The folk image of a human preserved in the dialectal plant names. An overview of the issues.

ILONA KULAK Uniwersytet Jagielloński w Krakowie Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-4229-6087 OBSZARY BADAWCZE: dialektologia, etnolingwistyka, socjolingwistyka. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.04 LUDOWY OBRAZ CZŁOWIEKA ZACHOWANY W DIALEKTALNYCH NAZWACH ROŚLIN. ZARYS PROBLEMATYKI1 SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia, etnolingwistyka, językowy obraz świata, obraz człowieka, nazwy roślin, gwara podhalańska. STRESZCZENIE Celem artykułu jest przedstawienie ludowego obrazu człowieka na podstawie nazw roślin używanych przez górali z północno-zachodniej części Podhala. Materiał zebrano podczas nieformalnych wywiadów z mieszkańcami dziewięciu wsi, przeprowadzonych w latach 2016–2017. Pierwsza część tekstu zawiera szczegółowy opis zastosowanego podejścia metodologicznego. Przedstawiono w niej również problemy badawcze wynikające ze specyfiki zebranego materiału. W drugiej części artykułu omówiono cechy społeczności wiejskiej pośrednio zachowane w ludowych nazwach roślin, takie jak antropocentryzm, arystokratyzm, binarne postrzeganie rzeczywistości, zmysłowy odbiór świata, racjonalność instrumentalna, przywiązanie do katolicyzmu oraz wierzenia magiczne. 1. WPROWADZENIE As Ryszard Tokarski (1993: 335) asserts, vocabulary is a reflection of an individual’s intellectual and emotional stance towards the non-linguistic reality, encompassing objects and human activities within the material world. By analysing the lexis, insights can therefore be gained into the cultural community in question and its modes of perceiving and categorising the world. This assumption serves as the foundation for the present 1 Artykuł przedstawia zagadnienia poruszone przez autorkę w jej książce (Kulak 2022) niepolskojęzycznej społeczności akademickiej. 76 BENDRINĖ KALBA | 97 artykułu, który sytuuje się na pograniczu etnolingwistyki2 (ze względu na cel i metodologię badań) oraz dialektologii (ze względu na rodzaj materiału i sposób jego zebrania). Celem niniejszego artykułu jest rekonstrukcja ludowego obrazu człowieka, pośrednio zachowanego w nazwach roślin zebranych w kilku wsiach północno-zachodniego Podhala. Termin „ludowy obraz człowieka” służy do opisania zespołu cech, zachowań i wartości3 (takich jak konkretność, praktyczność i religijność), typowych dla prostego człowieka, nosiciela kultury ludowej (tradycyjnej). Cechy te kształtowały się przez kolejne pokolenia i utrwalają się w języku. Takie podejście nie ogranicza analizy zebranych nazw do rekonstrukcji obrazu mieszkańców wsi (w sensie administracyjnym), choć oczywiście stanowią oni najważniejszych przedstawicieli wspomnianego typu kulturowego. Należy podkreślić, że większość Polaków osiadłych w miastach ma chłopskie pochodzenie i również uczestniczy w kulturze ludowej. Ponadto postępująca globalizacja społeczeństwa zaciera różnice między językiem i kulturą społeczności miejskich i wiejskich. Badania przeprowadzono w dziewięciu wsiach zamieszkanych przez Górali z okolic Rabki4. Wsie te należą do trzech gmin: Raba Wyżna (obejmującej Bielankę, Rabę Wyżną, Rokiciny, Sieniawę i Skawę), Rabka-Zdrój (obejmującej Chabówkę, Ponice i Rdzawkę) oraz Spytkowice (obejmującej jedną wieś, Spytkowice). Leżą one w południowo-zachodniej części Małopolski, na północy powiatu nowotarskiego. Mieszkańcy wymienionych wyżej wsi posługują się zróżnicowaną gwarą podhalańską. W mowie zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia można zaobserwować szereg niekonsekwencji fonologicznych. Można je przypisać wpływowi polszczyzny standardowej na gwary. Zróżnicowanie języka, którym posługują się mieszkańcy 2 Celem badań etnolingwistycznych jest rozpoznanie i określenie cech tożsamości danej społeczności. Służy temu koncepcja językowego obrazu świata (Bartmiński, Chlebda 2008: 11–12). Dalsze rozważania na temat językowego obrazu świata można znaleźć na przykład w pracach Adama Głaza (2022) lub Anny Pajdzińskiej (2019). 3 Składniki obrazu człowieka ustala się na podstawie analizy procesu nominacji. Pojęcie to zostanie omówione szerzej w dalszej części tekstu. 4 W połowie XIX wieku polski poeta i geograf Wincenty Pol (1851: 122) wspomniał o tak zwanych „Góralach od Rabki” (po polsku „Górale od Rabki” lub „Rabczanie”), nazwanych od rzeki Raby. Jest to ludność zamieszkująca dolną część Podhala (północno-wschodnią część regionu). ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 77 O regionie decyduje przede wszystkim czynnik pokoleniowy. Starsze pokolenie posługuje się gwarą, podczas gdy młodsze używa kodu charakterystycznego dla miejskiego kręgu kulturowego. W latach 2016–2017 podczas nieformalnych wywiadów z ponad 100 mieszkańcami wsi zebrano 647 nazw roślin. Rozmówcy potrafili je przywołać i powiązać z odpowiednimi obiektami. Nazwy te odnoszą się do ponad 260 gatunków roślin. Materiał obejmuje nazwy roślin zielnych (np. chwastów, ziół, traw) i roślin zdrewniałych (np. drzew, krzewów), zarówno dziko rosnących, jak i uprawianych. Szczególnie istotne jest to, że do materiału badawczego włączono wyłącznie te nazwy, których motywacja była znana informatorom. Pełny zbiór gwarowego słownictwa roślinnego z północno-zachodniej części Podhala niewątpliwie stanowiłby cenny i znaczący wkład w językoznawstwo, wymagałby jednak kolejnych lat badań. Można zasadnie przypuszczać, że zbiór taki liczyłby co najmniej 2000 jednostek, jak w słowniku Haliny Pelcowej (2017), który obejmuje jednostki motywowane i niemotywowane (oczywiście z punktu widzenia użytkownika gwary). Tak obszerne materiały znacznie opóźniłyby realizację zamierzonego celu pracy, którym jest wykazanie, że nazwy desygnatów mogą być źródłem wiedzy o cechach danej społeczności. Należy dodać, że ze względu na przyjęty cel pracy nie pytano informatorów o rozumienie poszczególnych nazw i nie opracowano definicji kognitywnych zgodnie z metodologią zastosowaną w Słowniku stereotypów i symboli ludowych (SSSL 1996–2022). Artykuł koncentruje się na obrazie człowieka odzwierciedlonym w nazwach roślin, a nie na samych obrazach roślin. Całościowy opis obrazów poszczególnych roślin wymagałby odrębnego badania. Materiał językowy nie ograniczał się wyłącznie do słownictwa