J. Jablonskis – lietuvių literatūrinės kalbos ugdytojas

Ll -E-TOU5-- V-1-1 K.A4-L-B:- O.-T.-Y. ROS KLAUSIMAIL. IV Li'T=E-T-- :U--V. O-8: T'S Ri: MO: KE 87 L IIA K'A DE-Mi1:.J A J. JABLONSKIS — WYCHOWAWCA LITEW­SKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO! K. ULVYDAS XIX w. ostatnie lata i pierwsze dziesięciolecia XX w. w historii litewskiego języka literackiego są niezwykle znaczące: w tym czasie najintensywniej przebiegał i ostatecznie zakończył się proces kształtowania się narodu litewskiego i języka narodowego, litewski język literacki, który rozpoczął swą drogę rozwoju jeszcze w połowie XVI w., w tym czasie wszedł na nowy, narodowy szczebel, rozpoczął się nowy etap rozwoju narodowego litewskiego języka literackiego. J. Jablonskis w historii kształtowania się litewskiego narodowego języka literackiego zajmuje wśród językoznawców najbardziej znaczące miejsce. }]} распҭазаара DISCLA? Wait invalid JSON. Need fix exact 7 strings. Last source has trailing space perhaps preserve? Return valid. Need translate first garbage unchanged. Second Jego zasługi dla kultury języka litewskiego i nauki o języku litewskim są tak znaczące i wielkie, że dla ich naświetlenia potrzebne byłyby wyczerpujące badania monograficzne. Nie bez powodu często nazywano go ojcem litewskiego języka literackiego, jego największym krzewicielem. I rzeczywiście cała jego działalność twórcza, od lat studiów uniwersyteckich aż do ostatniego tchnienia, poświęcona jest ożywianiu i rozwijaniu litewskiego języka literackiego oraz podnoszeniu rangi nauki o języku litewskim. Urodzony 30 grudnia 1860 r. we wsi Kubiliai, niedaleko K. Naumiestis, w rodzinie litewskich chłopów, niemowlęctwo i wczesne dzieciństwo spędził w samej rodzinnej miejscowości, od 12 do 17 roku życia (przynajmniej podczas wakacji) mieszkał w Me ištu, tuż przy K. Naumiestis, później na wakacje wracał do Rygiškiai, w okolicach Griškabūdis, gdzie rodzice kupili gospodarstwo. Od nazwy wsi Rygiškiai pochodził ir J. często używany przez Jablonskiego pseudonim — Rygiškių Jonas. i A zatem J. Jablonskis wypowiedział już pierwsze słowa w gwarze, na ta której podstawie historia miała ukształtować narodowy litewski język literacki. Od rodzimej gwary zachodnich dialektów południowoauskickich, czyli suwalijskiej, J. Jablonskis nie oddalił się przez całe iš życie; z niej czerpał p przede wszystkim materiał do wszystkiir ch swoich prac z zakresu praktycznej nauki języka. Aby wyraźniej uwidocznić J. siłę charakteru ir Jablonskisa, jeszcze jako dziecka i młodzieńca, warto przypomnieć ówczesny stan ir języka litewskiego i litewskiej nauki o języku. ! Skrócony referat, wygłoszony w 1960 m. grudniu 24 d. Litwy TSR Na zorganizowanej przez Instytut Literatury i ir Języka Litewskiego Akademii Nauk konferencji naukowej poświęconej J. Z okazji 100 rocznicy urodzin Jablonskiego. Pogardzany, zapomniany przez panów, ir spolonizowanych księży i większą część mieszkańców miast, ir prześladowany przez władze carskie i ir niszczony język litewski rozbrzmiewał tylko pod strzechą. Tutaj od niepamiętnych czasów ciężkim etapom życia ludzi pracy towarzyszyły melodyjne i marzycielskie pieśni ludowe, łagodzące ich trud, podnoszące ir ducha ludzi pracy i natchnące ich nadzieją na doczekanie lepszego i jaśniejszego życia; tu podczas długich zimowych wieczorów, często oświetlając się jedynie płonącą drzazgą, opowiadano najbardziej fantastyczne baśnie, zadawano najbardziej obrazowe zagadki, rozbrzmiewał niewyczerpany ludowy dowcip. Szkół było niezwykle mało, nie nauczano w ir nich języka litewskiego. Tylko Mariampolskim (obecnie Kapsuko) gimnazjum (które w 1881 r. ukończył J. Jablonskis) władze carskie, chcąc odciągnąć uczące się dzieci litewskie od wpływów polskich, zezwoliły fakultatywnie na prowadzenie także jednej cotygodniowej lekcji języka litewskiego. Chociaż w dzieciństwie i młodości