Oral History Towards Linguistic and Cultural Studies

Bendrinė kalba / Standard Language 2025, Nr. 98, p. 1–13 Contents link / Turinio nuoroda ISSN 2351-7204 (elektroninis / online) Autorių teisės © 2025 Damian Gocół. Išleido Lietuvių kalbos institutas. Tai atvirosios prieigos straipsnis, platinamas pagal „Creative Commons“ priskyrimo licencijos sąlygas, leidžiančias neribotai naudoti, platinti ir atgaminti bet kokia laikmena, jei nurodomi pirminis autorius ir šaltinis. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł ten jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu i rozpowszechniany zgodnie z warunkami licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Gauta: 2025-10-24. Zaakceptowano: / Priimta: 2025-12-30. 1 HISTORIA MÓWIONA W KIERUNKU JĘZYKOWYM I KULTUROWYM STUDIA Historia mówiona w studiach nad językiem i kulturą DAMIAN GOCÓŁ Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-1176-0067 Obszary badawcze: językoznawstwo, historia mówiona, medioznawstwo, kulturoznawstwo. https://doi.org/10.35321/bkalba.2025.98.08 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ STRESZCZENIE Artykuł omawia związek między historią mówioną a badaniami lingwistycznymi i kulturowymi. Autor rozpoczyna od przedstawienia różnych definicji i podejść do historii mówionej w ramach tych dziedzin wiedzy. Koncentruje się na propozycjach definicyjnych i metodologicznych sformułowanych między innymi przez Jerzego Bartmińskiego, Lindę Watts, Gary’ego Okihiro, Dawida Dunawaya, Donalda Ritchiego, Richarda Dorsona, Alessandra Portellego, Katję Roller, Natalie Braber, Diane Davies, Anisę Puri, Matthew F. Simmonsa i Davida Carra. Następnie analizuje punkt styku różnych metod badawczych, sytuując badania lingwistyczne i kulturowe w ramach antropologicznego podejścia do historii mówionej. Wskazuje kluczowe tematy łączące historię mówioną z tymi dyscyplinami: tekstualność, narracyjność, subiektywność, relację z pamięcią oraz performatywność. SŁOWA KLUCZOWE: historia mówiona, językoznawstwo, badania kulturowe, narracja, oralność, tekstualność, subiektywność. ANOTACJA W artykule omówiono związek historii mówionej (ustnej) ze studiami lingwistycznymi i kulturowymi. Na początku autor przedstawia różne definicje historii mówionej oraz podejścia do nich w różnych dziedzinach wiedzy. Najwięcej uwagi poświęcono definicjom i propozycjom metodologicznym przedstawionym między innymi przez Jerzego Bartmińskiego, Lindę Watts, Gary’ego Okihiro, Dawida Dunawaya, Donalda Ritchiego, Richarda Dorsona, Alessandra Portellego, Katję Roller, Natalie Braber, Diane Davies, Anisę Puri, Matthew F. Simmonsa i Davida Carra. Następnie z antropologicznego punktu widzenia i w kontekście historii mówionej analizowane są wzajemne relacje różnych metod badawczych oraz badania lingwistyczne i kulturowe. Wyodrębniono główne tematy łączące historię mówioną z tymi dyscyplinami: tekstualność, narracyjność, subiektywność, relacja z pamięcią, performatywność. SŁOWA KLUCZOWE: historia mówiona, lingwistyka, studia kulturowe, narracja, język mówiony, tekstualność, subiektywność. 1. WPROWADZENIE Artykuł ten poświęcony jest refleksji nad relacją między historią mówioną a badaniem języka i kultury jako pracą teoretyczną. Relacja ta była przedmiotem ożywionych debat w studiach nad historią mówioną (por. Portelli 2003; Dunaway 1996; Danielson 1996). Prekursorów badań nad tekstami ustnymi wśród językoznawców i badaczy kultury można doszukiwać się wśród najwcześniejszych zbieraczy tekstów ustnych, szczególnie tych pochodzących od tak zwanego ludu (por. Burke 2004). Dialektologia wniosła szczególny wkład w tę dziedzinę (por. Pelcowa 2014), 2 dlatego badania terenowe o charakterze językoznawczym i antropologicznym często postrzegano jako prekursor historii mówionej (Jerzy Bartmiński nazwał nawet historię mówioną „nową nazwą dawnych praktyk dialektologów i folklorystów [...] polegających na rejestrowaniu tekstów mówionych tak zwanych prostych ludzi” (Bartmiński 2008a: 9). Byłoby jednak przesadą zakładać, że historię mówioną można uznać jedynie za odmianę badań językoznawczych i kulturowych. Bez wątpienia techniki rejestrowania tekstów ustnych istniały przed sformalizowaniem historii mówionej. Mimo to trudno mówić o niej jako o odrębnym nurcie przed wynalezieniem rejestratorów dźwięku – historia mówiona jest nierozerwalnie związana z nagrywaniem audio lub wideo (por. Portelli 2003; Roller 