dyferencyjnego. Odnotowano zarówno ogólne wyrażenia gwarowe, jak i leksykę wspólną wielu odmianom polszczyzny, która funkcjonuje również w mowie mieszkańców wsi i odzwierciedla ich doświadczenia (Pelcowa 2017: 14; Kąś 2011: 13). Połączenie tych dwóch grup słownictwa roślinnego wykazało jednak, że w materiale badawczym występują fitonimy wywodzące się z różnych źródeł językowych: jednostki utworzone w obrębie gwary, zapożyczenia, kalki, nazwy odziedziczone z epoki prasłowiańskiej oraz mające korzenie praindoeuropejskie (Waniakowa 2012: 139–187). Jak wiadomo, proces nazy- 78 BENDRINĖ KALBA | 97 wania większości tych roślin miał miejsce wieki, a nawet tysiąclecia wcześniej, niekiedy na innym obszarze językowym, i opierał się na dostrzeganych wówczas cechach roślin. Współcześni mieszkańcy wsi na nowo odkrywają motywację fitonimów zgodnie z dominującymi w ich społeczności wierzeniami i przesądami, a także posiadaną wiedzą ogólną i określonymi prawami natury (Waniakowa 2012: 115–116). 2. PROBLEMY METODOLOGICZNE Etymologia nazw roślin używanych przez mieszkańców określonego obszaru rodzi szereg problemów metodologicznych. Polscy etnolingwiści zgadzają się, że analiza gwarowych nazw roślin może prowadzić do rekonstrukcji obrazu świata społeczności wiejskiej. Pogląd ten podzielają między innymi Halina Pelcowa (2002: 140) i Halina Kurek (2004a: 129). Powszechnie wiadomo jednak, że znaczna część gwarowych nazw roślin nie powstała na wsi. Dlatego ludowe nazwy botaniczne nie zawsze odzwierciedlają obraz świata danej społeczności. Jadwiga Waniakowa (2006: 493) sugeruje, że podstawowym zadaniem językoznawcy powinno być odróżnienie nazw rodzimych, powstałych na danym obszarze wiejskim, od tych, które zostały przejęte lub zachowane od czasów staropolskich. Badaczka ta twierdzi, że w polskiej literaturze dialektologicznej poświęconej ludowym fitonimom błędnie zakłada się, iż nazwy te powstały w polskiej gwarze. Autorzy zwykle uznają gwarowe leksemy odnoszące się do roślin za przejaw twórczości językowej mieszkańców wsi. Taka interpretacja nie odpowiada jednak w pełni rzeczywistości (Waniakowa 2006: 503). Wyodrębnienie autentycznych gwarowych nazw roślin spośród innych jednostek (np. zapożyczeń lub kalk), jak proponuje Jadwiga Waniakowa, wymagałoby szeroko zakrojonych i skrupulatnych badań etymologicznych, których wyniki wykraczałyby poza zakres pojedynczego opracowania naukowego. Nawet gdyby dało się wyodrębnić słownictwo powstałe w polskich gwarach z całego słownictwa botanicznego używanego w wypowiedziach mieszkańców danego obszaru, na przykład kilkunastu wsi lub regionu, powstały korpus leksykalny prawdopodobnie nie wystarczyłby do odkrycia prawidłowości pozwalających zrekonstruować podmiot nazywający — społeczność wiejską. Obszerniejszy zbiór autentycznych nazw gwarowych z całego obszaru języka polskiego albo z jednego z ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 79 makroregionów mógłby potencjalnie posłużyć za podstawę rekonstrukcji obrazu świata lub społeczności. Jak jednak wspomniano, realizacja tego zadania wydaje się niezwykle trudna. Nie wiadomo też, czy wyodrębniony materiał językowy byłby na tyle różnorodny, by umożliwić rekonstrukcję pełnego i niezniekształconego obrazu mieszkańców wsi. Badacz, który chce przedstawić obraz społeczności wiejskiej na podstawie ludowych fitonimów, jest do pewnego stopnia zobowiązany uwzględnić cały zasób słownictwa roślinnego używanego przez mieszkańców wybranego obszaru. W tym przypadku przydatne jest zastosowanie metodologii etnolingwistycznej, która umożliwia synchroniczną analizę zebranego materiału, bez zgłębiania ewolucji omawianych nazw. Zarejestrowane słownictwo należy traktować jako spójną całość i poddać analizie, aby wyciągnąć wnioski dotyczące konceptualizacji świata przez daną wspólnotę językowo-kulturową. W analizie uwzględnia się etymologię ludową poszczególnych nazw, a nie etymologię naukową. Rekonstrukcja obrazu człowieka na podstawie fitonimów zebranych w wybranym regionie jest możliwa przy założeniu uniwersalności kultury ludowej i jednakowej mentalności całej społeczności wiejskiej (SSSL 1996, vol 1, no. 1: 19). Ponadto należy podkreślić, że wychodzące z użycia nazwy roślin dostarczają cennych informacji o wcześniejszym stanie polskich gwar (Wierzbicka 2002: 52). Analiza ludowego słownictwa botanicznego nie wyklucza pojawienia się w rekonstruowanym obrazie elementów charakterystycznych dla społeczności polskiej, słowiańskiej, a nawet europejskiej. Jest oczywiste, że członkowie wiejskich mikrowspólnot należą do ogółu społeczeństwa. Omawiane słownictwo wskazuje na „różne sposoby postrzegania, właściwe odmiennym kulturom i epokom historycznym”5 (Bartmiński 1989: 49). Błędem byłoby jednak utożsamianie obrazu mieszkańców wsi z obrazem ogółu społeczności naszego kręgu kulturowego. Odtworzenie tego drugiego obrazu wymagałoby analizy porównawczej. Tylko „badanie językowych obrazów świata różnych wspólnot komunikacyjnych pozwala dostrzec podobieństwa i różnice w konceptualizacji świata” (Niebrzegowska-Bartmińska 2013: 270). Podobieństwa te ukazują sposób postrzegania i wartościowania rzeczywistości przez jedną makrowspólnotę. 5 Tłumaczenie własne (tu i w dalszych miejscach). 80 BENDRINĖ KALBA | 97 Odpowiedź na pytanie, jaka konceptualizacja rzeczywistości utrwala się w nazwach roślin, zależy od przyjętej koncepcji badawczej. Etymologowie będą raczej próbowali odtworzyć obraz człowieka w ogóle. Z kolei zastosowanie narzędzi etnolingwistycznych do analizy fitonimów zebranych na wybranym obszarze powinno ułatwić rekonstrukcję obrazu danej wspólnoty kulturowej. W konsekwencji na przykład określenia funkcjonujące w języku górali z Rabki mogłyby posłużyć do zilustrowania obrazu mieszkańców wsi. Jednakże w świetle powyższych rozważań można uznać, że fitonimy utrwalają ludowy obraz człowieka. Termin folk rzeczywiście wiąże się z tradycyjną kulturą wiejską, ale jego konotacje wykraczają poza ten kontekst. Słowo to obejmuje zarówno to, co dawne, jak i nowe, czyli wytworzone przez przeszłe i obecne pokolenia (w przeciwieństwie do przymiotnika rural, który ma węższe znaczenie). Przyjęcie takiego założenia wynika ze specyfiki fitonimów jako materiału, z których większość nie powstała na gruncie polskich gwar i przede wszystkim nie powstaje tam obecnie. Znaczny zasób słownictwa roślinnego używanego przez współczesnych mieszkańców wsi tworzą prasłowiańskie elementy leksykalne, powstałe przed wiekami i podlegające zmianom. 