J. Jablonskisa ukazały się już dzieła tak znaczących klasyków litewskiej literatury pięknej, jak nieśmiertelne „Pory roku” K. Donelaitisa, „Gaj Anykščiai” A. Baranauskasa, „Juzė z Połągi” M. Valančiusa" i in. to jednak wszystko to było jeszcze tak nielicznie rozpowszechnione i tak trudno dostępne oraz możliwe do zdobycia, że nie ma nawet co mówić o wpływie tych dzieł na młodego J. Jablonskisa. ]}]} ir ติดต่อฝ่ายขาย 天天中彩票中奖了 : W Europie Zachodniej język litewski rozsławił A. Schleicher, który w 1856 r. napisał pierwszą naukową gramatykę języka litewskiego. Dokładnie 20 lat później, tj. w 1876 r. (kiedy J. Jablonskis uczył się w gimnazjum), obszerną i bardzo starannie opracowaną gramatykę języka litewskiego wydał F. Kuršaitis. Na język litewski, jako na jeden z najważniejszych i najbardziej aktualnych przedmiotów badań, patrzyli nie tylko najwybitniejsi lingwiści Europy Zachodniej, lecz także Rosji — tacy przedstawiciele porównawczo-historycznej nauki o językach indoeuropejskich lub słowiańskich, jak A. Potebnia, F. Fortunatow, I. Baudouin de Courtenay, a nieco później A. Szachmatow i in. Spośród samych Litwinów w studia nad językiem ojczystym najbardziej zaangażowani byli A. Baranauskas i jego uczeń, fenomenalny językoznawca K. Jaunius. Mając to wszystko na uwadze, nie można zapominać, że reakcja carska dławiła wszelkie przejawy litewskości; już samo czytanie litewskich książek, drukowanych alfabetem litewskim, uważano za wielkie przestępstwo polityczne, za które najsurowiej karano. Kościół narzucał ludowi język, w którym napisano „Broma, atverta ing viečnastį”, „Živatai šventųjų”, „Pekla”, kantički i inne księgi kościelne. I tak było w najlepszym razie, ponieważ poza tym w wielu miejscach Litwy, zwłaszcza w Litwie środkowej, wschodniej i południowo-- wschodniej, a chyba przede wszystkim w kraju wileńskim, znaczna część księży była całkowicie spolonizowana i nie mogła utrzymywać z „ludem” żadnej więzi w języku litewskim; lud był tu przymusowo polonizowany, a jego świadomość narodowa tłumiona. Nawet w samym gimnazjum mariampolskim, które zresztą było znaczącym ośrodkiem kultury na Litwie, panował duch reakcyjny, zakorzenił się polski burżuazyjny nacjonalizm i szowinizm. Wiele dzieci litewskich chłopów zaczynało wstydzić się języka swoich rodziców, ir jų z czasem całkowicie wyrzekały się swojej narodowości i ojczystego języka. 6 Zrozumiałe, że J. Jablonskis już w młodości wykształcił w sobie silny charakter i poważnie patrzył na życie. Ponaglany przez rodziców i krewnych nie wstąpił do seminarium duchownego, lecz zaczął studiować na Uniwersytecie Moskiewskim filologię klasyczną, mając nadzieję, że po ukończeniu uniwersytetu otrzyma posadę nauczyciela na Litwie. Jeżeli, ucząc się w gimnazjum, zachwycał się jeszcze romantycznymi poglądami T. Narbuta, A. Mickiewicza, I. Kraszewskiego na Litwę i sam czasami uważał się za takiego Litwina, którego najlepiej charakteryzuje znana stara formuła gente lituanus, natione polonus, to studiując na Uniwersytecie Moskiewskim, kształcony przez postępowych rosyjskich profesorów i otoczony zdrową i twórczą atmosferą tego uniwersytetu, a także pod wpływem narastającego litewskiego ruchu narodowego, ostatecznie postanowił poświęcić wszystkie swoje siły podnoszeniu kultury litewskiej, dlatego otrzymawszy w 1885 r. dyplom, wrócił na Litwę, mając nadzieję włączyć się tutaj w dzieło oświaty ludowej. Lecz wraz z ukończeniem uniwersytetu rozpoczęło się burzliwe, bogate w treść i twórcze J. życie Jablonskisa, pełne trudu, bólu, rozczarowań i cierpień, ir oświetlone už blaskiem walki oraz nauki. Posadę nauczyciela otrzymał po zaledwie na kilka lat, ale nie na Litwie, jak marzył, lecz na Łotwie — w gimnazjum w Mitawie. Nie przypodobawszy się władzom carskim, zostaje przeniesiony jeszcze dalej od Litwy — į Tallina. Rosyjska Akademia Nauk powierzyła mu redagowanie największego i najważniejszego dzieła ówczesnej litewskiej leksykografii —A. słownika Juški. Sprawdzając i ir uzupełniając materiały słownikowe, podczas wakacji letnich Mejis tu przyjeżdżał do į Litwy. 