J. Jablonskis – lietuvių literatūrinės kalbos ugdytojas

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, IV LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA J. JABLONSKIS — TWÓRCA LITERACKIEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO1 K. ULVYDAS Ostatnie dziesięciolecia XIX wieku i pierwsze dziesięciolecia XX wieku mają w historii litewskiego języka literackiego niezwykle wielkie znaczenie: w tym okresie najintensywniej przebiegał i ostatecznie zakończył się proces kształtowania się narodu litewskiego i języka narodowego; litewski język literacki, który rozpoczął swój rozwój już w połowie XVI wieku, osiągnął wówczas nowy, narodowy etap, rozpoczął się nowy etap rozwoju narodowego litewskiego języka literackiego. W historii kształtowania się narodowego litewskiego języka literackiego J. Jablonskis zajmuje wśród językoznawców najbardziej poczesne miejsce. Jego zasługi dla kultury języka litewskiego i litewskiego językoznawstwa są tak znaczące i wielkie, że ich omówienie wymagałoby obszernych badań monograficznych. Nie bez powodu często nazywano go ojcem litewskiego języka literackiego, jego największym krzewicielem. I rzeczywiście, cała jego działalność twórcza, od lat studiów uniwersyteckich aż do ostatniego tchnienia, służyła ożywianiu i rozwijaniu litewskiego języka literackiego oraz rozwojowi litewskiego językoznawstwa. Urodzony 30 grudnia 1860 r. we wsi Kubiliai, niedaleko K. Naumiesztisa, w rodzinie litewskich chłopów, niemowlęctwo i wczesne dzieciństwo spędził w rodzinnych stronach; od 12. do 17. roku życia (przynajmniej podczas wakacji letnich) mieszkał w Meisztach, tuż przy K. Naumiesztisie, a później na wakacje wracał do Rygiškių, w okolicach Griškabūdis, gdzie rodzice kupili gospodarstwo. Od nazwy wsi Rygiškiai pochodzi często używany przez J. Jablonskisa pseudonim — Jonas z Rygiškiai. A zatem J. Jablonskis wypowiedział pierwsze słowa właśnie w tej gwarze, która miała stać się podstawą kształtowania się narodowego litewskiego języka literackiego. J. Jablonskis przez całe życie pozostał wierny swojej rodzimej gwarze zachodnich południowych Auksztotów, czyli Suwalczyków; czerpał z niej większość materiału do wszystkich swoich prac praktycznych i naukowych poświęconych językowi. Aby wyraźniej ukazać siłę charakteru J. Jablonskisa, jeszcze jako dziecka i młodzieńca, warto przypomnieć ówczesną sytuację języka litewskiego i litewskiego językoznawstwa. 1 Skrócona wersja referatu wygłoszonego 24 grudnia 1960 r. na konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Języka Litewskiego i Literatury Litewskiej Akademii Nauk Litewskiej SRR dla uczczenia setnej rocznicy urodzin J. Jablonskisa. 5 Zapomniany i pogardzany przez panów, spolonizowanych księży i większą część mieszkańców miast, prześladowany i wyniszczany przez władzę carską język litewski rozbrzmiewał jedynie pod strzechą. Tutaj od niepamiętnych czasów ciężkie kroki życia człowieka pracy towarzyszyły i łagodziły melodyjne i rozmarzone pieśni ludowe, podnoszące ducha ludzi pracy i budzące w nich nadzieję na lepsze i jaśniejsze życie; tutaj podczas długich zimowych wieczorów, często oświetlanych jedynie płonącą drzazgą, opowiadano najbardziej fantastyczne baśnie, zadawano najbardziej obrazowe zagadki, rozbrzmiewał niewyczerpany ludowy dowcip. Szkół było niezwykle mało, a języka litewskiego w nich nie nauczano. Tylko w gimnazjum w Mariampolu (obecnie Kapsukas), które J. Jablonskis ukończył w 1881 r., władze carskie, chcąc odciągnąć