The folk image of a human preserved in the dialectal plant names. An overview of the issues.

76 BENDRINĖ KALBA | 97 ILONA KULAK Jogailaičių universitetas Krokuvoje ORCID iD: https://orcid.org/0000-0002-4229-6087 TYRIMŲ SRITYS: dialektologija, etnolingvistika, sociolingvistika. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.04 LIAUDIŠKAS ŽMOGAUS VAIZDINYS IŠSAUGOTAS TARMĖSE VARTOJAMUOSE AUGALŲ PAVADINIMUOSE. PROBLEMOS APŽVALGA1 RAKTINIAI ŽODŽIAI: dialektologija, etnolingvistika, kalbinis pasaulėvaizdis, žmogaus vaizdinys, augalų pavadinimai, Podhalės regiono tarmė. SANTRAUKA Celem artykułu jest przedstawienie ludowego obrazu człowieka na podstawie nazw roślin używanych przez Górali z północno-zachodniej części Podhala. Materiał zebrano w drodze nieformalnych wywiadów z mieszkańcami dziewięciu wsi przeprowadzonych w latach 2016–2017. Pierwsza część tekstu zawiera szczegółowy opis zastosowanego podejścia metodologicznego. Ponadto przedstawiono problemy badawcze wynikające ze specyfiki zebranego materiału. W drugiej części artykułu omówiono cechy społeczności wiejskiej, które są pośrednio zachowane w ludowych nazwach roślin, np. antropocentryzm, arystokratyzm, binarny obraz rzeczywistości, zmysłowe postrzeganie świata, racjonalność instrumentalną, przywiązanie do katolicyzmu, wierzenia magiczne. 1. WSTĘP Jak twierdzi Ryszard Tokarski (1993: 335), słownictwo jest odzwierciedleniem intelektualnego i emocjonalnego stosunku jednostki do rzeczywistości pozajęzykowej, obejmującej przedmioty i działania człowieka w świecie materialnym. Analizując leksykę, można zatem uzyskać wgląd w daną wspólnotę kulturową oraz jej sposoby postrzegania i kategoryzowania świata. Założenie to stanowi podstawę niniejszego 1 Artykuł przedstawia zagadnienia podjęte przez autorkę w jej książce (Kulak 2022) polskojęzycznej społeczności akademickiej. Ilona KulaK. Ludowy obraz człowieka zachowany 77 artykułu, który sytuuje się na pograniczu etnolingwistyki2 (ze względu na cel i metodologię badań) oraz dialektologii (ze względu na rodzaj in the Dialectal Plant names. an overview of the Issues materiału i sposób jego zebrania). Celem niniejszego artykułu jest rekonstrukcja ludowego obrazu człowieka, pośrednio zachowanego w nazwach roślin zebranych w kilku wsiach północno-zachodniego Podhala. Terminu „ludowy obraz człowieka” używa się do opisania zespołu cech, zachowań i wartości3 (takich jak konkretność, prac- (tradycyjnej) kultury. Cechy te zostały ukształtowane przez kolejne pokolenia i są utrwalane w języku. Podejście to nie ogranicza analizy zebranych nazw do rekonstrukcji obrazu mieszkańców wsi (w sensie administracyjnym), choć bez wątpienia stanowią oni najważniejszych przedstawicieli wspomnianego typu kultury. Należy podkreślić, że większość Polaków osiadłych w miastach ma ticality and religiosity) that are typical of the simple man, the bearer of folk chłopskie pochodzenie, a oni również są uczestnikami kultury ludowej. Ponadto postępująca globalizacja społeczeństwa zaciera różnicę między językiem i kulturą społeczności miejskich a wiejskich. Badanie przeprowadzono w dziewięciu wsiach zamieszkanych przez Górali z regionu Rabki4. Wspomniane wsie należą do trzech gmin: Raba Wyżna (obejmującej Bielankę, Rabę Wyżną, Rokiciny, Sieniawę i Skawę), Rabka-Zdrój (obejmującej Chabówkę, Ponice i Rdzawkę) oraz Spytkowice (obejmującej jedną wieś — Spytkowice). Znajdują się one w południowo-zachodniej części Małopolski, na północy powiatu nowotarskiego. Mieszkańcy wyżej wymienionych wsi porozumiewają się zróżnicowaną gwarą podhalańską. W mowie zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia można zaobserwować szereg niekonsekwencji fonologicznych. Można je przypisać wpływowi standardowego języka polskiego na gwary. Zróżnicowanie języka używanego w 2 Celem badań etnolingwistycznych jest rozpoznanie i określenie cech tożsamości danej społeczności. Aby to osiągnąć, stosuje się pojęcie językowego obrazu świata (Bartmiński, Chlebda 2008: 11–12). Dalsze spostrzeżenia dotyczące językowego obrazu świata można znaleźć na przykład w pracach Adama Głaza (2022) lub Anny Pajdzińskiej (2019). 3 Składniki obrazu człowieka określa się poprzez analizę procesu nominacji. Pojęcie to zostanie rozwinięte w dalszej części tekstu. 