren zarosły perzem’ PWsP 28: 200, perzasty, perzowaty ‘pełny perzu, obfitujący w perz’ karł sjP 4: 121 (Pole perzyste, pérz rośnie i perzyste Rog Wag 298), zapyrzony ‘zarośnięty, zachwaszczony perzem’ kąś sgo 2: 688, perzyć się ‘zachwaszczać się, mieć obfitość perzu’ karł sgP 4: 76, zapyrzić ‘dopuścić do zarośnięcia perzem’, zapyrzić sie ‘zarosnąć perzem’ kąś Podh 12: 314, oszocowac ‘zarastać perzem’ (zemia nieuprawionå wnet sã zaoszocëje) sych sgkasz 3: 341. 62 benDRinė kaLba | 96 [sPosoby PozbyWania się PeRzu] Perz to przeważnie sie niszczy, bo to łon jak zawali pole, to i potem zboże nie chce rosnuć. to jednak chwast trudny do wytępinia ze względu na długie rozłogi w zimi Pelc sgLub 5: 351, por. przysłowie: Próżno się gumnem, próżno się gospodarz spichrzem cieszy, gdy mu szerokim żyto wschodzi perzem nkPP 2: 843. Dawniej perzu pozbywano się z roli, orząc ją jak najgłębiej, bo czym głębiej rolnik uorze, tym więcej się tego perzu wyciągnie na wierzch tn chołowice 1985. Perz z zaoranej roli usuwano za pomocą specjalnego haka (Święt nadr 9), brony (kutrz kurp 2: 87) lub kultywatora: Trzeba było, gdzie perz, to i wzdłuż kultywatorować, a potem za jeki cas w poprzec, to ten pérz na hierzch wszystek powysychał Rog Wag 298, por. perzyna ‘korzenie i łodygi perzu wyorane i wybronowane z roli i zaniechane na przydrożu’ karł sgP 4: 76. Wierzono, że tatarka zasiana na wiosnę spráwia grunt, tj. wypala perz (zWak 1890: 149). Perz rosnący już w zasiewach plewiono ręcznie, często przy pomocy motyki (tn chołowice 1985). zalecano piyknie ty kłonce z tego pyrzu wyzbiyrać kąś sgo 1: 444 i spalić. była to praca żmudna, wymagająca regularnych, nawet codziennych powtórzeń: z rana to do siana, jak obeschnie rosa to do prosa, a na odwieczyrzu to do pyrzu (nkPP 3: 22, i często nadaremna, bo Tym [się] więcej szerzy perz, nim go skubiesz nkPP 2: 843, por. zwrot: żëbës szed osocz szczepiac ‘wynoś się, odczep się’ sych sgkasz 3: 341. [zastosoWania PRaktyczne] choć perz był bardzo niechętnie widziany na polach uprawnych, to często chronił ludzi przed głodem, zwłaszcza na przednówku. jego długie korzenie myto, suszono, żęto na sieczkę i mielono, a uzyskaną mąkę mieszano np. z mąką żytnią, robiono z nich zakwas, a później pieczono chleb (kul Wiel 2: 415–416). Przygotowanie chleba z samego perzu utrwala relacja potoczna: Nazbiroł go, wypłukoł, wysuszoł i ściął go na sieczkę, potem wziął pod kamień i zmełł na żarnach. Kto był zdrowy i zdrowego żołądka, to przetrzymał, a jak nie, to umarł. Bo jak jest głód, to i pomór Hajd nie 236. taki chleb z perzu był gorzkawy tn chołowice 1985, suchy i smakował „jak drewno” burch za 46. niekiedy dodawano do niego zmielone suszone owoce, a nawet kasztany utłuczone w stępie i zmielone w żarnach (kuk kasz 158), por. pachana ‘chleb z mąki lipowej lub perzowej, pieczony na przednówku przez wiejską biedotę’ Wiet sPog 117. mąkę z kłączy perzu dodawano też do polewek i brej (łucz Dzik 101). Perz stanowił i stanowi pożywienie dla zwierząt gospodarskich, zwłaszcza krów: z pyrzu to dla zwierząt można siano zrobić ji to do jedzenia tn Puszno KATARZYNA PROROK. Słownik stereotypów i symboli ludowych jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła perz) 69 objects”. the reconstruction of these images is possible thanks to the adopted method of defining – cognitive definition. it refers to common thinking about the world and strives to bring out all the positive features of an object that are culturally