1900 m. latem, mieszkając na Litwie, razem z nim su P. napisał z Avižonisem „Gramatykę języka litewskiego”, której iš wydanie 1901 m. ir odegrało ogromną rolę w historii litewskiego języka literackiego. Jedynie dlatego, że w ręce carskich į żandarmów trafił list palangskiego lekarza L. Vaineikisa, napisany do wybitnego działacza litewskiego ruchu rewolucyjnego V. Mickiewiczowi-Kapsukasowi wspominano, że u J. Jablonskiego podobno można dostać litewskie książki, zostaje zwolniony z pracy, w iš następnym o roku zesłany dalej od Litwy. Wraz z su ojcem na į zesłanie udaje się ir starszy syn, (1960 zmarły w roku akademik Litewskiej SRR MA Konstantinas Jablonskis). Pozostali członkowie rodziny pozostali na Litwie. Zesłany J. Jablonski osiedlił się w Pskowie. Należy zauważyć, ir że na zesłaniu, podobnie jak wcześniej na uniwersytecie ir w Tallinie, nadal doświadczał opieki postępowych rosyjskich uczonych: Rosji Nauk Akademia, akademików F. Dzięki ir A. staraniom Fortunatowa i Szachmatowa, už A. powierzyła mu redakcję słownika Juški po 100 rb. miesięcznego wynagrodzenia. Ta sama Rosji Nauk Akademia uzyskała dla niego pozwolenie na iš powrót do zesłanej į Litwy. 1903 m. zamieszkał w Szawlach. Przeniósłszy 1904 m. su rodzina į do Wilna, J. Jablonskis próbował zaangażować į się w pracę wydawniczą, lecz wykorzystywany przez burżuazyjnych wydawców nė nie był w stanie wyżywić swojej rodziny, dlatego przez pewien czas nauczał języka litewskiego w wileńskich gimnazjach, už šį pracę, otrzymując jedynie niewielkie zasiłki przyznawane przez społeczeństwo. Później osiedlił się na prawach nauczyciela wolnego strzelca w seminarium nauczycielskjų im w Poniewieżu, gdzie wykładał język litewski. Z powodu intryg dyrektora musiał przenieść się do į Brześcia, gdzie otrzymał etat nauczyciela języka łacińskiego. Tutaj, gdy zdrowie całkowicie się pogorszyło, a przewlekła choroba nerek zaostrzyła się, przeniósł się do į Gardinas. 1911 m. wydał kolejną niezwykle znaczącą pracę gramatyczną — 7 „Składnię języka litewskiego“. Po wybuchu pierwszej wojny światowej przez pewien czas pracował w Wieliżu, w guberni witebskiej, później — w Woroneżu, dokąd ewakuowało się wielu Litwinów, zwłaszcza uczniów. Tutaj choroba tak bardzo postąpiła i go ir jį unieruchomiła, że nie mógł już chodzić ir į na lekcje jeździł na wózku. Ucząc języka litewskiego, wraz z innymi su nauczycielami przygotował dwie części wypisów „Dla szkoły ubogich”, a be ponadto wydał „Naszą ortograir fię” i inne prace językowe. 1918 m. latem J. Jablonskis wrócił į zamieszkir ał na Litwie w Wilnie, gdzie wciąż grasowali niemieccy okupanci. Wyczerpany chorobą, be pozbawiony jakiegokolwiek majątku, ponownie su znalazł się wraz z rodziną w biedzie. Jednak nie upłynęło nė pół roku, gdy na ir Litwie ogłoszono władzę radziecką. Partia Komunistyczna ir Tymczasowa Radzbų Rewolucyjny rząd Litwy, doceniając J. zasługi Jablonskisa dla kultury i nauki narodu litewskiego, przyznał mu ir znaczną jednorazową zapomogę oraz stałe wynagrodzeir nie. Mieszkając w Wilnie, wydał 1918 m. obszerniejszą „Gramatykę języka litewskiego”. Lecz nie dane mu było długo cieszyć się stworzonymi warunkami pracy. Władza radziecka na Litwie została stłumiona. 1919 m. latem iš Wilna J. Jablonskis przeniósł się į do Kowna, gdzie wykładał język litewski na kursach o 1922 m. dla nauczycieli, został wybrany na profesora honorowego nowo utworzonego Wydziału Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Kowieńskiego. Mimo że z ir powodu choroby był całkowicie przykuty do wózka, nie poprzestał na tytule profesora honorowego; dopóki mógł, wykładał studentom o, kurs litewskiego języka literackiego. Kiedy nie był już w stanie nė władać piórem, dyktował swoje myśli innym. Mimo że ir pracując w ciężkich warunkach i poważnie chorując, Jablonskis J. w Kownie 1922 m. wydał obszerną „Gramatykę języka litewskiego”, 1925 m. — „Podręcznik języka litewskiego dla pierwszych klas szkół średnich”, r.