3. PODZIAŁ ZEBRANYCH NAZW ROŚLIN JAKO PODSTAWA ANALIZY W badaniach nad rekonstrukcją ludowego obrazu człowieka na podstawie nazw roślin istotną kwestią jest również sposób grupowania jednostek leksykalnych. Grupowania tego dokonuje się oczywiście po to, by odkryć prawidłowości na poziomie motywacji semantyczno-kulturowej. Za aktami nominacji językowej kryją się bowiem procesy porządkowania lub „oswajania” świata przez daną wspólnotę, jak pisze Ryszard Tokarski (2012: 249). Jako sposób podziału większości leksykonu (tj. nazw motywowanych cechami obiektów i ich użytecznością) przyjęto kategorie doświadczeniowe (pol. kategorie doświadczieniowe). Małgorzata Brzozowska definiuje je jako „kategorie występujące w systemie pojęciowym danej kultury, określane przez doświadczenia jej nosicieli” (Brzozowska 2000: 144–145). Można je wykorzystać do analizy derywatów onomazjologicznych (asocjacyjnych), które powstają „na podstawie cech doświadczanych i uznawanych za istotne w akcie poznawczym” (Brzozowska 2000: 144). W odróżnieniu od derywatów semantycznych, derywaty onomazjologiczne ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 81 reprezentują mechanizm nazywania oparty na wykorzystaniu cech, które niekoniecznie są wyraziste, lecz w momencie nadawania nazwy dominują w percepcji. W rezultacie znaczenie podstawy nie zawiera się w znaczeniu leksykalnym derywatu, lecz wpisuje się w utrwaloną społecznie relację asocjacyjną, odczuwaną przez mówiących, i tym samym wskazuje cechę, którą mówiący łączą ze znaczeniem derywatu (Brzozowska 2000: 143). Formacje te na ogół uznaje się za nieregularne semantycznie i nieskategoryzowane, jednak analiza Małgorzaty Brzozowskiej dotycząca nazw grzybów, motyli i miesięcy podważyła to stanowisko. Nawet w tych przypadkach stosunkowo łatwo wyróżnić typy derywatów (por. Brzozowska 2000: 143, 149). Materiał obejmuje również nazwy, których podstawa onomazjologiczna opiera się na ludowych wierzeniach magicznych i religijnych oraz skojarzeniach kulturowych, uzasadnionych rzeczywistymi cechami roślin. Takie fitonimy przyporządkowano kategoriom kulturowym6. Zebrane nazwy roślin przyporządkowano kilkudziesięciu kategoriom doświadczeniowym i kulturowym7, takim jak kształt, barwa, smak, właściwości lecznicze czy magia. W niektórych z nich wyróżniono podkategorie, aby wprowadzić dodatkowe rozróżnienia wewnętrzne (np. barwa kwiatów, barwa owoców i nasion, barwa liści). Wynikało to ze specyfiki i liczby zebranych jednostek. Kategorie podzielono na cztery nadrzędne grupy, a mianowicie: (1) cechy identyfikujące referent, (2) czas i miejsce występowania roślin, (3) użyteczność i bezużyteczność roślin oraz (4) odniesienia i skojarzenia kulturowe8. Jak widać, do pierwszych trzech grup zaliczono kategorie doświadczeniowe, a do ostatniej — kategorie kulturowe. O przyporządkowaniu kategorii do tych czterech grup decydowała motywacja nazw. Na przykład kategorie takie jak barwa, kształt czy cechy postrzegane dotykiem zaliczono do pierwszej grupy (cechy identyfikujące referent), ponieważ obejmują nazwy utworzone przez użytkownika języka z ograniczonej, wąskiej perspektywy, skupiającej się wyłącznie na cechach nazywanego obiektu (por. fitonimy motywowane wyglądem, smakiem, zapachem). Drugą grupę (czas i miejsce występowania roślin) utworzono dla nazw roślin odnoszących się do czasu kwitnienia, wysiewu, wydzielania zapachu oraz miejsca 6 Termin kultural categories jest analogiczny do terminu experiential categories. 7 Podobne rozróżnienie pojawia się w artykule Stanisławy Niebrzegowskiej-Bartmińskiej (2010). Badaczka pisała o doświadczeniowej i kulturowej motywacji nazw roślin. 8 Proponowana typologia jest zgodna z podziałami stosowanymi przez innych badaczy (np. Pelcowa 2002). 82 BENDRINĖ KALBA | 97 pochodzenia lub miejsca występowania. W chwili tworzenia nazwy nominujący ujmował zagadnienie szeroko, uwzględniając zarówno desygnat, jak i otaczający go świat. Trzecia grupa obejmowała nazwy wskazujące na użyteczność danego gatunku (np. jego właściwości lecznicze) oraz jego bezużyteczność (np. właściwości trujące, odurzające i drażniące). Zbiór ten łączy zatem fitonimy, których struktura utrwala pozytywny lub negatywny wpływ na życie człowieka i jego otoczenie. Ostatnia grupa składa się z nazw odnoszących się do magii, religii i wierzeń, a także z jednostek utworzonych na zasadzie skojarzenia. Podział fitonimów wyznaczył ramy analizy, która przebiegała od nazw motywowanych wyglądem i właściwościami, przez miejsce i czas występowania oraz sposób użytkowania roślin, aż po fitonimy związane z kulturą tradycyjnej społeczności9. Można zatem powiedzieć, że analiza przebiegała od „mikrospojrzenia” (pol. mikrospojrzenie), czyli od tego, co powierzchowne, konkretne, obiektywne i najłatwiej dostrzegalne, ku wartościom niematerialnym i relacji zachodzącej między desygnatem a człowiekiem. Ponadto wyodrębnione zbiory ukazują trzy odrębne punkty widzenia: percepcyjny (grupy: cechy identyfikujące desygnat, czas i miejsce występowania rośliny), funkcjonalny (grupa: użyteczność i bezużyteczność roślin) oraz kulturowy (grupa: odniesienia i skojarzenia kulturowe). Podobnie jak w przypadku pól semantycznych, nie dało się uniknąć problemu płynności granic między różnymi kategoriami doświadczeniowymi i kulturowymi. Największe trudności sprawiały nazwy wieloczłonowe, których struktura utrwala więcej niż jedną informację. Rozważmy na przykład nazwę borówka czarna10 [czarna jagoda]11 ‘Vaccinium myrtillus’12. Nazwa informuje o czarnym kolorze owoców (czarny13) oraz o występowaniu rośliny w lesie (bór → borówka). Nazwa koniczyna biała [biała koniczyna] ‘Trifolium repens’ odnosi się natomiast do białych kwiatów (biała) oraz praktycznego wykorzystania przez zwierzęta — głównie konie (koń → koniczyna). Konieczne było uwzględnienie takich fitonimów 9 Szczegółową analizę przedstawiono w innej pracy autorki. Dane bibliograficzne zostaną podane po otrzymaniu recenzji artykułu. 10 Oryginalne nazwy roślin zapisano zgodnie ze standardową polską ortografią, bez uwzględniania cech gwarowych, aby ułatwić zrozumienie artykułu. 