relevant. these features are extracted by analyzing both linguistic and textual data, as well as the so-called “with-linguistic” data, i.e. records of beliefs and descriptions of folk practices. an example of the rich use of “with-linguistic” data can be found in the second part of the article, where a working, unpublished version of the entry elymus is presented. We learn from it that in Polish folk culture, on the one hand, elymus was considered a very troublesome weed because it was difficult to eradicate, but on the other hand, it had some practical applications – it was a starvation food (its roots were used to prepare flour from which bread was baked), a kind of “insulator” (it was used to cover the walls of houses to protect against frost and wind) or a medicine (it was used, among others, for respiratory problems). the proposed definition shows that ethnolinguistic analysis carried out in the Dictionary allows for a multi-sided look at the defined objects, and thus to show as fully as possible how the inhabitants of the Polish village perceived the reality surrounding them. KEYWORDS: ethnolinguistics, dictionary, cognitive definition, folk culture, stereotype, symbol. kataRzyna PRoRok uniwersytet marii curie-skłodowskiej w Lublinie Pl. m. curie-skłodowskiej 4a/205 20-031 Lublin [email protected] KATARZYNA PROROK LIAUDIES STEREOTIPŲ IR SIMBOLIŲ ŽODYNAS kaiP etnoLingvistinis ŽoDynas (Remiantis koncePto VARPUTIS PavyzDŽiu) santrauka straipsnyje autorė pristato Liaudies stereotipų ir simbolių žodyną, kurio koncepciją Liubline ne vienerius metus rengė jerzis bartmińskis kartu su stanisława niebrzegowska-bartmińska ir būriu kitų tyrėjų. Žodyno tikslas – rekonstruoti tradicinį pasaulio ir žmogaus vaizdą, pasitelkiant etnolingvistinių ir folkloro tyrimų priemones. Pirmojoje straipsnio dalyje pristatomos pagrindinės metodinės Žodyno prielaidos. kitaip nei įprastiniuose kalbos žodynuose, čia aprašomi vienetai yra ne 70 benDRinė kaLba | 96 realūs objektai ar žodžiai, o „įsivaizduojami objektai“, „socialiniai objektų vaizdiniai“. šiuos vaizdinius atkurti padeda pasirinktas kognityvinės definicijos metodas. jis parodo bendrą pasaulio suvokimą, juo siekiama pabrėžti visas kultūros prasme aktualias teigiamas objekto savybes. šios savybės nustatomos analizuojant tiek kalbos, tiek teksto duomenis, taip pat vadinamuosius ekstralingvistinius duomenis, t. y. liaudies tikėjimų ir papročių aprašus. gausaus ekstralingvistinių duomenų naudojimo pavyzdį galima rasti antroje straipsnio dalyje, kurioje pristatoma darbinė, niekur nepaskelbta antraštinio žodžio varputis versija. iš jos sužinome, kad, viena vertus, varputis lenkų liaudies kultūroje buvo laikomas labai paplitusia piktžole, nes jį būdavo sunku išnaikinti, kita vertus, jį buvo galima naudoti ir buityje – iš jo šaknų buvo malami miltai duonai kepti, juo buvo dengiamos ir kamšomos namų sienos, siekiant apsisaugoti nuo šalčio ir vėjo. be to, varputis būdavo naudojamas ir kaip vaistažolė kvėpavimo takų ligoms gydyti. kognityvinė definicija rodo, kad Žodyne atlikta etnolingvistinė analizė leidžia įvairiapusiškai pažvelgti į apibrėžiamus objektus ir taip kuo išsamiau atskleisti, kaip Lenkijos kaimo gyventojai suvokė juos supančią tikrovę. ESMINIAI ŽODŽIAI: etnolingvistika, žodynas, kognityvinė definicija, liaudies kultūra, stereotipas, simbolis. kataRzyna PRoRok uniwersytet marii curie-skłodowskiej w Lublinie Pl. m. curie-skłodowskiej 4a/205 20-031 Lublin [email protected]