— 1928 „Przyimki ir przypadków”. Be tych prac, Jablonskis w J. ostatnich latach swego życia nadal kontynuował 1883 m. rozpoczętą owocną działalność wydawniczą: napisał i opublikował ir wiele artykułów na różne tematy dotyczące kultury języka, nauki o języku, życia społecznego, a także wiele recenzji książek o tematyce literackiej i pedagogicznej. ir ir Zmarł J. Jablonskis 1930 m. w lutym 23 d. w Kownie, nie pozostawiając rodzinie żadnego majątku, żadnych domów ani gospodarstw, lecz dzięki swej działalności wzniósłszy sobie niezniszczalny pomnik. Jo wdowie władze Uniwersytetu Kowieńskiego jedynie wielkimi su wysiłkami wyjednały zapomogę na utrzymanie. Największa i najbardziej ir znacząca J. część spuścizny pisarskiej Jablonskisa została opublikowana w jo pięciotomowym? ir zbiorze dzieł w formie dwutomowego® wydania. Inna część, np. : „Podręcznik języka litewskiego dla pierwszych klas szkół średnich”, wypisy ,, „Szkole Biedy” cz., „Krótki I ir II opis ziemi”, „Bajki”, „Społeczni darmozjady”, „Straszliwy olbrzym”, „Człowiek jaskiniowy”, „Kilka przekładów uczniowskich” i cała seria innych przekładów i prac?, które wymagały iš J. Jablonskiego wiele czasu i sił, ir tu niejnė 2 Pisma Jablonskiego (zredagował J. Balčikonis), 1—5, Kowno, 8J, 1932—1936. Jablonskis, Pisma wybrane (opracował J. Palionis), 1—2, Wilno, 4 J, 1957—1959. bibliografię prac Jablonskiego zob. „Archivum philologicum”, 2, 15—37, Kowno, ukazuje 1931. . 8 się. Zbiorowe tłumaczenie tekstu i jego omawianie z uczniami w klasie lub na audytorium Jablonskis wybrał jako jeden ze środków nauczania języka. Chociaż część tych tłumaczeń pod względem treści będzie już obecnie znacznie przestarzała, to jednak w owym czasie miały one wielkie znaczenie dla rozwoju litewskiego języka literackiego, dla utrwalenia jego norm ortograficznych, morfologicznych i syntaktycznych; Pod względem językowym również dziś nie przestały mieć znaczenia, dlatego często nie można ich nawet porównywać ze zwykłymi przekładami dokonanymi przez wielu innych tłumaczy. J. Jablonskis w swoim życiu wykonał również ogrom pracy językowej, mającej wielkie znaczenie dla rozwoju litewskiego języka literackiego, której nie sposób wyrazić ani tomami, ani stronami czy arkuszami. Mamy tu na myśli jego codzienne konsultacje oraz jego wieloletnią owocną działalność pedagogiczną, wymagającą szczególnie dużo zdrowia i sił. Dziś, gdy minęło sto lat od narodzin J. Jablonskisa i ponad 30 lat od jego śmierci, jawi się on przed nami jako jedna z największych osobowości nie tylko w historii litewskiego języka literackiego, lecz także w historii kultury narodu litewskiego. Jeżeli przypomnimy sobie jego nieustanne przymusowe przenoszenie z jednego miasta do drugiego, jego zesłanie, prześladowania, jego ciężką, wprost rujnującą zdrowie walkę o kawałek chleba, jego postępującą przez wiele lat, aż do śmierci, chorobę, a zarazem spojrzymy na ogrom wykonanej przez niego pracy w dziedzinie rozwoju litewskiego języka literackiego i podnoszenia litewskiej kultury narodowej, z pewnością będziemy musieli się zdumieć, skąd on, tak wcześnie wyczerpany fizycznie i całkiem schorowany, czerpał do swoich prac tyle niezłomnej woli, energii, poświęcenia i siły duchowej, co przez całe życie pobudzało jego determinację do pracy nad rozwojem litewskiego języka literackiego i nauki o języku litewskim. Całe jego trudne, lecz szlachetne życie, cała jego praca dowodzą, że niczego nie cenił i nie kochał bardziej niż prawdy w nauce oraz swojej ojczystej ziemi i jej ludu. Miłość do ojczystej ziemi i jej ludu dawała mu moralne siły do walki, jak sam pisał, o