2015) oraz z archiwami nagrań audio/wideo (por. Roller 2015; Braber and Davies 2016; Simmons et al. 2025). To właśnie to ostatnie miejsce ma szczególne znaczenie dla identyfikowania podobieństw między historią mówioną a badaniami językoznawczymi i kulturowymi. Przykładem tego podejścia w okresie kształtowania się historii mówionej jest praca Benjamina Botkina Lay My Burden Down: A Folk History of Slavery (Botkin ed. 1945). Badacz pracował nad zbiorem relacji byłych niewolników (zarejestrowanych w ramach Federal Writers' Project w USA w latach 30. XX wieku). Wykorzystał zatem zbiory typowe dla historii mówionej, aby zrekonstruować wizję świata i język określonej wykluczonej grupy społecznej. Jego praca była w konsekwencji interesująca z perspektywy socjolingwistycznej. O zinstytucjonalizowanej historii mówionej możemy mówić od lat 40. XX wieku (omawiam to bardziej szczegółowo w Gocół 2023). Jednak od lat 60. XX wieku widoczne jest pozorne zbliżenie do badań językowych i kulturowych (zob. Dorson 1996). Współczesny rozwój badań korpusowych doprowadził do wzrostu zainteresowania archiwami historii mówionej, zwłaszcza w dialektologii i socjolingwistyce (Roller 2025; Braber and Davies 2016; Simmons et al. 2025). W niniejszym artykule, opierając się na dawnej i najnowszej literaturze dotyczącej badań na styku języka i kultury, spróbuję wskazać najważniejsze punkty styczności oraz tematy łączące historię mówioną z badaniami językowymi i kulturowymi. Rozpocznę przegląd stanu badań nad historią mówioną w obrębie językoznawstwa i kulturoznawstwa od przeanalizowania, jak termin ten rozumieją przedstawiciele tych dyscyplin. Pozwoli mi to ustalić, zgodnie z opiniami badaczy, jaka jest relacja między nimi. Następnie, analizując wspólne tematy badawcze, wyodrębnię poszczególne pola badawcze wywodzące się z tych dziedzin wiedzy i wykorzystywane w historii mówionej, a także ustalę, czy definicje wypracowane w obrębie językoznawstwa i kulturoznawstwa odzwierciedlają rzeczywisty stan badań. Ponieważ badania interdyscyplinarne mają długą tradycję, artykuł ma charakter teoretyczno-podsumowujący i jako taki ma na celu przedstawienie czytelnikowi syntetycznego obrazu najważniejszych punktów łączących językoznawstwo i kulturoznawstwo z historią mówioną. 2. DEFINICJA HISTORII MÓWIONEJ I JEJ IMPLIKACJE METODOLOGICZNE IMPLIKACJE Amerykańska folklorystka Linda S. Watts opisała historię mówioną jako technikę lub metodę pracy terenowej. Metoda ta polega na nagrywaniu wywiadów, które utrwalają wspomnienia informatorów. Umożliwia to folkloryście szerszy dostęp do opisów dawnych tradycji, rytuałów, rzemiosł i aktywności. Wywiady często zawierają dane, które były przekazywane wyłącznie ustnie – szczególnie w społeczeństwach, które same nie wytwarzały dokumentów pisanych. Wśród takich „bez­historiowych” grup Watts wymienił osoby zniewolone, dzierżawców, robotników fabrycznych i gospodynie domowe. Dzięki nagraniom wiedzę o ich przeszłości można było uzupełnić o nowe informacje, których nie zapisano na piśmie, oraz o nowy punkt widzenia (Watts 2007: 293–294). Etn­ohistoryk Gary Y. Okihiro pisał o historii mówionej nieco inaczej niż Watts. W swoich pracach określał historię mówioną zamiennie jako metodę lub teorię. Kategoryzując historię mówioną jako metodę, miał na myśli cały proces badawczy, który 3 obejmuje: opracowanie programu/wybór wspólnoty językowej, przeprowadzanie wywiadów, 1 transkrypcję/redakcję, ostateczną redakcję, wykorzystywanie dokumentów oraz opracowanie produktu końcowego. 2 Odnośnie do relacji między historią a folklorystyką, etnolingwistyką lub dialektologią Okihiro podkreślał potrzebę odkrycia określonych znaczeń, które były obecne w świadomości konkretnych grup, lecz nie stały się przedmiotem rekonstrukcji badawczej z powodu ich nieobecności w źródłach pisanych. Jego zdaniem sytuacja ta dotyczy przede wszystkim społeczności, które w ogóle nie wytwarzały takich dokumentów lub miały jedynie znikomy udział w ich tworzeniu, takich jak kobiety, przedstawiciele klasy robotniczej, mniejszości etniczne i rasowe oraz społeczności niepiśmienne. Przedstawiano je wyłącznie z perspektywy innych społeczności, zewnętrznej wobec nich, a celem było wpisanie ich w ich własny światopogląd. Z tego powodu wydarzenia zachodzące w ich sferze kulturowej często pomijano, uznawano za nieistotne lub marginalne, a grupy te oceniano negatywnie. Dlatego Okihiro dostrzegał