4 W połowie XIX wieku polski poeta i geograf Wincenty Pol (1851: 122) wspomniał o tak zwanych „Góralach od Rabki” (po polsku „Górale od Rabki” lub „Rabczanie”), nazwanych od rzeki Raby. Jest to ludność zamieszkująca dolną część Podhala (północno-wschodnią część regionu). 78 BENDRINĖ KALBA | 97 region jest przede wszystkim określany przez czynnik pokoleniowy. Starsze pokolenie posługuje się dialektem, podczas gdy młodsze pokolenie używa kodu charakterystycznego dla miejskiego środowiska kulturowego. poprzez nieformalne wywiady łącznie z ponad 100 mieszkańcami wsi, którzy byli w stanie przypomnieć sobie nazwy i powiązać je z odpowiednimi In the period between 2016 and 2017, 647 plant names were collected obiektami. Nazwy te odnoszą się do ponad 260 gatunków roślin. Dane obejmują nazwy roślin zielnych (np. chwastów, ziół, traw) oraz roślin zdrewniałych (np. drzew, krzewów), zarówno dziko rosnących, jak i uprawnych. Szczególnie istotne jest odnotowanie, że do materiału badawczego włączono wyłącznie te nazwy, których motywacja była znana informatorom. Pełny zbiór gwarowego słownictwa roślinnego z północno-zachodniej części Podhala niewątpliwie stanowiłby cenny i znaczący wkład w dziedzinę językoznawstwa; jednak wymagałby kolejnych lat badań. Można zasadnie przypuszczać, że zbiór liczyłby prawdopodobnie co najmniej 2 000 jednostek, podobnie jak słownik Haliny Pelcowej (2017), który obejmuje zarówno jednostki motywowane, jak i niemotywowane (oczywiście z punktu widzenia użytkownika gwary). Taka objętość materiału znacznie spowolniłaby osiągnięcie zamierzonego celu pracy, którym jest wykazanie, że nazewnictwo desygnatów może być źródłem wiedzy o cechach wspólnoty. Należy dodać, że ze względu na obrany cel pracy informatorów nie pytano o ich rozumienie poszczególnych nazw, a definicje kognitywne zgodnie z metodologią stosowaną w Słowniku stereotypów i symboli ludowych (SSSL 1996–2022) nie zostały opracowane. Artykuł koncentruje się na obrazie człowieka odzwierciedlonym w nazwach roślin, a nie na obrazach samych roślin. Kompleksowy opis obrazów poszczególnych roślin wymagałby odrębnego badania. Materiał językowy nie został ograniczony wyłącznie do słownictwa dyferencjalnego. Odnotowano zarówno ogólnogwarowe wyrażenia gwarowe, jak i leksykę wspólną dla wielu odmian polszczyzny, która funkcjonuje również w mowie mieszkańców wsi i odzwierciedla ich doświadczenia (Pelcowa 2017: 14; Kąś 2011: 13). Połączenie tych dwóch grup słownictwa roślinnego wykazało jednak, że w materiale badawczym pojawiły się fitonimy wywodzące się z różnorodnych źródeł językowych: jednostki utworzone w obrębie gwary, zapożyczenia, kalki, nazwy odziedziczone z epoki prasłowiańskiej oraz te mające korzenie praindoeuropejskie (Waniakowa 2012: 139–187). Jak powszechnie wiadomo, proces nazy- Ilona KulaK. Ludowy obraz człowieka zachowany 79 Powstanie większości tych nazw nastąpiło wieki, a nawet tysiąclecia wcześniej, czasami na innym in the Dialectal Plant names. an overview of the Issues obszarze językowym, na podstawie postrzeganych wówczas cech roślin. Współcześni mieszkańcy wsi na nowo odkrywają motywację fitonimów zgodnie z dominującymi wierzeniami i określonymi prawami natury (Waniakowa 2012: 115–116). superstitions of their community, as well as their general knowledge and 2. ZAGADNIENIA METODOLOGICZNE Etymologia nazw roślin używanych przez mieszkańców danego obszaru rodzi szereg problemów metodologicznych. Polscy etnolingwiści są zgodni, że analiza gwarowych nazw roślin może prowadzić do rekonstrukcji obrazu świata społeczności wiejskiej. Pogląd ten podziela dwiga Waniakowa (2006: 493), która Halina Pelcowa (2002: 140) and Halina Kurek (2004a: 129), among others. Nevertheless, it is common knowledge that a considerable number of dialect plant names did not originate in rural settings. Thus, folk botanical names do not always reflect the worldview of a particular community. Jasugeruje, że podstawowym zadaniem językoznawcy powinno być odróżnienie rodzimych nazw, które powstały na danym obszarze wiejskim, od tych, które zostały przejęte lub zachowane od czasów staropolszczyzny. Wspomniana badaczka stwierdza, że w polskiej literaturze dialektologicznej dotyczącej ludowych fitonimów błędnie zakłada się, iż nazwy te powstały w polskiej gwarze. Autorzy zazwyczaj uznają leksemy gwarowe odnoszące się do roślin za ilustrację twórczości językowej mieszkańców wsi. Interpretacja ta nie odpowiada jednak w pełni rzeczywistości (Waniakowa 2006: 503). Wyodrębnienie autentycznych gwarowych nazw