11 Dosłowne tłumaczenie angielskie oryginalnej nazwy podano w nawiasach kwadratowych. Jeśli nazwa była trudna do przetłumaczenia, podano zwięzłą wskazówkę etymologiczną o charakterze ludowym. Autorka przedstawia szczegółowe motywacje w innym opracowaniu (Kulak 2022). 12 Łacińską nazwę gatunku rośliny podano w pojedynczym cudzysłowie. 13 Etymologię nazwy podano w nawiasie. ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 83 …onimy w różnych kategoriach. Nazwę przypisywano także do odmiennych kategorii, gdy — jak twierdzili informatorzy — różne były jej motywacje. Na przykład nazwę krakowiak [coś w rodzaju mieszkańca Krakowa] ‘Pelargonium zonale’ uzasadniano barwą kwiatów, podobną do barw krakowskiego stroju ludowego, ale także pochodzeniem rośliny z okolic Krakowa. 4. ELEMENTY LUDOWEGO OBRAZU CZŁOWIEKA Analiza zgromadzonych fitonimów, której celem było odkrycie prawidłowości w nazewnictwie roślin, pozwoliła wyodrębnić kilkanaście cech, zachowań lub wartości, które łącznie składają się na ludowy obraz człowieka. Za najistotniejsze elementy, czyli najmocniej utrwalone w leksyce botanicznej, uznaje się: antropocentryzm, antropomorfizm, arystokratyzm, dychotomiczną, czarno-białą ocenę rzeczywistości, zmysłowe postrzeganie świata, instrumentalny typ racjonalności, konkretność, praktyczność, przywiązanie do religii katolickiej oraz wiarę w magię. Perspektywa antropocentryczna ujawnia się w fitonimach przede wszystkim poprzez nawiązania do człowieka lub ludzkiego ciała, np. panienka [dzieweczka] ‘Phlox paniculata’, sierotka [mała sierota] ‘Bellis perennis’, modre oczka [intensywnie niebieskie, małe oczka] ‘Myosotis palustris lub Myosotis sylvatica’, język teściowej [język teściowej] ‘Sansevieria trifasciata’. Antropocentryczny sposób widzenia świata ilustrują również nazwy odnoszące się do chorób lub dolegliwości, a także te, które odzwierciedlają ludzkie potrzeby egzystencjalne — zarówno podstawowe (np. pożywienie), jak i wyższego rzędu, takie jak pragnienie dobrostanu, zdrowia, miłości i poczucia bezpieczeństwa. Por. anginka [mała angina] ‘Pelargonium graveolens’, bieguniec [< biegunka, ang. diarrhea] ‘Ailanthus altissima’, olejnik [< olej, ang. oil] ‘Ricinus communis’, kiełbaśnik [< kiełbasa, ang. sausage] ‘Origanum majorana’, miłosne ziele [ziele miłości] ‘Levisticum officinale’, drzewko szczęścia [drzewko szczęścia] ‘Crassula ovata’, grzmotnik [< grzmot, ang. thunder] ‘Alchemilla pastoralis’). Antropocentryzm potwierdzają ponadto fitonimy wskazujące na szkodliwość lub nieprzydatność roślin, np. parzenica [coś, co parzy] ‘Urtica dioica’, trujaki [coś, co truje] ‘Digitalis purpurea lub Digitalis grandiflora’. Szczególną postacią antropocentryzmu jest antropomorfizm, który można zdefiniować jako „tendencję do opisywania przyrody i wyjaśniania zjawisk fizycznych za pomocą wzorca ludzkich cech i ludzkiego postępowania” (Piątek 1988: 12). Analiza wykazała, że ten sposób postrzegania świata- 84 BENDRINĖ KALBA | 97 ujawnia się na dwa zasadnicze sposoby: po pierwsze, poprzez przedstawianie istot boskich jako postaci ludzkich, a po drugie, poprzez przypisywanie roślinom cech ludzkich. Tego rodzaju motywację widać na przykład w legendach etiologicznych, które próbują wyjaśnić pochodzenie fitonimów, por. Boże drzewko [małe drzewko Boga] ‘Artemisia abrotanum’ (Bóg jako gospodarz zasadził swoje drzewko), drzewo Pana Jezusa [drzewo Pana Jezusa] ‘Betula pendula’ (drzewo wskazuje Trzem Mędrcom drogę do Jezusa) lub wierzba płacząca [wierzba płacząca] ‘Salix sepulcralis’ (wierzba opłakuje los Świętej Rodziny). Emocjonalne i afektywne stany ludzi stanowią również punkt odniesienia przy nazywaniu obiektów, jak w przypadku płaczące dzbanki [płaczące dzbanuszki] ‘Geum rivale’ (roślina charakteryzująca się wygiętymi łodygami, co jest oznaką jej smutku) albo gniewosz [ktoś, kto się gniewa] i uraźnik [ktoś, kto żywi do kogoś urazę] ‘Impatiens nolitangere’ (awersyjne „odczucia” rośliny, gdy dotykają jej ludzie, mogą przywodzić na myśl metaforyczne uczucia gniewu lub urazy). Arystokratyzm, czyli postawa wyższości człowieka wobec zwierząt, zgodna z antropocentryzmem (Kempf 1985: 126), przejawia się głównie w fitonimach zawierających komponent zwierzęcy. Określenia takie jak wilcza borówka [wilcza jagoda] ‘być może Daphne mezereum’ lub wilcze ziele [wilcza trawa] ‘być może Echium vulgare’ zwykle odnoszą się do roślin trujących. Ostrzegawcza funkcja tych określeń wynika ze skojarzeń z niebezpiecznym zwierzęciem. Fitonimy takie jak kobylak [coś przeznaczonego dla klaczy, pol. kobyła] ‘Rumex hydrolapathum’, świniocha [coś przeznaczonego dla świni, pol. świnia] ‘Aegopodium podagraria’ lub gęsie ziele [gęsia trawa] ‘Potentilla anserina’ odnoszą się do gatunków nadających się wyłącznie do spożycia przez zwierzęta. Natomiast fitonimy psia trawa [psia trawa] ‘Nardus stricta’, psie mleko [psie mleko] ‘Euphorbia cyparissias lub Euphorbia esula’, psiara, psiarka, psica [pogardliwie, < pies, ang. dog] ‘Nardus stricta’ i tym podobne utrwalają całkowity brak wartości przypisywany roślinie ze względu na skojarzenie z negatywnym stereotypem psa. Dychotomiczna (czyli czarno-biała) ocena rzeczywistości znajduje odzwierciedlenie między innymi w ocenie roślin z praktyczno-życiowego punktu widzenia społeczności wiejskiej. Można je zatem klasyfikować jako użyteczne lub bezużyteczne, jadalne lub niejadalne, prawdziwe lub fałszywe, uprawne lub dzikie, nieszkodliwe lub szkodliwe i tak dalej. Na przykład dzwonek [mały dzwonek] ‘np. Hypericum perforatum, Hosta tradiflora’ kontra prawdziwy dzwonek [prawdziwy mały dzwonek] ‘np. Campanula rapunculoides, Campanula rotundifolia’, czyli taki, który najbardziej przypomina dzwonek: „metalowy przedmiot wydający dźwięczny odgłos”. ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 85 Ludowe nazwy roślin potwierdzają również, że tradycyjna społeczność postrzega rzeczywistość zgodnie z wrażeniami zmysłowymi. Podstawowym źródłem ludzkiego poznania jest percepcja wzrokowa. W konsekwencji użytkownicy języka skupiają uwagę przede wszystkim na barwie i kształcie (lub ogólnym wyglądzie) kwiatów i owoców, por. modry kwiatek [intensywnie niebieski, mały kwiatek] ‘Centaurea cyanus’, czernica [< czarny, ang. black] ‘różne gatunki Rubus’, dzwoneczek [mały dzwonek] ‘np. Campanula rapunculoides, Campanula rotundifolia’, pantofelnik [< pantofel, ang. slipper] ‘Cypripedium calceolus’, świńskie uszy [świńskie uszy] ‘prawdopodobnie gatunki Anthurium’, koniki [małe konie] ‘Aconitum firmum’. Pozostałe zmysły, mianowicie dotyk, smak, węch i słuch, są wykorzystywane w procesie nominacji znacznie rzadziej, por. suchar [suchar] ‘Helichrysum bracteatum’, kwaśne ziele [kwaśne ziele] ‘Rumex acetosa’, smrodki [< smród, ang. stench] ‘różne gatunki Tagetes’, skrzyp [< skrzypieć, ang. to squeak] ‘Equisetum arvense’. W niektórych przypadkach podmiot jednocześnie wykorzystuje różne zmysły, tworząc fitonimy, por. sadełko [< sadło, ang. fat] ‘Sedum maximum’ (wzrok, dotyk), waciki [waciki] ‘Eriophorum angustifolium’ (wzrok, dotyk), sucze mleko [mleko suki] ‘Euphorbia esula; Euphorbia cyparissias’ (wzrok, dotyk, smak, węch). Pośrednim przejawem racjonalności instrumentalnej są odniesienia do praktyk przywracających zdrowie, utrwalone w słownictwie związanym z roślinami, por. wrzodowiec [< wrzód, ang. ulcer] ‘być może Arnica montana’, płucnik [< płuco, ang. lung] ‘prawdopodobnie Hepatica nobilis’, zrost [< zrastać, ang. to bond] ‘Symphytum officinale’, urocznik [< urok, ang. charm] ‘Lysimachia vulgaris’. Ten rodzaj racjonalności przejawia się także w kształtowaniu przestrzeni zgodnie z najbliższym otoczeniem, co ukazują legendy etiologiczne, por. wierzba płacząca [wierzba płacząca] ‘Salix sepulcralis’ (wierzba osłoniła Świętą Rodzinę uciekającą przed wojskiem Heroda), drzewo Pana Jezusa [drzewo Pana Jezusa] ‘Betula pendula’ (drzewo wskazuje Mędrcom drogę do Jezusa). Przystosowanie historii biblijnej do znanego otoczenia sprawia, że staje się ona przystępniejsza dla prostych ludzi, ułatwiając im nawiązanie kontaktu z otaczającą rzeczywistością i pogłębiając ich rozumienie świata (Kurek 2003: 46). Ponadto racjonalność instrumentalna wiąże się z konkretną wizją rzeczywistości. Ten sposób konceptualizacji zobowiązywał podmiot w akcie nominacji do zwrócenia uwagi na istotny szczegół desygnatu, utrwalony w nazwie. Fitonimy wskazują zatem na zapach, smak, barwę 86 BENDRINĖ KALBA | 97 lub kształt konkretnej rośliny, por. śmierdziele [śmierdziele] ‘różne gatunki Tagetes’, groszek pachnący [pachnący groszek] ‘Lathyrus odoratus’, gorczyca [< gorycz, ang. bitterness] ‘Sinapis alba’, kwaśnica [< gorycz, ang. sour] ‘Vaccinium vitis-idaea’, bieluń [< biały, ang. white] ‘Datura stramonium’, modrak [< modry, ang. intensive blue] ‘Centaurea cyanus’, złotnik [< złoty, ang. gold] ‘Solidago virgaurea’, grubosz [< gruby, ang. thick] ‘Crassula ovata’, serduszka [małe serca] ‘Dicentra spectabilis’. Nazwane obiekty postrzegane są także w ściśle określonej przestrzeni i w precyzyjnie określonym czasie (Kurek 2004b: 153), por. leszczak [< las, ang. forest] ‘Corylus avellana’, przylaszczka [< przy lesie, ang. beside the forest] ‘Hepatica nobilis’, grudnik [< grudzień, ang. December] ‘Schlumbergera truncata’, jesienniak [< jesień, ang. autumn] ‘różne gatunki Aster’, marcówka [< marzec, ang. March] ‘Galanthus nivalis’. Skłonność poznawcza do konkretnego ujmowania świata znajduje odzwierciedlenie również w nazwach roślin związanych z leczeniem, praktykami magicznymi lub użytkowaniem, por. anginka [< angina, ang. angina] ‘Pelargonium graveolens’, glistnik [< glista, w liczbie mnogiej worm] ‘Chelidonium majus’, grzmotnik [grzmot, ang. thunder] ‘Alchemilla pastoralis’, lubczyk [< lubić, ang. to like] ‘Levisticum officinale’, urocznik [< urok, ang. charm] ‘Lysimachia vulgaris’, kobylak [< kobyła, ang. mare] ‘Rumex hydrolapathum’, świniocha [< świnia, ang. pig] ‘Aegopodium podagraria’. Ponadto zgromadzony materiał badawczy pokazuje, że ludność wiejska cechuje się praktycznym i utylitarnym nastawieniem. Świadczą o tym liczne fitonimy informujące o rozmaitych możliwościach codziennego wykorzystania roślin, por. herbatnik [< herbata, ang. tea] ‘Hypericum perforatum’, kiełbaśnik [< kiełbasa, ang. sausage] ‘Origanum majorana’, olejnik [< olej, ang. oil] ‘Ricinus communis’. Praktyczno-utylitarne podejście społeczności wiejskiej odzwierciedlają nazwy związane z leczeniem lub ostrzegające przed zatruciem, por. krwiściąg [< krew, ściągać, ang. blood, to draw] ‘Sanguisorba officinalis’, żywokost [< żywy, kość, ang. alive, bond] ‘Symphytum officinale’, mordownik [< mordować, ang. to murder] ‘Aconitum firmum’, trujak [< truć, ang. to poison] ‘prawdopodobnie krzew o czerwonych, pojedynczych owocach’. Bez wątpienia wiara w magię stanowi szczególnie wyrazistą cechę ludowego obrazu człowieka, przenikającą wszystkie aspekty życia tradycyjnych społeczności. Niemniej w gwarowych fitonimach odzwierciedla się jedynie kilka wybranych elementów tego zjawiska, takich jak wiara w ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 87 magiczne moce roślin. Uważano, że rośliny mają zdolność przywracania zdrowia, zapewniania ochrony przed niebezpiecznymi zjawiskami naturalnymi oraz przynoszenia miłości i szczęścia, por. dziewięćsił [< dziewięć, siła, angielski nine, strength] ‘Carlina acaulis’, przywrotnik [< przywracać, angielski to restore] ‘Alchemilla pastoralis’, piorunica [< piorun, angielski lightning] ‘Alchemilla pastoralis’, miłosne ziele [ziele miłości] ‘Levist icum officinale’, drzewko szczęścia [drzewko szczęścia] ‘Crassula ovata’. Ponadto zebrany materiał potwierdza wiarę w uroki oraz istnienie tajemniczych, niszczycielskich sił, por. urocznik [< urok, angielski charm] ‘Lysimachia vulgaris’, nietota [< to nie ta, angielski this (is) not the one] ‘Lycopodium clavatum’, diabelski kwiatek [kwiat diabła] ‘Agrostemma githago’. Z drugiej strony zebrane nazwy roślin utrwalają przywiązanie do katolicyzmu. Wiara chrześcijańska przejawia się na przykład w sakralizacji niektórych gatunków roślin, por. Boże drzewko [boże drzewko] ‘Artemisia abrotanum’, drzewo Pana Jezusa [drzewo Pana Jezusa] ‘Betula pendula’. Religijność ludowa znajduje wyraz również w nazwach tych roślin, które pochodzą od imienia osoby boskiej lub świętej i powstały wskutek rozmaitych skojarzeń między wyglądem desygnatu a atrybutami danej postaci, por. kluczyki Świętego Piotra [kluczyki Świętego Piotra] ‘Primula officinalis, Primula elatior’, Boże liczko [Boże liczko] ‘Tussilago farfara’, sukienka Matki Boskiej [sukienka Matki Boskiej] ‘Gentiana pneumonanthe’, pantofelki