ogromny potencjał w badaniu ich ustnych relacji o przeszłości. Techniki badawcze zaczerpnięte z etnografii i pokrewnych dyscyplin odgrywają kluczową rolę w procesie badań historii mówionej. Według Okihiro opisywanie ustnych relacji o przeszłości powinno koncentrować się na uchwyceniu zmian społecznych oraz na tym, jak kształtowała się świadomość społeczna badanych grup (Okihiro 1981: 43). W literaturze spotykamy również definicje koncentrujące się bardziej na formie komunikacji. W jednym ze swoich artykułów Alessandro Portelli analizował historię mówioną jako specyficzny gatunek dyskursu, będący zasadniczo zbiorem różnych gatunków mowy. Co ciekawe, autor nie traktował kategorii gatunkowej w sposób abstrakcyjny, lecz raczej w ścisłym związku z sytuacją komunikacyjną. Według niego istota historii mówionej jest określana przez to, co się mówi, do kogo, za pośrednictwem jakiego kanału i z jakim skutkiem. Definiowanie historii mówionej jest tutaj ściśle związane z sytuacją rozmowy zainicjowanej przez badacza, osadzonej w kontekście społecznym i kulturowym oraz w obrębie wspólnoty posiadającej specyficzne sposoby komunikacji i wiedzę o świecie (Portelli 1997). We współczesnej refleksji socjolingwistycznej i dialektologicznej historia mówiona jest często konceptualizowana jako samodzielna dyscyplina badawcza. Simmons i inni twierdzą, że dzieli ona z językoznawstwem zdolność do rekonstruowania wiedzy o wspólnotach ludzkich, co stanowi wspólny cel historii mówionej i językoznawstwa. Punktem wyjścia dla tej rekonstrukcji jest badanie podobieństw geograficznych, historycznych, społecznych i językowych odzwierciedlonych w języku i tekście. Z tego powodu archiwa historii mówionej nabierają szczególnego znaczenia w rekonstrukcjach językowych i kulturowych (Simmons et al. 2025: 273–275). Według Katji Roller sam tekst historii mówionej, zwłaszcza w dużych korpusach służących jako materiał badawczy, ma kluczowe znaczenie zarówno dla językoznawcy, jak i badacza kultury (ponieważ kultury nie można zrekonstruować bez języka i vice versa). Korpusy te umożliwiają identyfikację lokalnych, geograficznych i historycznych różnic w języku oraz ich implikacji kulturowych (Roller 2015). Natalie Braber i Diane Davies zauważyły, że archiwa historii mówionej mogą być ponownie wykorzystywane przez socjolingwistów. Big data: „z zadowoleniem przyjmijmy możliwość, jaką daje nam archiwalna historia mówiona, mapowania zmian w dialekcie na przestrzeni czasu poprzez porównywanie starszych i młodszych głosów z tych samych obszarów, [...] zważywszy na centralne znaczenie języka mówionego i wpływ stylów mowy w dziedzinie historii mówionej, skupienie się na dialekcie może przynieść korzyści zarówno historykom mówionym, jak i językoznawcom” (Braber and Davies 2016: 98). 1 Termin wspólnota językowa został użyty przez badacza w odniesieniu do „tych, którzy dzielą symbole językowe i wzorce artykulacji oraz wspólny światopogląd i doświadczenia” (Okihiro 1981: 35). 2 Okihiro wyraźnie rozróżnił między redakcją a redakcją końcową. Pierwsza z nich ogranicza się do sporządzenia transkrypcji, która jest dosłownym zapisem wypowiedzi rozmówcy – z uwzględnieniem błędów, pauz, gestów towarzyszących mowie itp. Podczas redakcji końcowej ta „surowa” wersja transkrypcji zostaje poddana opracowaniu redakcyjnemu, w wyniku czego powstaje całkowicie nowy dokument – ustandaryzowany i bliższy językowi pisanemu (por. Okihiro 1981: 40–41). 4 Jerzy Bartmiński początkowo definiował historię mówioną jako „interdyscyplinarną działalność o charakterze naukowym i, szerzej, społecznym” (Bartmiński 2008a: 11). Termin „działalność” był zbyt ogólny, dlatego z czasem definicję doprecyzowano. Według Bartmińskiego historia mówiona to „zorganizowana działalność o charakterze naukowym, społecznym i kulturowym, polegająca na rejestrowaniu, gromadzeniu i opracowywaniu osobistych wypowiedzi (relacji) – przez badaczy, dokumentalistów, dziennikarzy, regionalistów itp. – a następnie udostępnianiu ich szerszemu kręgowi zainteresowanych” (2014: 10). Bartmiński, podobnie jak Okihiro, dostrzegał procesualny charakter historii mówionej (rejestrowanie, archiwizowanie, opracowywanie). W swoim artykule z 2014 roku lubelski badacz wprowadził jednak nowe rozróżnienie, które wcześniej nie pojawiało się w jego pracach. Twierdził, że możemy mówić o dwóch różnych sposobach rozumienia historii mówionej. Pierwszy z nich oddaje