roślin spośród innych jednostek (np. zapożyczeń lub kalk), zgodnie z propozycją Jadwigi Waniakowej, wymagałoby szeroko zakrojonych i skrupulatnych badań etymologicznych, których rezultaty wykraczałyby poza zakres pojedynczego opracowania naukowego. Nawet gdyby możliwe było wyodrębnienie słownictwa powstałego w polskich gwarach z pełnego zasobu leksyki botanicznej używanej w wypowiedziach mieszkańców danego obszaru, na przykład kilkunastu wsi lub regionu, powstały korpus leksykalny prawdopodobnie byłby niewystarczający do odkrycia prawidłowości umożliwiających rekonstrukcję podmiotu nazywającego – społeczności wiejskiej. Obszerniejszy zbiór autentycznych nazw gwarowych z całego polskiego obszaru językowego albo, alternatywnie, z jednego z 80 BENDRINĖ KALBA | 97 makroregionów, mógłby potencjalnie posłużyć za podstawę rekonstrukcji obrazu świata lub wspólnoty. Jednak, jak stwierdzono wcześniej, realizacja tego zadania wydaje się niezwykle trudna. Ponadto nie ma pewności, czy wyodrębniony materiał językowy byłby wystarczająco zróżnicowany, aby umożliwić rekonstrukcję pełnego i nieskażonego image of the villagers. Badacz, który pragnie przedstawić obraz społeczności wiejskiej na podstawie ludowych fitonimów, jest w pewnym stopniu zobowiązany do uwzględnienia całego zasobu słownictwa roślinnego używanego przez mieszkańców wybranego obszaru. W tym przypadku przydatne jest zastosowanie metodologii etnolingwistycznej, ponieważ umożliwia ona analizę zebranego materiału z perspektywy synchronicznej, bez zagłębiania się w ewolucję omawianych nazw. Zarejestrowane słownictwo należy traktować jako jednolitą całość, która poddawana jest analizie w celu wyciągnięcia wniosków dotyczących konceptualizacji świata danej wspólnoty językowej i kulturowej. W toku tej analizy uwzględnia się etymologię ludową każdej nazwy, a nie etymologię naukową. Rekonstrukcja obrazu człowieka na podstawie fitonimów zebranych w wybranym regionie jest możliwa przy założeniu Analiza ludowej leksyki of the universality of folk culture and the same mentality of the whole rural community (SSSL 1996, vol 1, no. 1: 19). Furthermore, it should be emphasised that the plant names that are going out of use provide valuable information on the earlier state of Polish dialects (Wierzbicka 2002: 52). botanicznej nie wyklucza pojawienia się w rekonstruowanym obrazie elementów charakterystycznych dla wspólnoty polskiej, słowiańskiej, a nawet europejskiej. Jest oczywiste, że członkowie wiejskich mikrowspólnot są częścią ogółu społeczeństwa. Omawiane słownictwo implikuje „zespół sposobów postrzegania, które są immanentne różnym kulturom i różnym okresom historycznym”5 (Bartmiński 1989: 49). Niemniej jednak błędem byłoby utożsamianie obrazu mieszkańców wsi z obrazem ogółu wspólnoty z naszego kręgu kulturowego. Aby odtworzyć ten drugi obraz, konieczna byłaby analiza porównawcza. Tylko „badanie językowych obrazów świata różnych wspólnot komunikacyjnych pozwala nam dotrzeć do podobieństw i różnic w konceptualizacji świata” (Niebrzegowska-Bartmińska 2013: 270). Podobieństwa te odzwierciedlają sposób, w jaki rzeczywistość jednej makrowspólnoty jest postrzegana i wartościowana. 5 Tłumaczenie własne (tutaj i w kolejnych miejscach). Ilona KulaK. Ludowy obraz człowieka utrwalony 81 Odpowiedź na pytanie, jaka konceptualizacja rzeczywistości jest utrwalana przez nazwy roślin, zależy od in the Dialectal Plant names. an overview of the Issues przyjętej koncepcji badawczej. Etymologowie będą raczej starali się odtworzyć obraz człowieka w ogóle. Zastosowanie narzędzi etnolingwistycznych do analizy fitonimów zebranych na wybranym obszarze powinno natomiast ułatwić rekonstrukcję obrazu danej wspólnoty kulturowej. W konsekwencji, na przykład, terminy funkcjonujące w języku górali z Rabki mogły zostać wykorzystane do zilustrowania obrazu mieszkańców wsi. Jednakże w świetle powyższych rozważań można uznać, że fitonimy utrwalają ludowy obraz człowieka. Termin ludowy jest rzeczywiście kojarzony z tradycyjną kulturą wiejską, lecz jego konotacje wykraczają poza ten kontekst. Słowo to obejmuje zarówno to, co stare, jak i to, co nowe, tj. wytworzone przez przeszłe i obecne pokolenia (w przeciwieństwie do przymiotnika wiejski, który ma węższe znaczenie). Przyjęcie takiego założenia wynika ze specyfiki materiału, jakim są fitonimy, z których większość nie powstała na gruncie polskich gwar, a przede wszystkim nie powstaje na nim współcześnie. Znaczny zasób słownictwa roślinnego używanego przez współczesnych mieszkańców wsi tworzą przedlechickie elementy leksykalne, powstałe przed wiekami i podlegające zmianom. 