Matki Bożej [pantofelki Matki Bożej] ‘Aconitum firmum’. Omawiane fitonimy odzwierciedlają również pośrednio powszechne formy pobożności, takie jak kult świętych i oddawanie czci ich wizerunkom, por. lilia Świętego Józefa [lilia Świętego Józefa] ‘Lilium candidum’, lilia Świętego Antoniego [lilia Świętego Antoniego] ‘Lilium candidum’. Ponadto słownictwo roślinne wskazuje na prostotę mieszkańców wsi, związaną z bezpośredniością, rubasznym poczuciem humoru i bystrością, a także ich skłonnością do posługiwania się stereotypami. Prostota widoczna jest na przykład w spontanicznym, nieskomplikowanym sposobie tworzenia nazw. Podmiot aktu nominacji nie próbuje posługiwać się wyrafinowanymi metaforami; zamiast tego tworzy fitonimy w oparciu o najprostsze intuicyjne skojarzenia, por. cegłarka [< cegła, angielski brick] ‘Pelargonium zonale’, mordownik [< mordować, angielski to murder] ‘Aconitum firmum’, pantofelek [< pantofel, angielski slipper] ‘Cypripedium calceolus’. Bezpośredniość mieszkańców wsi ilustrują jednostki o wyrazistej wartości motywacyjnej 88 BENDRINĖ KALBA | 97 ; odzwierciedlają one zatem cechę rośliny lub miejsce jej występowania w sposób prosty i jednoznaczny, por. suchar [suchar] ‘Helichrysum bracteatum’, żółciec [< żółty, angielski yellow] ‘Rudbeckia laciniata’, grudniaczek [< grudzień, angielski December] ‘Schlumbergera truncata’, borówka [< bór, angielski forest] ‘Vaccinium myrtillus’. Przykładami bezpośredniości mogą być również leksemy o dużym ładunku ekspresywnym, takie jak te odnoszące się do intymnych części ciała lub krępujących dolegliwości, por. stulidupa [< stulić, dupa, angielski to shut down, ass] ‘Capsella bursa-pastoris’, korcipka [< cipka, angielski cunt] ‘Prunus padus’, księże jajka [jajka księdza] ‘Polygonatum multiflorum’, bieguniec [< biegunka, angielski diarrhea] ‘Ailanthus altissima’, bździoch [< bździć, angielski to fart] ‘Polygonum hydropiper’. Wspomniane nazwy przejawiają rubaszne poczucie humoru, które podważa tabu narzucone sferze intymnej. Bystra obserwacja rzeczywistości przez społeczność wiejską znajduje dalsze potwierdzenie w powstawaniu fitonimów powiązanych z dostrzeganiem złożonych zjawisk biologicznych. Należą do nich obracanie się kwiatów w stronę słońca, np. słonecznik [< słońce, angielski sun] ‘Helianthus annuus’, zwijanie się płatków o zmierzchu, np. tulipan [tulipan] ‘Narcissus jonquilla’, zawilec [< zawijać, angielski to wrap] ‘Anemone nemorosa’, rozsiewanie nasion przez wiatr, np. wiatrowe ziele [ziele wiatru] ‘Spergula arvensis’, oraz cykliczność rozwoju, np. siedmiolatka [siedmiolatka] ‘Allium fistulosum’. Dialektalne nazwy roślin często przywołują zarówno pozytywne, jak i negatywne wyobrażenia o ludziach, które utrwaliły się w świadomości prostego człowieka. Nazwy te ukazują zatem skłonność mieszkańców wsi do stereotypizowania i upraszczania rzeczywistości, por. panienka [panienka] ‘Phlox paniculata’, sierotka [sierotka] ‘Bellis perennis’, wdówka [wdówka] ‘maybe Scabiosa lucida or Scabiosa canescens’, dziad [dziad] ‘Arctium lappa’, pijanica [< pijany, angielski drunk] ‘Vaccinium uliginosum’, żydowska wiśnia [wiśnia żydowska] ‘Physalis alkekengi’. Użycie słownictwa ludowego z komponentem zwierzęcym również ukazuje wpływ schematycznych wyobrażeń o zwierzętach na świadomość społeczną, por. wilcze ziele [ziele wilka] ‘perhaps Echium vulgare’, gadzi mlecz [< gadzi, mleko, angielski reptilian, milk] ‘Chelidonium majus’, psiarka [lekceważące, < pies, angielski dog] ‘Nardus stricta’. W mniejszym stopniu w fitonimach przejawiają się następujące cechy: etiologia ludowa, brak świadomości dystansu czasowego, socjomorfizm i wrażliwość na cuda. Przejawem etiologii ludowej, czyli ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 89 Do najprostszych form, takich jak wyjaśnianie pochodzenia nazwy lub historii czegoś przez pryzmat mitów i legend (Serafin 2002: 120), należą nazwy Boże drzewko [małe drzewo Boże] ‘Artemisia abrotanum’ oraz rdest plamisty [rdest plamisty] ‘Polygonum persicaria’. Roślina zwana Boże drzewko miała zostać zasadzona przez samego Boga, natomiast nazwa rdest plamisty wynika z przekonania miejscowej ludności, że plamy na liściach są śladem dotknięcia przez Maryję Pannę. Przytaczane przez respondentów legendy świadczą o braku świadomości dystansu czasowego między zestawianymi wydarzeniami i postaciami (Zowczak 2013: 23). Zjawisko to można zaobserwować w etymologiach ludowych niektórych nazw, takich jak wierzba płacząca [wierzba płacząca] ‘Salix sepulcralis’ czy drzewo Pana Jezusa [drzewo Pana Jezusa] ‘Betula pendula’. Przywoływane wydarzenia biblijne są umieszczane w kontekście charakterystycznym dla polskiej wsi. Sugeruje to, że życie Jezusa i Maryi zostaje przeniesione do nieokreślonej teraźniejszości. Socjomorfizm, czyli tendencja do wyobrażania sobie hierarchii panującej w Królestwie Niebieskim na wzór porządku znanego ze wsi pańszczyźnianej (Zowczak 2013: 52), pojawia się w legendzie wyjaśniającej pochodzenie nazwy Boże drzewko [małe drzewo Boże] ‘Artemisia abrotanum’. W opowieści o pochodzeniu nazwy stwórca przedstawiony jest jako życzliwy gospodarz. Cudowna wrażliwość związana z religijnością – czyli pragnienie doświadczania cudów (Hemka, Olędzki 1990: 9) – uwidaczniała się w motywacjach nazw takich jak drzewo Pana Jezusa [drzewo Pana Jezusa] ‘Betula pendula’ (brzoza wskazała Trzem Królom drogę do nowo narodzonego Jezusa) czy rdest plamisty [rdest plamisty] ‘Polygonum persicaria’ (plamę, która pojawiła się na liściu, pozostawiła dotykiem Maryja Panna). Ponadto nazwy roślin są wyrazem intymnego związku człowieka z naturą. Relacja ta odzwierciedla się w nazwach roślin wywodzących się od miejsca ich występowania lub pory roku, w której kwitną, por. bagno [< bagno, ang. swamp] ‘Caltha palustris’, przylaszczka [< przy lesie, ang. beside the forest] ‘Hepatica nobilis’, majowniczka [< maj, ang. May] ‘Maianthemum bifolium’, zimowit [< zima, witać, ang. winter, to greet] ‘Colchicum autumnal’. Dialektalne słownictwo botaniczne wskazuje także, choć w pewnym stopniu fragmentarycznie, na szereg fundamentalnych zasad ludowego światopoglądu, w tym etnocentryzm, prymat rodziny oraz znaczenie 90 BENDRINĖ KALBA | 97 praca, a także postrzeganie rzeczywistości ukształtowane przez przeszłość. Poczucie odrębności