przytoczona powyżej definicja. W tym ujęciu Bartmiński nazwał ją zorganizowaną historią mówioną. Obok niej występuje spontaniczna historia mówiona. Według badacza jest to spontaniczna praktyka opowiadania, która prowadzi do powstania pamięci wspólnoty o jej historii (Bartmiński 2014: 10–11). Te dwa terminy, ukute przez Bartmińskiego, odnoszą się do całkowicie odmiennych pojęć. Nie mają wspólnego mianownika; badacz nie przypisał ich do żadnej wspólnej kategorii. Jest to podejście dotąd niespotykane – historia mówiona nie funkcjonowała wcześniej jako nazwa spontanicznych ludzkich wypowiedzi, lecz jako nazwa praktyki ich gromadzenia i analizowania. Pozostaje pytanie, czy rozróżnienie przez Bartmińskiego jej odmiany spontanicznej można uzasadnić. Moim zdaniem oznacza to mnożenie bytów ponad konieczność. Zakładając istnienie spontanicznej historii mówionej, musielibyśmy uznać ją za naturalną ludzką zdolność poznawczą i cofnąć jej pojawienie się aż do początków ludzkości. Tymczasem wiele dyscyplin od dawna posługuje się terminami, które mogą z powodzeniem zastąpić spontaniczną historię mówioną – rozumianą zarówno jako praktyka opowiadania historii, jak i umiejętność poznawcza – np. narracja (więcej na temat użycia tego terminu w historii mówionej zob. Gocół 2013; 2014). Ponadto istnieje niebezpieczeństwo, że używając obu definicji jednocześnie, będziemy w ten sam sposób odnosić się do materiału badawczego i jego analizy. Tożsamość historii mówionej określa przede wszystkim jej specyficzny materiał badawczy: teksty ustne dotyczące przeszłości, które są badane przez przedstawicieli bardzo różnorodnych środowisk. Z tego powodu należy ją definiować szeroko – jako nurty badawcze, społeczne i kulturowe oparte na rejestrowaniu, archiwizowaniu oraz analizowaniu lub opracowywaniu tekstów ustnych dotyczących przeszłości (por. Gocół 2016; 2023). 3. PODEJŚCIA HISTORYCZNE I ANTROPOLOGICZNE Bartmiński (2014) również podkreślał interdyscyplinarny charakter historii mówionej. Opisując ten aspekt, opierał się przede wszystkim na wcześniejszych badaniach Davida Dunawaya (1996), Richarda Dorsona (1996) i Donalda Ritchiego (2003). Ritchie podkreślał, że pamięć stanowi rdzeń historii mówionej (2003: 19), podczas gdy Dunaway i Dorson akcentowali ustność przekazu jako 3 ogniwo łączące różne podejścia badawcze (Dunaway 1996: 9–10; Dorson 1996: 287). Trzeci z uczonych, w szczególności jako folklorysta, poświęcił znaczną uwagę ustności i jej roli w interpretowaniu relacji o przeszłości. Podkreślał, że pierwszy kontakt folklorystyki z historią mówioną nastąpił dopiero w latach 60. XX wieku (Dorson 1996: 287). 3 Warto zauważyć, że Ritchie wyraźnie unikał jednoznacznego kategoryzowania historii mówionej. Uważał, że proces badawczy był złożony, a stosowane metody badawcze wyraźnie zależały od celów badawczych danej dyscypliny. Dlatego Ritchie wyraźnie stwierdził, że jego zdaniem żadna definicja historii mówionej nie oddałaby w pełni tego, czym historia mówiona jest w rzeczywistości. Jego związek z pamięcią był dla badacza ważny, ponieważ uważał on, że z tekstów można wydobyć system znaczeń. Według niego relacje z historii mówionej stanowiły zatem materiał umożliwiający rekonstrukcję sfery pojęciowej (Ritchie 2003: 19). 5 Według Dunawaya historia mówiona bardzo powoli przybierała swoją współczesną interdyscyplinarną formę – proces ten zakończył się dopiero w latach 90. XX wieku (Dunaway 1996: 10). Pisząc o rozwoju historii mówionej, Dorson (1996) wskazał kilka istotnych problemów, które wynikały z większego niż wcześniej przenikania się koncepcji gromadzenia, archiwizowania i analizowania ustnych relacji o przeszłości z różnymi dyscyplinami badawczymi, szczególnie folklorystyką. Zauważył, że w latach sześćdziesiątych historia mówiona była postrzegana przede wszystkim przez pryzmat historii i dyscyplin pokrewnych. Folklorystyka stosowała jednak odmienne metody badawcze i realizowała cele różne od celów historiografii. Dlatego badacz rozróżnił dwa podejścia badawcze. Pierwsze podejście, elitarna historia mówiona, opiera się na metodach wywodzących się z tradycyjnie pojmowanej historii. Badacze wybierający to podejście koncentrują się przede wszystkim na analizie treści przekazu, poszukując potwierdzenia faktów historycznych, na podstawie których rekonstruują narrację o przeszłości. Elitarystyczna historia oralna zmierzała w kierunku historii „elit” i wielkich