uczące się litewskie dzieci od wpływów polskich, zezwoliły fakultatywnie prowadzić jedną cotygodniową lekcję języka litewskiego. Chociaż w dzieciństwie i młodości J. Jablonskisa ukazały się już dzieła tak znaczących klasyków litewskiej literatury pięknej, jak nieśmiertelne „Metai” K. Donelaitisa, „Anykščių šilelis” A. Baranauskasa, „Palangos Juzė” M. Valančiusa i inne, to wszystko było jeszcze tak skąpo rozpowszechnione, a dostęp do tych utworów i ich zdobycie tak trudne, że nie ma nawet co mówić o ich wpływie na młodego J. Jablonskisa. Język litewski rozsławił w Europie Zachodniej A. Schleicher, który w 1856 r. napisał pierwszą naukową gramatykę języka litewskiego. Dokładnie 20 lat później, tj. w 1876 r. (gdy J. Jablonskis uczył się w gimnazjum), F. Kuršaitis wydał obszerną i bardzo starannie opracowaną gramatykę języka litewskiego. Na język litewski jako jeden z najważniejszych i najaktualniejszych przedmiotów badań patrzyli nie tylko najwybitniejsi lingwiści Europy Zachodniej, lecz także Rosji — przedstawiciele językoznawstwa indoeuropejskiego czy słowiańskiego opartego na metodzie porównawczo-historycznej, tacy jak A. Potebnia, F. Fortunatov, I. Baudouin de Courtenay, a nieco później A. Szachmatow i inni. Spośród samych Litwinów w studia nad językiem ojczystym zaangażowani byli przede wszystkim A. Baranauskas i jego uczeń, wybitny językoznawca K. Jaunius. Mając to wszystko na uwadze, nie można zapominać, że reakcja carska dławiła wszelkie przejawy litewskości; samo czytanie litewskich książek drukowanych litewskimi literami uważano już za wielkie przestępstwo polityczne, za które wymierzano najsurowsze kary. Kościół narzucał ludowi język, w którym napisano „Broma, atverta ing viečnastį”, „Živatai šventųjų”, „Pekla”, śpiewniki kościelne i inne księgi religijne. I tak było w najlepszym razie, bo poza tym w wielu częściach Litwy, zwłaszcza w środkowej, wschodniej i południowo-wschodniej Litwie, a chyba przede wszystkim w rejonie Wilna, znaczna część księży była całkowicie spolonizowana i nie mogła utrzymywać żadnych kontaktów z ludem po litewsku; lud był tu przymusowo polonizowany, a jego świadomość narodowa tłumiona. Nawet w samym gimnazjum w Mariampolu, które zresztą było ważnym ośrodkiem kultury na Litwie, panował duch reakcji, a zakorzeniły się polski nacjonalizm burżuazyjny i szowinizm. Wielu dzieci chłopów litewskich zaczynało wstydzić się swoich rodziców i ich języka, a z czasem całkowicie wyrzekały się swojej narodowości i języka ojczystego. 6 Zrozumiałe, że J. Jablonskis już jako młody człowiek ukształtował silny charakter i poważnie podchodził do życia. Nakłaniany przez rodziców i krewnych, nie wstąpił do seminarium duchownego, lecz podjął studia filologii klasycznej na Uniwersytecie Moskiewskim, mając nadzieję, że po ukończeniu studiów otrzyma posadę nauczyciela na Litwie. Jeśli jeszcze w gimnazjum fascynowały go romantyczne poglądy T. Narbuta, A. Mickiewicza i I. Kraszewskiego na Litwę, a sam uważał się niekiedy za takiego Litwina, którego najlepiej charakteryzuje znana stara formuła gente lituanus, natione polonus, to podczas studiów na Uniwersytecie Moskiewskim, kształtowany przez postępowych rosyjskich profesorów i otoczony zdrową, twórczą atmosferą tej uczelni, a także pod wpływem narastającego litewskiego ruchu narodowego, ostatecznie postanowił poświęcić wszystkie siły rozwojowi kultury litewskiej. Dlatego po otrzymaniu dyplomu w 1885 r. wrócił na Litwę, mając nadzieję zaangażować się tam