3. PODZIAŁ ZEBRANYCH NAZW ROŚLIN JAKO PODSTAWA ANALIZY W badaniach nad rekonstrukcją ludowego obrazu człowieka na podstawie nazw roślin istotna kwestia wiąże się również ze sposobem grupowania jednostek leksykalnych. Grupowanie to ma oczywiście na celu odkrycie regularności na poziomie motywacji semantyczno-kulturowej. Za aktami nominacji językowej kryją się bowiem procesy porządkowania lub „oswajania” świata przez daną wspólnotę, jak pisze Ryszard Tokarski (2012: 249). Jako sposób podziału większości leksyki (tj. nazw motywowanych właściwościami obiektów i użytecznością) przyjęto kategorie doświadczeniowe (po polsku kategorie doświadczeniowe). Małgorzata Brzozowska definiuje je jako „kategorie, które pojawiają się w systemie pojęciowym danej kultury i są określane przez doświadczenia jej nosicieli” (derywaty asocjacyjne), które powstają „na podstawie cech doświadczanych i uznawanych za istotne w akcie (Brzozowska 2000: 144–145). They can be used to analyse onomasiological poznawczym” (Brzozowska 2000: 144). W przeciwieństwie do derywatów semantycznych, derywaty onomazjologiczne 82 BENDRINĖ KALBA | 97 stanowią mechanizm nominacji oparty na wykorzystaniu cech, które niekoniecznie są wyraziste, lecz w momencie nominacji dominują percepcyjnie. W rezultacie znaczenie podstawy nie jest zawarte w znaczeniu leksykalnym derywatu, a tym samym wskazuje cechę, którą użytkownicy języka kojarzą ze znaczeniem derywatu (Brzozowska 2000: 143). but enters into the socially stabilised associative relationship felt by the speakers Formacje te są na ogół uznawane za semantycznie nieregularne i nieskategoryzowane, jednak analiza Małgorzaty Brzozowskiej dotycząca nazw grzybów, motyli i miesięcy podważyła ten pogląd. Nawet w tych przypadkach stosunkowo łatwo jest odróżnić typy derywowane (por. Brzozowska 2000: 143, 149). Materiał obejmuje również nazwy, których podstawa onomazjologiczna opiera się na ludowych wierzeniach magicznych, wierzeniach religijnych i skojarzeniach kulturowych, uzasadnionych rzeczywistymi cechami roślin. Takie fitonimy podporządkowano kategoriom kulturowym6. Zebrane nazwy roślin przyporządkowano dziesiątkom kategorii doświadczeniowych i kulturowych7, takich jak kształt, kolor, smak, właściwości lecznicze czy magia. W niektórych z nich wyróżniono podkategorie w celu wprowadzenia dodatkowych rozróżnień wewnętrznych (np. kolor kwiatów, kolor owoców i nasion, kolor liści). Było to podyktowane specyfiką i liczbą zebranych jednostek. Kategorie podzielono na cztery nadrzędne grupy, a mianowicie: (1) cechy identyfikujące desygnat, (2) czas i miejsce występowania roślin, (3) użyteczność i nieużyteczność roślin oraz (4) odniesienia i skojarzenia kulturowe8. Jak widać, trzy pierwsze grupy obejmowały kategorie doświadczeniowe, a ostatnia grupa obejmowała kategorie kulturowe. Czynnikiem decydującym o przypisaniu tych czterech grup do kategorii była motywacja nazw. Na przykład kategorie takie jak kolor, kształt lub cechy postrzegane za pomocą dotyku zaliczono do pierwszej grupy (cechy identyfikujące desygnat), ponieważ obejmują one nazwy tworzone przez użytkownika języka z ograniczonego, wąskiego punktu widzenia, koncentrującego się wyłącznie na cechach nazywanego obiektu (por. fitonimy motywowane wyglądem, smakiem, zapachem). Drugą grupę (czas i miejsce występowania roślin) utworzono dla nazw roślin odnoszących się do czasu kwitnienia, wysiewu, wydzielania zapachu oraz miejsca 6 Termin kategorie kulturowe jest analogiczny do terminu kategorie doświadczeniowe. 7 Podobne rozróżnienie pojawia się w artykule Stanisławy Niebrzegowskiej-Bartmińskiej (2010). Badaczka pisała o doświadczeniowych i kulturowych motywacjach nazw roślin. 