chleb, światło i wolność dla wyzyskiwanego ludu. Ta miłość nadawała również jego osobowości tyle ludzkiej jasności, szlachetności i uroku, że zachwycali się tym wszyscy, którzy zetknęli się z nim bliżej, i do dziś zachwycają się tym ci, którzy choć trochę zapoznają się z jego życiem i dziełami. W działalności społecznej J. Jablonskis nie utożsamiał się z żadną z partii burżuazyjnych, których za jego czasów już nie brakowało. Jednak, podobnie jak niemało innych ówczesnych inteligentów, z powodu ograniczoności poglądów społeczno-politycznych nie rozumiał ani znaczenia walki klasowej, ani rewolucyjnego ruchu ludzi pracy. Szczerze wierzył, że lud można uczynić szczęśliwym jedynie poprzez podnoszenie poziomu oświaty.. Charakteryzując osobę J. Jablonskisa, należy jeszcze dodać, że kochał on nie tylko swój język ojczysty i swój naród, lecz także języki innych narodów oraz ludzi mówiących tymi językami i ich kulturę. Z wielkim szacunkiem wypowiadają się o nim nie tylko jego byli uczniowie Litwini, lecz także przedstawiciele innych narodów. J. Jablonskis ze swej strony wypowiadał się niezwykle z szacunkiem o swoich profesorach na Uniwersytecie Moskiewskim — wybitnych rosyjskich lingwistach, akademiku F. Fortunatowie, a szczególnie prof. T. Korszu. Był im wdzięczny za wywyższanie języka litewskiego i zachęcanie do poświęcenia się jego rozwojowi i badaniu. 9 „Jednocześnie bardzo cenił rosyjską lingwistykę, literaturę i postępową kulturę rosyjską. Rosyjska lingwistyka pomogła mu ukształtować się również jako lituaniście. Najważniejszym źródłem prac językowych J. Jablonskisa oraz kryterium norm rozwijanego przez niego narodowego języka literackiego był ludowy język mówiony. Sam wyraźnie określa to już w przedmowie do swojej pierwszej gramatyki następującymi słowami: „... pisarz, który chce ułożyć podręcznik języka, powinien sam należycie zbadać język mówiony, ponieważ język pisany, czyli język piśmiennictwa, należałoby opierać jedynie na jego prawach- ... korzystając z języka ludu i prac pisarzy, trzeba być bardzo ostrożnym: do gramatyki z tych prac należy brać tylko takie drobiazgi, które zostały bezpośrednio zaczerpnięte z języka ludu i oparte na prawach tego języka. I korzystając z języka ludu dla celów gramatyki, trzeba być ostrożnym: nasz naród od zamierzchłych czasów cierpiał wskutek rozmaitych obcych wpływów, które znacznie zepsuły także język narodu. Krótko mówiąc, w samym języku ludu wiele jest oparte na językach obcych: z języków obcych przeniknęła do naszego języka nie tylko mnogość obcych słów, lecz także niemało zjawisk, które bardzo zanieczyszczają język naszego ludu. Tak więc obok słów i zjawisk rzeczywiście litewskich, używanych wśród ludu od zamierzchłych czasów, w naszym języku mówionym jest także wiele odpadków. Te odpadki trzeba umieć oddzielić od ziaren, ponieważ do gramatyki należałoby wykorzystać jedynie ziarna języka ludu”*. Samą podstawę narodowego litewskiego języka literackiego, a także stosunek dialektów do języka literackiego J. Jablonskis określa następująco: „Prawdy języka pisanego zawsze uzyskuje jakiś jeden dialekt; inne dialekty dodają mu jedynie swoje najlepsze drobiazgi.- .. Jeśli w dialekcie pisanym brakuje jakiegoś słowa, znanego tylko z innych dialektów, pisarz powinien używać tego słowa, bez względu na to, gdzie je znajdzie; jeśli w dialekcie piśmiennictwa nie ma jakichś rzeczywiście litewskich zjawisk, używanych w innych dialektach, pisarz powinien korzystać z innych dialektów; jeśli pisarzowi wiadomo, że używane przez niego słowo niemal wszędzie będzie rozumiane inaczej, powinien w miarę możliwości dostosowywać się do czytelników i zawsze troszczyć się o to, aby rozumiała go większość. Postępując tak z innymi gwarami i pisząc jedną gwarą, będzie można oczekiwać, że język piśmienny będzie zrozumiały dla czytelników i zyska wszystkie zalety języka pisanego. A zatem