doświadczane przez podmiot, oparte na przeciwstawieniu „swojego” i „obcego”, jest szczególnie widoczne w nazwach roślin motywowanych ich pochodzeniem, por. amerykanka [amerykańska] ‘Solanum tuberosum’, węgierka [węgierska] ‘Prunus domestica’, szwabka [szwabska] ‘Solanum tuberosum’. Określenia takie jak język teściowej [język teściowej] ‘Sansevieria trifasciata’, wdówka [wdowa] ‘być może Scabiosa lucida lub Scabiosa canescens’, sierotka [sierotka] ‘Bellis perennis’ wskazują na istnienie więzi społecznych lub ich brak. Praca znajduje odzwierciedlenie w jednostkach leksykalnych przywołujących zwierzęta lub przedmioty związane z gospodarstwem rolnym, por. gęsiówka [< gęś, angielski goose] ‘Echinochloa crusgalli’, wołe oczy [oczy wołu] ‘Aster alpinus’, kosy [kosy] ‘Iris sibirica’, widłak [< widły, angielski pitchforks] ‘Lycopodium annotinum; Lycopodium clavatum’, miotła [miotła] ‘Apera spica-venti’. Z etymologii nazw roślin odnoszących się do dawnego pożywienia, chorób, systemu monetarnego i ziołolecznictwa można zaczerpnąć wiele informacji o minionej epoce, por. trędownik [< trąd, angielski leprosy] ‘Scrophularia nodosa’, talary [talary] ‘Lunaria annua’. 5. WNIOSKI Łatwo zauważyć, że wymienione elementy obrazu człowieka obejmują zarówno cechy charakterystyczne dla polskich społeczności wiejskich, jak i uniwersalne właściwości, które można przypisać wszystkim społecznościom kręgu kulturowego słowiańskiego, a nawet europejskiego. Nie sposób jednoznacznie podzielić cech wynikających z analizy na dwie odrębne kategorie: wiejskie i niewiejskie. Wynika to z faktu, że materiał językowy obejmuje, jak wspomniano, słownictwo dialektalne, a także leksykę wspólną różnym odmianom polszczyzny. Analiza motywacji fitonimów pozwala zatem poznać nie tylko samą społeczność wiejską, lecz także naturę człowieka w ogóle. Niemniej zrekonstruowanego obrazu człowieka nie można utożsamiać z jego obrazem narodowym ani ponadnarodowym. Dzieje się tak dlatego, że objaśnienia dialektalne stanowią podstawę poszukiwania prawidłowości pozwalających odkryć obraz utrwalony w nazwach roślin. W związku z tym w artykule użyto terminu folk image, który, jak należy podkreślić, odnosi się do lubelskich badań etnolingwistycznych nad stereotypami. ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 91 REFERENCES Bartmiński Jerzy 1989: Językowe sposoby porządkowania świata. Uwagi na marginesie biłgorajskich relacji o kosmosie. – Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 2, 49–58. Bartmiński Jerzy, Chlebda Wojciech 2008: Jak badać językowo-kulturowy obraz świata Słowian i ich sąsiadów? – Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 20, 11–27. Brzozowska Małgorzata 2000: Derywaty onomazjologiczne (asocjacyjne) w językowym obrazie świata. – Język a Kultura 13: Językowy obraz świata i kultura, eds. A. Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 143–152. Głaz Adam 2022: Routledge Studies in Linguistics: Linguistic Worldview(s): Approaches and Applications, New York: Routledge. Kąś Józef 2011: Słownik gwary orawskiej 1, Kraków: Wydawnictwo Academica. Kempf Zdzisław 1985: Wyrazy „gorsze” dotyczące zwierząt. – Język Polski 65(2–3), 125–144. Kulak Ilona 2022: Ludowy obraz człowieka utrwalony w nazwach roślin. na przykładzie leksyki górali rab czańskich, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kurek Halina 2003: Przemiany leksyki gwarowej na Podkarpaciu, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas. Kurek Halina 2004a: Językowo-kulturowy obraz wsi podkarpackiej wpisany w nazwy roślin. – Studia Linguistica: Danutae Wesołowska oblata, eds. H. Kurek, J. Labocha, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 129–156. Kurek Halina 2004b: Językowy obraz świata wiejskiego obszaru językowo-kulturowego. – W kręgu wiernej mowy, eds. M. Wojtak, M. Rzeszutko, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 147–162. Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława 2010: Sakronimy w polskim ludowym obrazie ziół. – W świecie nazw: Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Czesławowi Kosylowi, ed. H. Pelcowa, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 277–289. Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława 2013: Projekt badawczy (ETNO)EUROJOS a program etnolingwistyki kognitywnej. – Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 25, 267–281. Pajdzińska Anna 2019: Linguistic worldview and grammatical categories. – Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 30, 41–54. DOI: 10.17951/et.2018.30.41. 92 BENDRINĖ KALBA | 97 Pelcowa Halina 2017: Słownik gwar Lubelszczyzny 5: Świat roślin, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Pelcowa Halina 2002: Językowy obraz roślin w gwarach Lubelszczyzny. – Język polski: Współczesność, historia 3, eds. W. Książek-Bryłowa, H. Duda, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 127–144. Piątek Zdzisława 1988: Aspekty antropocentryzmu, Kraków: Uniwersytet Jagielloński. Pol Wincenty 1851: Rzut oka na północne stoki Karpat i przyległe im krainy, Kraków: Zakład Litograficzny Czasu. Serafin Ewa 2002: Ludowe opowiadanie ajtiologiczne. – Genologia literatury ludowej: Studia folklorystyczne, eds. A. Mianecki, V. Wróblewska, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 119–127. SSSL 1996–2022: Słownik stereotypów i symboli ludowych 1: Kosmos (no. 1–4), 2: Rośliny (no. 1–7), ed. J. Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Tokarski Ryszard 1993: Słownictwo jako interpretacja świata. – Encyklopedia kultury polskiej XX wieku 2: Współczesny język polski, ed. J. Bartmiński, Wrocław: Wiedza o Kulturze, 335–362. Tokarski Ryszard 2012: O kilku zadaniach współczesnej semantyki leksykalnej. – Słowa, style, metody, eds. H. Pelcowa, M. Wojtak, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 247–259. Waniakowa Jadwiga 2006: Antroponimia w polskich gwarowych nazwach roślin. – Munuscula linguistica: In honorem Alexandrae Cieślikowa oblate, eds. K. Rymut, K. Skowronek, B. Czopek-Kopciuch, M. Malec, Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, 493–505. Waniakowa Jadwiga 2012: Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim: Zagadnienia ogólne, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wierzbicka Agnieszka 2002: Metody zbierania słownictwa dotyczącego roślinności na terenie Kujaw. – Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica 42, 49–59. Zowczak Magdalena 2013: Biblia ludowa: Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Gauta 2024-09-03 Priimta 2024-10-16 ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 93 ILONA KULAK THE FOLK IMAGE OF A HUMAN PRESERVED IN THE DIALECTAL PLANT NAMES. AN OVERVIEW OF THE ISSUES Summary The objective of this article is to present the folk image of a human perpetuated in dialectal plant names. The subject of the analysis comprises 647 informal names of plants used by the Gorals, an ethnic group residing in the Rabka region. Accordingly, the research was conducted in nine villages situated in the southwestern region of Lesser Poland, within the northern Nowy Targ district, which is located in the northwest of the Podhale region. The material was collected between 2016 and 2017 through unofficial interviews with villagers. The first section of the paper is dedicated to methodological considerations. The author’s primary focus is on the research challenges that emerge from the distinctive nature of the collected material. Consideration leads to the conclusion that it is possible to reconstruct a folk image of a human, rather than an image of a rural community, on the basis of phytonyms collected in villages. This assumption is primarily attributable to the fact that the gathered lexis encompasses both the vocabulary typical of the studied group and words common to disparate varieties of Polish, i.e. phytonyms derived from various sources. The members of the contemporary community rediscover the meanings of these units by referring to local customs, beliefs, general knowledge and certain laws of nature. The author emphasises that the plant names do not inherently perpetuate an image of a human per se. The source of knowledge about the categorisation of the world and the values is the naming mechanism itself. In order to uncover the principles governing naming processes, it is necessary to search for regularities. Therefore, the researcher groups the collected names into dozens of experiential and cultural categories. The second section of the article presents the findings of the analysis conducted on folk plant names, offering insights into the characteristics of the simple man. The most significant of these are: anthropocentrism, aristocratism, binary perception of reality, sensory perception of the world, instrumental rationality, concreteness, pragmatism, attachment to Catholicism and magical beliefs. The plant-related vocabulary studied also suggests that representatives of folk culture are direct, simple, have a ribald sense of humour and tend to stereotype. To a lesser extent, folk aetiology, lack of awareness of temporal distance, sociomorphism or miraculous sensibility are indirectly perpetuated in the phytonyms. The 94 BENDRINĖ KALBA | 97 collected plant lexis furthermore implies, albeit in a fragmentary way, such important components of the folk worldview as ethnocentrism, the primary importance of family or work and the strong bond with nature. KEYWORDS: dialectology, ethnolinguistics, linguistic worldview, image of a human, names of plants, dialect of Podhale region. ILONA KULAK Chair of Cultural Linguistics and Sociolinguistics Faculty of Polish Studies, Jagiellonian University Gołębia Street 16, Cracow, 31-007, Poland [email protected] ILONA KULAK TARMINIUOSE AUGALŲ PAVADINIMUOSE IŠSAUGOTAS LIAUDIES ŽMOGAUS VAIZDINYS. PROBLEMŲ APŽVALGA Santrauka Šio straipsnio tikslas – pristatyti liaudišką žmogaus įvaizdį, įamžintą tarminiais augalų pavadinimais. Analizės objektas yra 647 neoficialūs augalų pavadinimai, kuriuos vartojo Rabkos regione gyvenanti goralų etninė grupė. Atitinkamai tyrimas buvo atliktas devyniuose kaimuose pietvakarių Mažosios Lenkijos regione, šiauriniame Naujojo Targo rajone, kuris yra Podhalės regiono šiaurės vakaruose. Medžiaga buvo renkama 2016–2017 metais per neoficialius pokalbius su kaimo gyventojais. Pirmoji straipsnio dalis skirta metodologiniams svarstymams. Autorės dėmesys sutelktas į tyrimo iššūkius, kylančius dėl išskirtinio surinktos medžiagos pobūdžio. Analizė leidžia daryti išvadą, kad remiantis kaimuose surinktais fitonimais galima atkurti liaudišką žmogaus, o ne kaimo bendruomenės įvaizdį. Ši prielaida visų pirma sietina su tuo, kad surinkta leksika apima ir tiriamai grupei būdingą žodyną, ir įvairioms lenkų kalbos tarmėms bendrus žodžius, t. y. fitonimus iš įvairių šaltinių. Šiuolaikinės bendruomenės nariai iš naujo atranda šių vienetų reikšmes remdamiesi vietos papročiais, tikėjimais, bendromis žiniomis ir tam tikrais gamtos dėsniais. Pabrėžiama, kad augalų pavadinimai savaime neįamžina žmogaus įvaizdžio. Žinių apie pasaulio ir vertybių skirstymą į kategorijas šaltinis yra pats įvardijimo mechanizmas. Norint atskleisti įvardijimo procesus valdančius principus, būtina ieškoti dėsningumų. Todėl surinkti pavadinimai yra sugrupuoti į dešimtis patirties ir kultūrinių kategorijų. ILONA KULAK. The Folk Image of a Human Preserved in the Dialectal Plant Names. An Overview of the Issues 95 Antroje straipsnio dalyje pateikiami liaudiškų augalų pavadinimų analizės rezultatai, įžvalgos apie paprasto žmogaus savybes. Reikšmingiausios iš jų: antropocentrizmas, aristokratizmas, binarinis tikrovės suvokimas, juslinis pasaulio suvokimas, praktinis racionalumas, konkretumas, pragmatiškumas, prisirišimas prie katalikybės ir magiški įsitikinimai. Ištirtas augalų žodynas taip pat rodo, kad liaudies kultūros atstovai yra tiesūs, paprasti, turi niūrų humoro jausmą ir linkę į stereotipus. Fitonimais netiesiogiai įamžinta liaudiška etiologija, laiko distancijos suvokimo stoka, socialinis morfizmas ar tikėjimas stebuklais. Be to, surinkta augalų leksika, nors ir fragmentiškai, suponuoja tokius svarbius liaudies pasaulėžiūros komponentus kaip etnocentrizmas, pirminė šeimos ar darbo svarba ir stiprus ryšys su gamta. ESMINIAI ŽODŽIAI: dialektologija, etnolingvistika, kalbinė pasaulėžiūra, žmogaus vaizdinys, augalų pavadinimai, Podhalės regiono dialektas. ILONA KULAK Chair of Cultural Linguistics and Sociolinguistics Faculty of Polish Studies, Jagiellonian University Gołębia Street 16, Cracow, 31-007, Poland [email protected] 96 BENDRINĖ KALBA | 97