8 Zaproponowana typologia jest zgodna z podziałami stosowanymi przez innych badaczy (np. Pelcowa 2002). Ilona KulaK. Ludowy obraz człowieka Zachowane 83 występowania lub pochodzenia. W chwili ich tworzenia nominujący przyjmował szeroką perspektywę, obejmującą zarówno desygnat, in the Dialectal Plant names. an overview of the Issues jak i otaczający świat. Trzecia grupa obejmowała nazwy wskazujące na użyteczność gatunku (np. jego właściwości lecznicze) oraz jego bezużyteczność (np. właściwości trujące, odurzające i drażniące). Dlatego zbiór ten łączy fitonimy, których struktura utrwala pozytywny lub negatywny wpływ na życie człowieka i jego środowisko. Ostatnia grupa składa się z nazw odnoszących się do magii, religii, wierzeń, a także jednostek utworzonych na zasadzie skojarzenia. Podział fitonimów stanowił podstawę analizy, która przebiegała od nazw motywowanych wyglądem i właściwościami, poprzez miejsce i czas występowania oraz sposób wykorzystywania roślin, aż po fitonimy związane z kulturą tradycyjnej wspólnoty9. Można zatem stwierdzić, że analiza przebiegała od „spojrzenia mikroskopowego” (pol. mikrospojrzenie), tj. od tego, co powierzchowne, konkretne, obiektywne i najłatwiej dostrzegalne, ku wartościom niematerialnym oraz relacji zachodzącej między desygnatem a człowiekiem. Ponadto wyodrębnione zbiory ilustrują trzy odrębne punkty widzenia: percepcyjny (grupy: cechy identyfikujące desygnat, czas i miejsce występowania rośliny), funkcjonalny (grupa: użyteczność i bezużyteczność roślin) oraz kulturowy (grupa: odniesienia kulturowe i skojarzenia). Podobnie jak w przypadku pól semantycznych, nie można było uniknąć problemu płynności granic między różnymi kategoriami doświadczeniowymi i kulturowymi. Największe trudności pojawiły się w przypadku nazw wieloczłonowych, których struktura utrwala więcej niż jedną informację. Rozważmy na przykład przypadek nazwy borówka czarna10 [czarna jagoda]11 ‘Vaccinium myrtillus’12. Nazwa ta dostarcza informacji o czarnym kolorze owocu (czarny)13 oraz o występowaniu rośliny w lesie (bór → borówka). Nazwa koniczyna biała [biała koniczyna] ‘Trifolium repens’ odnosi się natomiast do białych kwiatów (biała) oraz praktycznego zastosowania przez zwierzęta – głównie przez konie (koń → koniczyna). Konieczne było zatem uwzględnienie takich roślin9 Szczegółowa analiza została przedstawiona w innym artykule autora. Dane bibliograficzne zostaną podane po otrzymaniu recenzji artykułu. 10 Oryginalne nazwy roślin zapisano zgodnie ze standardową polską ortografią, bez uwzględniania cech gwarowych, aby ułatwić zrozumienie artykułu. 11 A literal English translation of the original name is given in square brackets. In the event ponieważ nazwa jest trudna do przetłumaczenia, podano zwięzłą ludową wskazówkę etymologiczną. Autor przedstawia szczegółowe uzasadnienie w innym opracowaniu (Kulak 2022). 12 Łacińska nazwa gatunku rośliny została podana w cudzysłowie pojedynczym. 13 Etymologia nazwy została podana w nawiasach. 84 BENDRINĖ KALBA | 97 onimy w różnorodnych kategoriach. Nazwę przypisywano również odmiennym kategoriom, gdy — jak twierdzili informatorzy — różne były jej motywacje. Na przykład nazwę krakowiak [coś w rodzaju mieszkańca Krakowa] ‘Pelargonium zonale’ uzasadniano kolorem kwiatów, takim jak w krakowskim stroju ludowym, ale także jej pochodzeniem z okolic Krakowa. 4. ELEMENTY LUDOWEGO OBRAZU CZŁOWIEKA The analysis of collected phytonyms, which aimed to discover regularities in the naming of plants, enabled the isolation of a dozen traits, behaviours or values that collectively form the folk image of a human. The most notable elements, i.e. the most strongly established in botanical lexis, are uznawane za: antropocentryzm, antropomorfizm, arystokratyzm, czarno-białe wartościowanie rzeczywistości, zmysłowe postrzeganie świata, instrumentalny typ racjonalności, konkretność, praktyczność, przywiązanie do religii katolickiej i wiara w magię. Perspektywa antropocentryczna ujawnia się w fitonimach, przede wszystkim poprzez aluzje do człowieka lub ludzkiego ciała, np. panienka ‘Phlox paniculata’, sierotka ‘Bellis perennis’, modre oczka ‘Myosotis palustris lub Myosotis sylvatica’, język teściowej ‘Sansevieria trifasciata’. Pogląd antropocentryczny znajduje również wyraz w nazwach odnoszących się do chorób lub dolegliwości, a także w tych, które odzwierciedlają ludzkie potrzeby egzystencjalne, zarówno podstawowe (np. pożywienie), jak i wyższego rzędu, takie jak pragnienie dobrostanu, zdrowia, miłości i poczucia bezpieczeństwa. Por. anginka ‘Pelargonium graveolens’, bieguniec [< biegunka] ‘Ailanthus altissima’, olejnik [< olej] ‘Ricinus communis’, kiełbaśnik [< kiełbasa] ‘Origanum majorana’, miłosne ziele ‘Levisticum officinale’, drzewko szczęścia ‘Crassula ovata’, grzmotnik [< grzmot] ‘Alchemilla pastoralis’. Antropocentryzm uwidacznia się ponadto w fitonimach wskazujących na