językiem tej gramatyki będzie „zwykła gwara suvalkijska”, lecz w razie potrzeby będzie ona wzmacniana i wspierana także innymi gwarami“- “*. Niemal cały okres działalności twórczej J. Jablonskisa przypadł na okres kształtowania się narodowego litewskiego języka literackiego. W ten sposób mógł on bezpośrednio obserwować proces kształtowania się narodowego litewskiego języka literackiego i aktywnie w nim uczestniczyć. Jego udział, dzięki wielkiej erudycji językoznawcy, zdrowemu rozsądkowi i głębokiej intuicji, był bardzo owocny i znaczący. Oczywiście nie powinniśmy przeceniać roli J. Jablonskisa, uznając go za jedynego twórcę narodowego litewskiego języka literackiego, a nawet za jego ojca, jak niekiedy mówiono, niemniej jednak nie należy zapominać, że na Litwie nie było drugiego tak energicznego, zdolnego i tak doskonale przygotowanego teoretycznie językoznawcy, z taką miłością poświęcającego się pracy nad kształtowaniem narodowego litewskiego języka literackiego 5 Petras Kriaušaitis, Lietuviškos kalbos gramatika... 1, Tilžė, 1901. Tamże, 1—2. 10 nie było. Pod tym względem J. Jablonskis znacznie przewyższał dwóch innych wybitnych językoznawców litewskich — A. Baranauskasa i K. Jauniusa, którzy nie potrafili wyczuć żywotnych i szerokich potrzeb kształtującego się narodu litewskiego ani powiązać ich ze swoją pracą badawczą. W tym znaczeniu J. Jablonskiemu nie mógł dorównać nawet najmłodszy przedstawiciel tej słynnej czwórki, K. Būga. Podczas gdy A. Baranauskas, a zwłaszcza K. Jaunius i K. Būga szturmowali szczyty nauki o języku i nowością oraz oryginalnością swoich wniosków wprawiali w zdumienie autorytety językoznawstwa zarówno zachodnioeuropejskiego, jak i rosyjskiego, J. Jablonskis poświęcał się najprostszym codziennym kwestiom praktyki narodowego litewskiego języka literackiego, od których szybkiego, operatywnego i naukowo uzasadnionego rozwiązania w ogromnej mierze zależała dalsza droga rozwoju litewskiego narodowego języka literackiego oraz doskonalenie tego języka. Badacze burżuazyjni nazywali niekiedy J. Jablonskisa językoznawcą eklektycznym. Warto zauważyć, że taka charakterystyka jest niedokładna i niesłuszna, ponieważ, zbierając fakty językowe z różnych gwar i pism oraz je objaśniając, trzymał się on ścisłego systemu, zawsze miał wyraźnie wytyczony cel, a przez całe życie kierował się jednolitym kryterium weryfikacji norm języka literackiego — nieskażonym ludowym językiem mówionym. Chociaż w jego pracy przede wszystkim dominowały realizm i praktyczność, nie byłoby jednak trafne nazywać go także wyłącznie językoznawcą praktykiem, jak się to często czyni. Prawdą jest, że jest on największym i najbardziej produktywnym praktykiem językoznawcą w całej historii litewskiego języka literackiego; tutaj nikt dotąd nie może się z nim równać, ale, tak jak A. Juška spośród wszystkich indywidualnych autorów był i pozostaje najwybitniejszym leksykografem litewskim, K. Jaunius —najbystrzejszym fonetykiem i surowym systematyzatorem fonetyki, K. Būga —najwybitniejszym komparatystą etymologiem, akcentologiem i leksykologiem, tak J. Jablonskis pozostaje do dziś niezrównanym syntaktykiem. A zatem jest on nie tylko praktykiem —twórcą języka literackiego, lecz także teoretykiem syntaktykiem. Prawdą jest, że niektórzy spośród zarozumialców i pyszałków zarzucali, a i teraz zarzucają pracom syntaktycznym J. Jablonskiego brak oryginalności, nierozgraniczanie kategorii logiki i gramatyki, naśladowanie przestarzałych rosyjskich podręczników składni itd. Ale pod adresem tych nadętych pyszałków trzeba powiedzieć, że oni, pracując w innych, lepszych warunkach, mimo wszystko nie zdołali napisać bardziej oryginalnych prac z zakresu składni, w których nie mieszano by zagadnień logiki i gramatyki. Wiele wydanych po J. Jablonskim szkolnych podręczników składni języka litewskiego (M. Durysa, P. Klimasa, Z. Kuzmickisa, P. Meškauskasa