narracji, wpisując się tym samym w najbardziej tradycjonalistyczny nurt historii oralnej (Dorson 1996: 287–291). Możemy obecnie określić to podejście mianem historycznego, ponieważ jego celem jest stosunkowo obiektywna rekonstrukcja faktów historycznych (por. Gocół 2016; 2023). W istocie jest ono dziś typowe nie tylko dla historiografii pozytywistycznej, lecz także między innymi dla dziennikarzy dążących do wypełnienia „białych plam” historii (por. Borowik 2008). Drugie podejście, ludowa historia oralna, zmierzało w kierunku małych narracji, opowieści o lokalnej historii i tradycji. Koncentrowało się ono na relacjach „ludu”. Przyjmując to podejście, oralniści mają tendencję do analizowania struktury i języka przekazu, a także towarzyszących mu gestów i emocji (Dorson 1996: 287–291). Larry Danielson (1996) przedstawił podobną perspektywę na historię oralną, ze szczególnym uwzględnieniem historii lokalnej. Podejście to można nazwać antropologicznym, ponieważ nie stawia ono w centrum zainteresowania faktów historycznych, lecz człowieka, podmiot poznający, a celem działań historii mówionej nie jest obiektywna rekonstrukcja przeszłości, lecz rekonstrukcja pamięci, sposobów pamiętania oraz mówienia o własnej pamięci i pamięci własnej grupy społecznej (por. Gocół 2016). Podejście to jest bliższe współczesnym metodom językoznawstwa i nauk o kulturze, zwłaszcza etnolingwistyce i lingwistycznym badaniom pamięci (por. Niderla 2010; Wójcicka 2014a; Czachur 2017). W Polsce Piotr Filipkowski (2010) odwołał się do podziału Dorsona. Dunaway, Dorson i Danielson podkreślali interdyscyplinarność historii mówionej, podczas gdy Bartmiński wskazywał, że niektóre projekty historii mówionej sytuują się wokół translub multidyscyplinarności, lecz nie rozwinął tej idei (Bartmiński 2014: 11). Współczesne badania dialektologiczne i socjolingwistyczne oparte na dużych zbiorach danych mają wyraźne nachylenie antropologiczne. Ich uwaga jest zawsze skupiona na wspólnocie ludzkiej, której wyjątkowe cechy można zrekonstruować poprzez badanie jej języka i kultury, odzwierciedlonych w historiach mówionych. Dobrze opisane korpusy tekstów, którym towarzyszą istotne z językoznawczego punktu widzenia metadane, pozwalają z jednej strony zrekonstruować regionalne i temporalne zróżnicowanie wspólnoty, a z drugiej — światopogląd tej wspólnoty. Takie zbiory danych, obejmujące różnorodnych rodzimych użytkowników form dialektalnych i regionalnych, są ważne w pedagogice i popularyzacji wiedzy, a także w komunikacji wewnętrznej różnych grup społecznych, zróżnicowanych pod względem takich czynników jak wiek, miejsce zamieszkania, pochodzenie, język, status społeczny, płeć itd. (Roller 2015: 81–82). Ze względu na zmiany zachodzące w czasie w danych językowych i kulturowych zbiory danych opracowane przez językoznawców mogą służyć jako lepsze źródło wtórne do rozumienia historii (por. Braber i Davies 2016: 106, por. Puri 2025: 122–123). W swoich opisach socjolingwiści zwracają większą uwagę na to, co mówi rozmówca, a także na sposób, w jaki to mówi. Ta różnica w podejściu sprawia, że źródła historii mówionej są interesujące dla socjolingwistyki, jednak tekst opracowany przez socjolingwistę może stać się nową jakościowo kategorią źródła historycznego (Braber i Davies 2016: 106). Nowym celem łączącym te dwa podejścia może być rekonstrukcja nie tylko historii, lecz przede wszystkim samej pamięci odzwierciedlonej w 6 danych językowych i tekstowych (Braber 2025). Oznacza to, że przedmiotem zainteresowania obu dyscyplin nie jest tyle historia, ile człowiek i wspólnota ludzka. Pozostaje pytanie: jaka była ich wcześniejsza relacja i co historia mówiona czerpała z folklorystyki, etnolingwistyki i dialektologii? Obserwacje badaczy doprowadziły do wskazania kilku punktów stycznych z badaniami lingwistycznymi i kulturowymi. Poniżej wymieniam najważniejsze z nich. 4. TEKSTUALNOŚĆ Materiałem badawczym oralisty jest ustny tekst o przeszłości, który ma wiele specyficznych cech. Wiele z nich opisano w tekstach Bartmińskiego (2008) oraz włoskiego badacza kultury Alessandra Portellego (por. 1997; 2003; 2005). Badacze podkreślali między innymi słyszalność, gestyczność, sytuacyjność, dialogowość, zmienność i przemijalność takich tekstów. Teksty ustne zawsze powstają w procesie interakcji. Komunikacja ustna jest dostosowana do sytuacji dialogowej. Zawsze mówimy do kogoś – w dialogu kształtuje się