w pracę oświatową wśród ludu. Lecz wraz z ukończeniem uniwersytetu rozpoczęło się burzliwe, pełne treści i twórcze życie J. Jablonskisa, pełne trudów, bólu, rozczarowań, cierpień i walki o światło oraz naukę. Posadę nauczyciela otrzymał dopiero po kilku latach, ale nie na Litwie, jak marzył, lecz na Łotwie — w gimnazjum w Mitawie. Nie spodobał się władzy carskiej, więc przeniesiono go jeszcze dalej od Litwy — do Tallinna. Rosyjska Akademia Nauk powierzyła mu redakcję największego i najważniejszego ówczesnego dzieła litewskiej leksykografii — słownika A. Juški. Sprawdzając i uzupełniając materiał słownikowy, podczas wakacji letnich przyjeżdżał na Litwę. Latem 1900 r., przebywając na Litwie, napisał wraz z P. Avižonisem „Gramatykę języka litewskiego”, wydaną w 1901 r., która odegrała ogromną rolę w historii litewskiego języka literackiego. Został zwolniony z pracy tylko dlatego, że w liście lekarza z Połągi L. Vaineikisa, który wpadł w ręce carskich żandarmów, a był skierowany do wybitnego działacza litewskiego ruchu rewolucyjnego V. Mickevičiusa-Kapsukasa, wspomniano, iż u J. Jablonskisa można dostać litewskie książki; w następnym roku zesłano go jeszcze dalej od Litwy. Na zesłanie wraz z ojcem udał się także starszy syn (akademik Konstantinas Jablonskis, który zmarł w 1960 r., członek Akademii Nauk Litewskiej SRR). Pozostali członkowie rodziny zostali na Litwie. Zesłany J. Jablonskis osiadł w Pskowie. Warto zaznaczyć, że również na zesłaniu, podobnie jak wcześniej na uniwersytecie i w Tallinnie, nadal cieszył się opieką postępowych rosyjskich uczonych: Rosyjska Akademia Nauk, dzięki staraniom akademików F. Fortunatova i A. Sachmatova, przyznała mu za redagowanie słownika A. Juški miesięczne wynagrodzenie w wysokości 100 rb. Ta sama Rosyjska Akademia Nauk uzyskała dla niego pozwolenie na powrót z zesłania na Litwę. W 1903 r. osiedlił się w Szawlach. Po przeprowadzce w 1904 r. z rodziną do Wilna J. Jablonskis próbował zaangażować się w pracę prasową, ale wyzyskiwany przez burżuazyjnych wydawców nie mógł nawet utrzymać rodziny, dlatego przez pewien czas uczył języka litewskiego w wileńskich gimnazjach, otrzymując za tę pracę jedynie niewielkie zapomogi zbierane przez społeczeństwo. Później podjął pracę jako nauczyciel niezatrudniony na etacie w seminarium nauczycielskim w Poniewieżu, gdzie uczył języka litewskiego. Z powodu intryg dyrektora musiał przenieść się do Brześcia, gdzie otrzymał etat nauczyciela łaciny. Gdy jego zdrowie całkowicie się pogorszyło, a przewlekła choroba nerek zaostrzyła się, przeniósł się do Grodna. W 1911 r. wydał kolejną niezwykle ważną pracę gramatyczną — 7 „Składnię języka litewskiego”. Po wybuchu I wojny światowej przez pewien czas pracował w Wielżu w guberni witebskiej, później — w Woroneżu, dokąd ewakuowało się wielu Litwinów, zwłaszcza uczniów. Choroba tak już postąpiła i unieruchomiła go, że nie mógł chodzić, a na lekcje jeździł na wózeczku. Ucząc języka litewskiego, wraz z innymi nauczycielami przygotował dwie części czytanek „Dla szkoły nędzy”, ponadto wydał „Naszą ortografię” i inne prace językoznawcze. Latem 1918 r. J. Jablonskis wrócił na Litwę i zamieszkał w Wilnie, gdzie wciąż szaleli niemieccy okupanci. Wyniszczony chorobą, pozbawiony jakiegokolwiek majątku, znów znalazł się wraz z rodziną w nędzy. Nie minęło jednak nawet pół roku, a na Litwie ogłoszono władzę radziecką. Partia Komunistyczna i Tymczasowy Rewolucyjny Rząd Radzieckiej Litwy, doceniając zasługi J. Jablonskisa