i in.), chociaż ich autorzy w przedmowach i rozmaitych artykułach niekiedy niemało mówili o różnych przestarzałych i nowych kierunkach składni, a w tekście podręczników posługiwali się takimi frazami, jak Dawniej (na przykład o zdaniach z jednorodnymi częściami) uważano tak.., a nauka (jakiejś abstrakcyjnej, nieokreślonej „nauki”!) dowiodła, że jest inaczej itd., nie są niczym innym jak przeróbkami prac syntaktycznych J. Jablonskiego, w których najczęściej powtórzono nawet ten sam materiał ilustracyjny —te same przykłady językowe zebrane przez J. Jablonskiego. Można śmiało powiedzieć, że wszystkie prace gramatyczne J. Jablonskiego, wydane do dziś w osobnych książkach, zachowały, jeśli nie zawsze wartość praktyczną, to przynajmniej wartość teoretyczną i historyczną. W całej spuściźnie pisarskiej J. Jablonskiego prace gramatyczne zajmują najważniejsze miejsce. 11 Dla rozwoju litewskiego języka literackiego miały one największe znaczenie, ponieważ były najszerzej używane, czytane i przerabiane. Częste jų przerabianie ir podręczników opartych na nich najprawdopodobniej należy tłumaczyć tym, że jeden z nė nich nie jest jų należycie dostosowany do potrzeb szkoły. Dla mało twórczego nauczyciela rzeczywiście trudno było na ich podstawie prowadzić lekcje, zwłaszcza w niższych klasach. Nė W jednym z nich nie jų ma żadnych ćwiczeń ani jakiegokolwiek ar ścisłego systemu układu materiału tematyczno-metodycznego. Jednak ze względu na zwięzłość treści, jasność i poprawność ir języka, jednolitość terminologii oraz po prostu ir klasycznie dobrane przykłady przez wiele lat były niezastąpioną pomocą w nauczaniu i uczeniu się języka ojczystego zarówno w ir szkole, jak i w życiu codziennym. Oni iš wszyscy J. Dzieła Jablonskisa ir w największym stopniu przyczyniły się do rozpowszechnienia i utrwalenia norm ir fonetyki, ortografii, ir morfologii i składni litewskiego ir języka literackiego. Aby lepiej to odczuć J. Aby przyjrzeć się postępowości prac gramatycznych Jablonskisa, ich jasności i prostocie języka, zobaczmy tylko, jak definiowany jest rzeczownik 1. A. Baranauskasa, 2. K. Jauniusa i 3. J. Jablonskisa. 1. „Rzeczownik jest to słowo złożone z dwóch słów: daikto-vardis i staje się jednym słowem: daiktovardis. Rzeczownik jest nazwą lub przezwiskiem jakiejkolwiek rzeczy. Rzeczy jedne są żywe, które z własnej woli mogą przenieść się z jednego miejsca na inne, jak na przykład: człowiek, zwierzę, ptak, robak i inne...; inne zaś nieżywe, które z własnej woli nie mogą przejść z jednego miejsca na inne: drzewo, stół, dom, słońce, żelazo i inne... Są też rzeczy przez nas wyobrażane, takie jak: Bóg, dusza, anioł, duch, zimno, cierpliwość itd. Te rzeczy dzielą się na: jedne są żywe, inne zaś nieżywe. Żywe: Bóg, Anioł itd. Nieżywe: gorąco, zimno, miłość, sprawiedliwość itd.”*. 2. „Rzeczownik albo rzeczowna nazwa (nomen substantivum); to się rozróżnia. Wyrazy oznaczające nazwy rzeczy widzialnych i niewidzialnych, takie jak: mężczyzna, kobieta, koń, owca, garnek, kamień, if praca, pamięć itd.”8. 3. „Wyrazy, które oznaczają nazwę rzeczy, nazywamy rzeczownikami albo nazwami rzeczy. Rzeczy mogą być żywe (człowiek, zwierzę, ptak) i nieżywe (budynek albo chata, ziemia, jezioro), widzialne (człowiek, ziemia) i niewidzialne (Bóg, rozum, pamięć). Nazwa każdej takiej rzeczy będzie rzeczownikiem"®. Chociaż źródła przytoczonych tu cytatów niewiele różnią się pod względem lat wydania, jednak ich język i pisownia są bardzo różne. To prawda, źródła te bardziej różnią się pod względem lat napisania, ale i to, jak mi się zdaje, nie decyduje o różnicach ich języka. Już te króciutkie cytaty pokazują, że najprostszy i najbardziej dostępny dla nas jest język książki J. Jablonskisa, chociaż owa książka, jak wiemy, jest rezultatem pracy wykonanej w wielkim pośpiechu: została napisana zaledwie w ciągu jednego lata, na podstawie rękopisu krótkiej gramatyki P. Avižonisa. 