relacja JA–TY. Z tego powodu role nadawcy i odbiorcy w tekstach ustnych ulegają naprzemiennej zmianie. Chociaż wypowiedź może przyjmować formę monologu (jak często ma to miejsce w tekstach historii mówionej), zawsze jest do kogoś skierowana (Bartmiński 2008b: 15). Dialogiczny charakter tekstów historii mówionej podkreślał również Portelli. Zauważył, że jedną z relacji kształtujących się w ramach wywiadu historii mówionej jest dialog między informatorem a badaczem. Portelli nie poprzestał jednak na podkreślaniu roli komunikacji interpersonalnej w konstruowaniu tekstów historii mówionej. Zwrócił również uwagę na inne relacje, które wpływają na ostateczną formę wypowiedzi. Obejmuje to komunikację intrapersonalną (I–I) oraz komunikację społeczną (I–ONI). Na ostateczną formę tekstu wpływa zatem nie tylko dialog z badaczem, lecz także pamięć i kontekst społeczno-kulturowy (Portelli 2003: 72–73; 2005: 2–6). Z tego powodu teksty historii mówionej można poddawać analizie konwersacyjnej (relacja JA–TY), ale mogą one również służyć rekonstrukcji subiektywnej perspektywy jednostki (I–I) i zbiorowości (I–ONI) (por. Wójcicka 2016). Te znaczniki tekstowe znajdują również odzwierciedlenie w dużych korpusach tekstów i umożliwiają rekonstrukcję językowych i mentalnych cech wspólnot (Roller 2015; Braber 2025). Ujawnia się to w metawizji tekstów oraz w rekonstrukcji cech wspólnot odzwierciedlonych w języku (Braber and Davies 2016: 99), niekiedy z pomocą modeli sztucznej inteligencji (Simmons et al. 2025: 274). Tekst pozostaje zatem przedmiotem nowych badań. 5. NARRACYJNOŚĆ Narracja jest jednym z najczęściej używanych terminów we współczesnych badaniach humanistycznych. Pomijam przegląd jej definicji w poszczególnych dyscyplinach, którego już dokonałem w innym opracowaniu (Gocół 2013: 10–18; zob. także Filar 2014: 13–34), przyjmując, że narracja jest zamkniętą całością w postaci znaczącej sekwencji opisowej, zorganizowanej pod względem fabuły i czasu, zdolnej do pełnienia funkcji poznawczej oraz sięgającej do schematów i skryptów poznawczych, w których ujawnia się podmiot (Gocół 2016: 17–18, por. Barker 2005: 32–33). Takie rozumienie tego terminu jest wynikiem wieloletnich analiz prowadzonych w dziedzinach językoznawstwa, literaturoznawstwa, filozofii, socjologii i psychologii. Alessandro Portelli (2003), Marzena Marczewska (2014) i Anna Niderla (2010) uznali narrację za jedną z najważniejszych cech tekstów historii mówionej. Historyk David Carr (1991) skupił się nie tylko na wzorcach narracyjnych, lecz przede wszystkim na poznawczej i społecznej funkcji opowieści. Doprowadziło to do zwrotu badań historycznych ku językoznawstwu w dwóch obszarach. Po 7 pierwsze, analizowano nie tylko treść, lecz także strukturę tekstów. W konsekwencji analizy historyczne zaczęły czerpać z ustaleń stylistyki, tekstologii i językoznawstwa. Po drugie, historia przestała być rozumiana wyłącznie jako badanie przeszłości, a nacisk przesunął się na analizę tekstu. Historycy, oprócz rekonstruowania porządku rzeczywistych wydarzeń z przeszłości, zaczęli interesować się sferą pojęciową, sferą pojęć narratorów, których przemiany okazały się równie interesujące z perspektywy historiograficznej (por. Carr 1991). Zbliżyło to badania historyczne do analiz lingwistycznych (oraz do antropologicznego podejścia do historii mówionej), skoncentrowanych na rekonstruowaniu elementów sfery pojęciowej na podstawie tekstów, na przykład poprzez badanie językowego obrazu świata. Anisa Puri zauważyła, że badania socjolingwistyczne nie koncentrują się wyłącznie na tekście; przeciwnie, poprzez analizę danych tekstowych dążą do zrekonstruowania osobistego doświadczenia jednostki i wspólnoty. Kategorią opisową, która łączy tekst z biegiem życia, jest właśnie narracja, pozwalająca na czasową organizację wiedzy o życiu za pomocą form językowych (Puri 2025: 113). Według Katji Roller, która przywołuje między innymi wspomniane wcześniej badania Botkina, badania narracyjne pozwalają zrekonstruować nie tylko środki językowe używane przez określoną wspólnotę, lecz także jej doświadczenie, do wyrażenia którego używano tego konkretnego języka. W rezultacie narracje historii mówionej są cennym źródłem wiedzy dla socjolingwistyki, a opracowane przez dialektologa lub socjolingwistę mogą również stać się narzędziem edukacji społecznej (Roller 2015: 74, 78). Według Braber i Davies związek między wspominaniem, narracją a tożsamością ma kluczowe znaczenie dla współczesnych badaczy języka i kultury. Narracyjność źródeł jest w tym ujęciu kluczem do rekonstrukcji pamięci i subiektywnego doświadczenia jednostki oraz szerszego doświadczenia społecznego grup posługujących się wspólnymi odmianami języka środowiskowego i wspólnymi wzorcami mowy, ukształtowanymi w kontekście historycznym i odzwierciedlonymi w pamięci (Braber and Davies 2016: 99, cf. Braber 2025). 