szkodliwość lub nieprzydatność roślin, np. parzenica ‘Urtica dioica’, trujaki ‘Digitalis purpurea lub Digitalis grandiflora’. Szczególną formą antropocentryzmu jest antropomorfizm, który można zdefiniować jako „tendencję do opisywania natury i wyjaśniania zjawisk fizycznych za pomocą wzorca ludzkich cech i ludzkiego postępowania” (Piątek 1988: 12). Analiza wykazała, że ten szczególny świat- Ilona KulaK. Ludowy obraz człowieka Zachowane dzieło 91, a także postrzeganie rzeczywistości kształtowane przez przeszłość. Poczucie odrębności in the Dialectal Plant names. an overview of the Issues doświadczane przez podmiot, oparte na opozycji „swoje” i „obce”, jest szczególnie widoczne w nazwach roślin motywowanych pochodzeniem, por. amerykanka [amerykańska] ‘Solanum tuberosum’, węgierka [węgierska] ‘Prunus domestica’, szwabka [szwabska] ‘Solanum tuberosum’. Terminy takie jak język teściowej [język teściowej] ‘Sansevieria trifasciata’, wdówka [wdowa] ‘być może Scabiosa lucida lub Scabiosa canescens’, sierotka [osierocona dziewczynka] ‘Bellis perennis’ wskazują na więzi społeczne lub ich brak. Praca jest reprezentowana przez jednostki leksykalne przywołujące zwierzęta lub przedmioty związane ze środowiskiem rolniczym, por. gęsiówka [< gęś, ang. goose] ‘Echinochloa crusgalli’, wole oczy [wole oczy] ‘Aster alpinus’, kosy [kosy] ‘Iris sibirica’, widłak [< widły, ang. English leprosy] ‘Scrophularia nodosa’, talary [talary] ‘Lunaria annua’. pitchforks] ‘Lycopodium annotinum; Lycopodium clavatum’, miotła [broom] ‘Apera spica-venti’. A wealth of information about a bygone era can be gleaned from the etymology of plant names which refer to old-time food, diseases, the monetary system and herbal medicine, cf. trędownik [< trąd, 5. ZAKOŃCZENIE Jest oczywiste, że wyliczone elementy obrazu człowieka obejmują zarówno te, które są charakterystyczne dla polskich społeczności wiejskich, jak i cechy uniwersalne, które można przypisać wszystkim społecznościom w obrębie słowiańskiego, a nawet europejskiego kręgu kulturowego. Nie jest możliwe wyraźne podzielenie cech wynikających z analizy na dwie odrębne kategorie, mianowicie wiejskie i niewiejskie. Wynika to z faktu, że materiał językowy obejmuje, jak wspomniano, słownictwo gwarowe, a także leksykę wspólną dla różnych odmian języka polskiego. Wgląd w motywacje fitonimów pozwala zatem zrozumieć nie tylko samą społeczność wiejską, lecz także naturę człowieka w ogólności. Niemniej jednak zrekonstruowanego obrazu człowieka nie można utożsamiać z jego obrazem narodowym ani ponadnarodowym. Wynika to z faktu, że objaśnienia dialektalne stanowią podstawę poszukiwania prawidłowości, które pozwalają odkryć obraz utrwalony w nazwach roślin. W konsekwencji w artykule używa się terminu obraz ludowy, który — co należy podkreślić — odnosi się do lubelskich badań etnolingwistycznych nad stereotypami. 92 BENDRINĖ KALBA | 97 REFERENCES Bartmiński Jerzy 1989: Językowe sposoby porządkowania świata. Uwagi na marginesie biłgorajskich relacji o kosmosie. – Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 2, 49–58. Bartmiński Jerzy, Chlebda Wojciech 2008: Jak badać językowo- -kulturowy obraz świata Słowian i ich sąsiasów? – Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 20, 11–27. Brzozowska Małgorzata 2000: Derywaty onomazjologiczne (asocjacyjne) w językowym obrazie świata. – Język a Kultura 13: Językowy obraz świata i kultura, eds. A. Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 143–152. Głaz Adam 2022: Routledge Studies in Linguistics: Linguistic Worldview(s): Approaches and Applications, New York: Routledge. Kąś Józef 2011: Słownik gwary orawskiej 1, Kraków: Wydawnictwo Academica. Kempf Zdzisław 1985: Wyrazy „gorsze” dotyczące zwierząt. – Język Polski 65(2–3), 125–144. Kulak Ilona 2022: Ludowy obraz człowieka utrwalony w nazwach roślin. na przykładzie leksyki górali rabczańskich, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kurek Halina 2003: Przemiany leksyki gwarowej na Podkarpaciu, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas. Kurek Halina 2004a: Językowo-kulturowy obraz wsi podkarpackiej wpisany w nazwy roślin. – Studia Linguistica: Danutae Wesołowska oblata, eds. H. Kurek, J. Labocha, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 129–156. Kurek Halina 2004b: Językowy obraz świata wiejskiego obszaru językowo- -kulturowego. – W kręgu wiernej mowy, eds. M. Wojtak, M. Rzeszutko, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 147–162. Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława 2010: Sakronimy w polskim ludowym obrazie ziół. – W świecie nazw: Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Czesławowi Kosylowi, ed. H. Pelcowa, Lublin: two Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 277–289. WydawnicNiebrzegowska-Bartmińska Stanisława 2013: Projekt badawczy (ETNO)EUROJOS a program etnolingwistyki kognitywnej. – Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 25, 267–281. Pajdzińska Anna 2019: Językowy obraz świata a kategorie gramatyczne. – Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 30, 41–54. DOI: 10.17951/ et.2018.30.41. Ilona KulaK. The Folk Image of a Human Preserved 93 Pelcowa Halina 2017: Słownik gwar Lubelszczyzny 5: Świat roślin, Lublin: Wydawnictwo in the Dialectal Plant names. an overview of the Issues Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Pelcowa Halina 2002: Językowy obraz roślin w gwarach Lubelszczyzny. – Język polski: Współczesność, historia 3, eds. W. Książek-Bryłowa, H. Duda, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 127–144. Piątek Zdzisława 1988: Aspekty antropocentryzmu, Kraków: Uniwersytet Jagielloński. Pol Wincenty 1851: Rzut oka na północne stoki Karpat i przyległe im krainy, Kraków: Zakład Litograficzny Czasu. Serafin Ewa 2002: Ludowe opowiadanie ajtiologiczne. – Genologia literatury ludowej: Studia folklorystyczne, red. A. Mianecki, V. Wróblewska, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 119–127. SSSL 1996–2022: Słownik stereotypów i symboli ludowych 1: Kosmos (no. 1–4), 2: Rośliny (no. 1–7), ed. J. Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Tokarski Ryszard 1993: Słownictwo jako interpretacja świata. – Encyklopedia kultury polskiej XX wieku 2: Współczesny język polski, ed. J. Bartmiński, Wrocław: Wiedza o Kulturze, 335–362. Tokarski Ryszard 2012: O kilku zadaniach współczesnej semantyki leksykalnej. – Słowa, style, metody, red. H. Pelcowa, M. Wojtak, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 247–259. Waniakowa Jadwiga 2006: Antroponimia w polskich gwarowych nazwach roślin. – Munuscula linguistica: In honorem Alexandrae Cieślikowa oblate, red. K. Rymut, K. Skowronek, B. Czopek-Kopciuch, M. Malec, Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, 493–505. Waniakowa Jadwiga 2012: Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim: Zagadnienia ogólne, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wierzbicka Agnieszka 2002: Metody zbierania słownictwa dotyczącego roślinności na terenie Kujaw. – Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica 42, 49–59. Zowczak Magdalena 2013: Biblia ludowa: Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Otrzymano 2024-09-03 Priimta 2024-10-16 94 JĘZYK OGÓLNY | 97 ILONA KULAK LUDOWY OBRAZ CZŁOWIEKA ZACHOWANY W DIALEKTALNYCH NAZWACH ROŚLIN. ZARYS ZAGADNIEŃ Streszczenie Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie ludowego obrazu człowieka utrwalonego w dialektalnych nazwach roślin. Przedmiot analizy stanowi 647 nieformalnych nazw roślin używanych przez Górali, grupę etniczną zamieszkującą okolice Rabki. W związku z tym badania przeprowadzono w dziewięciu wsiach położonych w południowo-zachodniej części Małopolski, w północnej części powiatu nowotarskiego, znajdującego się w północno-zachodniej części Podhala. Materiał zebrano w latach 2016–2017 podczas nieformalnych rozmów z mieszkańcami wsi. Pierwsza część artykułu poświęcona jest rozważaniom metodologicznym. Główny nacisk autor kładzie na wyzwania badawcze wynikające ze specyfiki zebranego materiału. Rozważania prowadzą do wniosku, że na podstawie fitonimów zebranych we wsiach możliwe jest odtworzenie ludowego obrazu człowieka, a nie obrazu społeczności wiejskiej. Założenie to wynika przede wszystkim z faktu, że zgromadzony leksykon obejmuje zarówno słownictwo typowe dla badanej grupy, jak i wyrazy wspólne dla różnych odmian języka polskiego, tj. fitonimy wywodzące się z rozmaitych źródeł. Członkowie współczesnej społeczności na nowo odkrywają znaczenia tych jednostek, odwołując się do lokalnych zwyczajów, wierzeń, wiedzy ogólnej i pewnych praw natury. Autor podkreśla, że nazwy roślin same w sobie nie utrwalają obrazu człowieka jako takiego. Źródłem wiedzy o kategoryzacji świata i wartościach jest sam mechanizm nominacji. Aby odkryć