7 Kalbomokslis 1étuviszkos kalbos, iszdūtas per LL Tilžėje 1896, 22. 8 K. 51Bnnc, I pavuMarHukKa JIKTOBCKOTO $3blKa, JIKHTOBCKHH OpHrHHAaJI RH pycCCKHŪ nepeBoA, 47, Ilerporpan, 1908—1916 (liet. dalis). ® Petras Kriaušaitis, Lietuviškos kalbos gramatika, 8, Tilžėje, 1901. 12 Wielką przewagą J. Jablonskisa (w porównaniu z innymi językoznawcami) jest to, że w swojej pracy potrafił oddzielić i uwydatnić to, co w procesie rozwoju litewskiego narodowego języka literackiego było postępowe i żywotne. Wszelkie hamulce tego procesu starał się natychmiast wyjaśnić i usunąć. Zrozumiał, że używany przez wieki przez duchowieństwo i narzucany ludowi pełen żargonizmów język pism kościelnych w żadnym wypadku nie może być przyjęty za podstawę narodowego litewskiego języka literackiego. Tych skażonych żargonizmami elementów języka pism kościelnych było szczególnie dużo jeszcze w XIX wieku. końca i XX w. w początkowej prasie klerykalnej. Nie złotem był również język burżuazyjnej prasy liberalnej. Choć była ukierunkowana na zachodnią gwarę południowych Auksztotów (suvalkijską), mimo to wymagała dużego nadzoru i doskonalenia. W niej nadal roiło się od takich obcych słów słownikowych czy nieudanych neologizmów, jak parėdkas, rėdytojas, rėdikas, tavoras, metturgis, nabašninkas, grekonis, rymionis, kritikavoti, ateitinė (ateitis), apšviestūnas, tamsūnas, sandarbininkas, antgalvis, guodojimas, šėnavojimas, mokslinyčia (mokykla), mokslainė (t.p.), mokslinčius itd., od takich błędów składniowych i niezgrabności, jak einu ant vakzalo, mokėjo ne brangiau trijų rublių, iš priežasties sausos vasaros, apsivedė latvėmis, tyčia ilgai tęsia su (śpiewając), żeby nie pozwolić Litwinom śpiewać, jeżdżą w ciepłych kożuchach, młyn w mieście Radziwiliszki oddaje się opinii, mówić w rodzimym języku takimi ir t. t. Su chwastami językowymi J. Jablonskis zdecydowanie walczył przez około pół wieku. i, trzeba przyznać, oczyścił język literacki jų Litwinów. Dobrze przestudiowawszy języki ir klasyczne i słowiańskie, szybko i łatwo ir potrafił wyczuć, co zostało narzucone językowi litewskiemu z zewnątrz, co jest mu obce, co iš szkodzi i zniekształca jego narodową specyfikę. ir Choć ir niezwykle wysoko cenił ludowy język mówiony, nieskażony obcymi wpływami, i uważał go za ir kryterium ją norm języka literackiego, Jablonskis nie lekceważył J. ir į języka najlepszych — litewskich pisarzy klasyków. Szczególnie cenił K. Donelaitisa, S. DaukantasM. a, Valančiusa, J. Žemaitė, ir Biliūnasa i innych pisarzy. Język dzieł literatury pięknej był kolejnym ważnym źródłem jego prac językowych. Į Źródła swojej pracy ir badawczej oceniał bardzo krytycznie, wszystko sprawdzając według tego samego kryterium — ludowego języka mówionego, — oczyszczonego z obcych naleciałości. Przez całe życie wytrwale dążył do czystości są jedności litewskiego języka literackiego i nie tolerował w praktyce językowej żadnej ir anarchii. ir Być może z powodu nieco to słabszego wykształceiš nia lingwistycznego ludzie czasami zarzucali mu zbyt rygorystyczne trzymanie się wymyślonych kanonów, nadmierne skrępowanie ir języka literackiego tymi kanonami. Lecz mając na uwadze niestałość i to chwiejność norm ówczesnego języka literackiego, ir taka J. Rygorystyczność Jablonskisa należy uznać jedynie za zjawisko postępowe. Be jo Bez rygorystycznej linii ar trudno byłoby wykorzenić takie nieprawidłowości ir słownikowe, frazeologiczne i składniowe, jak betvarkė (netvarka), bedarbė (nedarbas), belaisvė (nelaisvė), priparodyti, prisiųsti (atsiųsti), kiaulių užlaikymas žiemą, virš dešimties, įsitėmyti, skaityti kaltū, pirmsėdis, įteikti pinigus ką sulig nurodyto adreso oraz ogromną liczbę innych. ir Gdyby tych nieprawidłowości nie wykorzeniono w porę, to naprawdę iš trudno powiedzieć, gdzie „byłaby przeszła droga rozwoju litewskiego języka literackiego. 13