6. SUBIEKTYWNOŚĆ Bartmiński (2008), Portelli (2003), Niderla (2010) i Marczewska (2014) podkreślali subiektywność tekstów historii mówionej. Naturalną konsekwencją uznania narracyjnego charakteru źródeł i badań historycznych było wyeksponowanie podmiotu jako kategorii nadrzędnej, organizującej narrację, a zarazem wykraczającej poza sam tekst i język. Carr (1991) uznał podmiot, który kształtował własną narrację o wydarzeniach z przeszłości, za czynnik decydujący o określeniu specyfiki źródeł dotyczących przeszłości. Podmiot ten ma własne intencje i przypisuje elementom narracji pożądane funkcje. Funkcjonują one w określonym czasie i środowisku społecznym, co współtworzy kontekst ich narracji, określając ich punkt widzenia oraz system wartości przedstawiony w tekście. Ich wypowiedzi są kształtowane przez wybierane i modyfikowane przez nich wzorce narracyjne. Co więcej, narracja historyczna była do pewnego stopnia traktowana jako z góry określona przez empiryczne doświadczenie podmiotu (Carr 1991). Ten pogląd na narrację historyczną jest bliski podejściu lingwistyczno-kulturowemu i antropologicznemu. Podmiot, rozumiany bądź jako homo narrans lub homo loquens, bądź jako kategoria wykraczająca poza język, stał się centralną kategorią w etnolingwistyce – podobnie zresztą jak w całej humanistyce. To podmiot przekazuje określony obraz świata (o charakterze językowym lub językowo-kulturowym), a na podstawie stworzonego przez niego tekstu rekonstruowana jest sfera pojęciowa (Filar 2013: 95–104; Bartmiński 2008b: 168; na temat podejścia językowo-kulturowego zob. Anusiewicz et al. 2000). Zarówno w naukach o języku i kulturze, jak i w historiografii, dominowało podejście konstruktywistyczne. Zgodnie z nim podmiot nie tylko konstruuje narrację o przeszłości, lecz także własną tożsamość (nazywaną niekiedy narracją tożsamościową) lub, szerzej, podmiotowość. Samo rozumienie podmiotu zmieniło się również w lingwistyce wraz z tak zwaną 8 drugą rewolucją kognitywną. Wizja podmiotu reprezentacyjnego (systemu symbolicznego, podmiotu-umysłu) jest zastępowana przez podejście ekologiczno-fenomenalne, przy czym termin „podmiot” obejmuje również środowisko, którego podmioty te doświadczają i w którym funkcjonują (Muszyński 2008: 80–84). Według Chrisa Barkera lingwistyczno-kulturowe badania nad podmiotem koncentrują się na tym, jak stajemy się tym, kim jesteśmy, jak tworzymy wizję siebie jako podmiotu, jak identyfikujemy się (i emocjonalnie wiążemy) z opisem siebie jako przedstawiciela danej grupy lub kategorii (płci, rasy, grupy wiekowej) (Barker 2005: 11–12). W tym ujęciu podmiot nie jest kategorią izolowaną, lecz członkiem grupy, która tworzy swoją narrację o życiu w ramach szerszego dyskursu lub dyskursów. Podobnie jak w koncepcji Carra, między jednostką, która tworzy narrację o sobie, a grupą zachodzi relacja refleksyjna, przy czym jednostka czerpie z dyskursu i tożsamości grupy oraz współtworzy je. 7. RELACJA Z PAMIĘCIĄ Analizy lingwistyczne i kulturowe tekstów historii mówionej coraz częściej nakładają się na rozwój lingwistycznych badań nad pamięcią (por. Chlebda 2019; Wójcicka 2014a; Czachur 2017). Ponieważ narracje są z natury subiektywne i powstają w ramach dyskursu społecznego, kluczowe stało się określenie ich relacji do pamięci indywidualnej i zbiorowej. Marta Wójcicka podzieliła te podejścia na dezintegrujące i integrujące. Pierwsze podejście zakłada, że pamięć i historia stanowią odrębne kategorie, niemające ze sobą nic wspólnego. Pogląd ten był stopniowo wypierany przez stanowiska integrujące, których rzecznikami byli między innymi przedstawiciele „nowej historii”. Zwolennicy tego podejścia sprzeciwiali się traktowaniu pamięci i historii jako jednej kategorii lub jako kategorii odrębnych. Zamiast tego zakładali, że pamięć i historię łączą złożone, wielowymiarowe relacje (Wójcicka 2014a: 89–96; 2014b: 24–33, cf. Woźniak 2008). Według Katji Roller celem badań z perspektywy lingwisty nie jest