zasady rządzące procesami nominacyjnymi, konieczne jest poszukiwanie prawidłowości. Dlatego badacz grupuje zebrane nazwy w dziesiątki kategorii doświadczeniowych i kulturowych. Druga część artykułu przedstawia wyniki analizy ludowych nazw roślin, oferując wgląd w cechy prostego człowieka. Najważniejsze z nich to: antropocentryzm, arystokratyzm, binarne postrzeganie rzeczywistości, zmysłowe postrzeganie świata, racjonalność instrumentalna, konkretność, pragmatyzm, przywiązanie do katolicyzmu i wierzeń magicznych. Są bezpośredni, prości, mają rubaszne poczucie plant-related vocabulary studied also suggests that representatives of folk culture humoru i wykazują skłonność do stereotypizacji. W mniejszym stopniu w fitonimach pośrednio utrwalają się etiologia ludowa, brak świadomości dystansu czasowego, socjomorfizm czy cudowna wrażliwość. The Ilona KulaK. Zebrany zasób leksyki roślinnej, przedstawiający ludowy obraz człowieka, ponadto — choć fragmentarycznie — wskazuje na tak ważne składniki in the Dialectal Plant names. an overview of the Issues ludowego obrazu świata, jak etnocentryzm, nadrzędne znaczenie rodziny lub pracy oraz silna więź z naturą. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia, etnolingwistyka, językowy obraz świata, obraz człowieka, nazwy roślin, dialekt regionu Podhala. ILONA KULAK Chair of Cultural Linguistics and Sociolinguistics Faculty of Polish Studies, Jagiellonian University Gołębia Street 16, Cracow, 31-007, Poland [email protected] ILONA KULAK W terminologii nazw roślin zachowany jest ludowy obraz człowieka. PRZEGLĄD PROBLEMÓW Streszczenie Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie ludowego obrazu człowieka utrwalonego w gwarowych nazwach roślin. Przedmiotem analizy jest 647 nieoficjalnych nazw roślin używanych przez grupę etniczną górali zamieszkującą region Rabki. W związku z tym badanie przeprowadzono w dziewięciu wsiach południowo-zachodniej Małopolski, w północnej części powiatu nowotarskiego, położonego w północno-zachodniej części Podhala. Materiał zbierano w latach 2016–2017 podczas nieformalnych rozmów z mieszkańcami wsi. Pierwsza część artykułu poświęcona jest rozważaniom metodologicznym. Uwaga autorki koncentruje się na wyzwaniach badawczych wynikających ze szczególnego charakteru zebranego materiału. Analiza pozwala stwierdzić, że na podstawie fitonimów zebranych we wsiach można odtworzyć ludowy obraz człowieka, a nie społeczności wiejskiej. Założenie to wiąże się przede wszystkim z tym, że zebrany zasób leksykalny obejmuje zarówno słownictwo charakterystyczne dla badanej grupy, jak i wyrazy wspólne dla różnych gwar języka polskiego, tj. fitonimy pochodzące z różnych źródeł. Członkowie współczesnych społeczności na nowo odkrywają znaczenia tych jednostek, opierając się na lokalnych zwyczajach, wierzeniach, wspólnej wiedzy i określonych prawach przyrody. Podkreśla się, że nazwy roślin same w sobie nie uwieczniają obrazu człowieka. Źródłem wiedzy o kategoryzacji świata i wartości jest sam mechanizm nazywania. Aby ujawnić zasady rządzące procesami nazywania, konieczne jest poszukiwanie prawidłowości. Dlatego zebrane nazwy pogrupowano według dziesięciu kategorii doświadczenia i kultury. 96 JĘZYK LITERACKI | 97 W drugiej części artykułu przedstawiono recentryzm, arystokratyzm, binarne zultatai, įžvalgos apie paprasto žmogaus savybes. Reikšmingiausios iš jų: antropopostrzeganie rzeczywistości, zmysłowe postrzeganie świata, praktyczny racjonalizm, konkretność, pragmatyzm, przywiązanie do katolicyzmu i wierzenia magiczne jako wyniki analizy ludowych nazw roślin. Zbadane słownictwo roślinne pokazuje również, że przedstawiciele kultury ludowej są bezpośredni, prości, mają ponure poczucie humoru i wykazują skłonność do stereotypów. Fitonimy pośrednio utrwaliły ludową etiologię, brak świadomości dystansu czasowego, morfizm społeczny lub wiarę w cuda. Ponadto zebrane słownictwo roślinne, choć fragmentaryczne, implikuje takie istotne komponenty ludowego światopoglądu, jak etnocentryzm, nadrzędne znaczenie rodziny lub pracy oraz silny związek z naturą. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia, etnolingwistyka, językowy obraz świata, obraz człowieka, nazwy roślin, dialekt regionu Podhala. ILONA KULAK Chair of Cultural Linguistics and Sociolinguistics Faculty of Polish Studies, Jagiellonian University Gołębia Street 16, Cracow, 31-007, Poland [email protected]