rekonstrukcja wydarzeń historycznych, lecz raczej rekonstrukcja pamięci jednostkowej i wspólnotowej – co odzwierciedla analizowany przez nią korpus Millennium Memory Bank (Roller 2015: 78). Według Brabera i Daviesa pamięć odzwierciedla się w stylu narracji i elementach gatunkowych, takich jak nasycenie tekstu anegdotami oraz wspólna wiedza i język nadawcy i odbiorcy. Pozwala to na rekonstrukcję pamięci jednostkowej i zbiorowej (Braber and Davies 2016: 100, 103). Ponieważ pamięć nie jest dla nas bezpośrednio dostępna, jej analiza sprowadza się do badania tekstów tworzonych na podstawie wspomnień. Otwiera to kolejny obszar wspólnych badań lingwistyki i historii mówionej. 8. PERFORMATYWNOŚĆ Ze względu na kontekstowy i subiektywny charakter narracji konieczne stało się zwrócenie uwagi na sposób jej realizacji. Historycy przestali badać treść przekazu; istotny stał się również sposób, w jaki był on kształtowany. Najbardziej dynamiczny rozwój badań w tym obszarze wiązał się z emancypacją źródeł ustnych, w przypadku których pojawiła się potrzeba opisania niewerbalnych elementów sytuacji komunikacyjnej i ich wpływu na narrację, co wymagało wykorzystania badań lingwistycznych (por. Morrissey 2003; Roller 2015; Marczewska 2014). 9. WNIOSKI I DYSKUSJA Jak łatwo można zauważyć, wyłonił się pewien zakres tematów związanych z historią mówioną, interesujący z perspektywy badań językoznawczych i kulturowych, który można analizować w 9 ramach badań tekstologicznych, etnolingwistycznych, narracyjnych, konwersacyjnych, konceptualnych lub badań nad pamięcią. Wszystkie te tematy są ściślej związane z charakterystyką ustnych tekstów o przeszłości niż z jakimikolwiek precyzyjnie określonymi ramami historii mówionej. Można postawić hipotezę, że tym, co rzeczywiście łączy te różnorodne podejścia, jest sam materiał badawczy — pole scharakteryzowane znacznie dokładniej niż sama historia mówiona. Badania kulturowe dążą do obiektywnego opisu kultury danej wspólnoty, podczas gdy badania językoznawcze mają na celu wieloaspektowy opis języka. Są one wewnętrznie zróżnicowane ze względu na różne perspektywy. Ich wspólnym przedmiotem zainteresowania jest sfera mentalna, odzwierciedlająca wspólną wiedzę o świecie członków wspólnoty językowej. Dane językowe i tekstowe pozwalają ją zrekonstruować. To właśnie tutaj zainteresowania tych dyscyplin pokrywają się z historią mówioną. Ich erste, fundamentalne powiązanie stanowi sam tekst. Wszystkie definicje historii mówionej koncentrują się na tekście ustnym — jego tworzeniu, rejestrowaniu i opracowywaniu. Ten wyjątkowy materiał badawczy jest źródłem danych językowych, które umożliwiają rekonstrukcję obrazu świata danej społeczności. Dyscypliny szczególnie skupione na tej cesze obejmują tekstologię (badanie tekstów z perspektywy językoznawczej), a następnie te, które na podstawie tekstów rekonstruują określony obraz świata i cechy danej społeczności. Narracyjność porządkuje dane językowe i tekstowe, łączy je w porządku czasowym oraz nadaje im kontekst historyczny. Jest zatem kluczowa dla rekonstrukcji wspólnej wiedzy i tożsamości grupowej. Z tego powodu będą się na niej opierać dyscypliny rekonstruujące specyficzne cechy grup: społeczne (socjolingwistyka), regionalne (dialektologia) lub grupowe (folklorystyka). W centrum zainteresowania nauk o języku i kulturze znajduje się podmiot, zarówno indywidualny (osoba mówiąca), jak i zbiorowy (grupa dzieląca określone cechy). Ich obraz można zrekonstruować na podstawie danych językowych i tekstowych, co jest szczególnie interesujące dla antropologii, zarówno w aspekcie językowym, jak i kulturowym. Na podstawie tekstów historii mówionej rekonstruuje się wspomnienia jednostek i grup. Może to być istotne nie tylko dla badań nad pamięcią, lecz także dla subdyscypliny znajdującej się na styku badań językowych i kulturowych, a mianowicie etnolingwistyki, której celem jest rekonstrukcja światopoglądu danej grupy. Wszystkie te dyscypliny interesują się wykonaniem oraz specyficzną sytuacją komunikacyjną, w której powstaje tekst mówiony. Wykonanie uzupełnia zestaw cech typowych dla historii mówionej, ponieważ dialog wytwarza sam tekst, który służy jako materiał badawczy. Wykonanie wiąże się ze specyficznymi technikami badań terenowych typowymi dla badań językowych i kulturowych. Kluczowe tematy łączące historię mówioną z tymi dyscyplinami i ich subdyscyplinami przedstawiono na diagramie.