dla kultury i nauki narodu litewskiego, przyznały mu znaczną jednorazową zapomogę i stałe wynagrodzenie. Mieszkając w Wilnie, w 1918 r. wydał obszerniejszą „Gramatykę języka litewskiego”. Nie dane mu było jednak długo cieszyć się stworzonymi warunkami pracy. Władza radziecka na Litwie została stłumiona. Latem 1919 r. J. Jablonskis przeniósł się z Wilna do Kowna, gdzie wykładał język litewski na kursach nauczycielskich, a w 1922 r. został wybrany profesorem honorowym Wydziału Nauk Humanistycznych nowo założonego Uniwersytetu Kowieńskiego. Choć choroba całkowicie przykuła go do wózka, nie poprzestawał na tytule profesora honorowego i dopóki mógł, prowadził dla studentów kurs litewskiego języka literackiego. Gdy nie był już w stanie utrzymać pióra, dyktował innym swoje myśli. Mimo pracy w trudnych warunkach i ciężkiej choroby J. Jablonskis wydał w Kownie w 1922 r. obszerną „Gramatykę języka litewskiego”, w 1925 r. — „Podręcznik języka litewskiego dla pierwszych klas szkół średnich”, a w 1928 r. — „Przypadki i przyimki”. Oprócz tych prac J. Jablonskis w ostatnich latach życia kontynuował owocną działalność prasową, rozpoczętą jeszcze w 1883 r.: napisał i opublikował wiele artykułów o różnych zagadnieniach kultury języka, językoznawstwa i życia społecznego, na tematy literackie i pedagogiczne, a także liczne recenzje książek. J. Jablonskis zmarł 23 lutego 1930 r. w Kownie, nie pozostawiając rodzinie żadnego majątku, żadnego domu ani gospodarstwa; jedyny trwały pomnik wystawił sobie swymi dziełami. Władzom Uniwersytetu Kowieńskiego wdowa po nim zdołała uzyskać zapomogę na utrzymanie dopiero po wielkich staraniach. Większa i najważniejsza część spuścizny piśmienniczej J. Jablonskisa ukazała się w postaci pięciotomowego wydania jego pism2 oraz dwutomowego wyboru pism3. Pozostała część, na przykład: „Podręcznik języka litewskiego dla pierwszych klas szkół średnich”, czytanki „Dla szkoły nędzy”, cz. I i II, „Krótki opis ziemi”, „Bajki”, „Lokatorzy społeczeństwa”, „Straszliwy olbrzym”, „Człowiek jaskiniowy”, „Kilka przekładów uczniowskich” oraz cała seria innych przekładów i prac4, które kosztowały J. Jablonskisa wiele czasu i sił, nie została tu nawet uwzględniona- 2 Jablonskio raštai (redagavo J. Balčikonis), 1—5, Kaunas, 1932—1936. 3 J. Jablonskis, Rinktiniai raštai (sudarė J. Palionis), 1—2, Vilnius, 1957—1959. 4 Bibliografię prac J. Jablonskisa zob. „Archivum philologicum”, 2, 15—37, Kaunas, 1931. 8 … trwa. Zbiorowe tłumaczenie tekstu i jego omawianie z uczniami w klasie lub audytorium Jablonskis wybrał jako jeden ze środków nauczania języka. Chociaż część tych przekładów pod względem treści zdążyła już znacznie się zestarzeć, to jednak w swoim czasie miały one wielkie znaczenie dla rozwoju litewskiego języka literackiego oraz utrwalenia jego norm ortograficznych, morfologicznych i składniowych; z punktu widzenia języka nie straciły znaczenia również obecnie, dlatego często nie sposób ich nawet porównywać z takimi sobie przekładami wykonanymi przez wielu innych tłumaczy. J. Jablonskis wykonał w życiu mnóstwo pracy językowej o wielkim znaczeniu dla rozwoju litewskiego języka literackiego, której nie da się wyrazić ani tomami, ani stronami czy arkuszami. Mamy tu na myśli jego codzienne konsultacje, jego wieloletnią, owocną działalność pedagogiczną, która wymagała szczególnie wiele zdrowia i sił. Teraz, gdy minęło sto lat od narodzin J. Jablonskisa i ponad 30 lat od jego śmierci, jawi się on przed nami jako jedna z najwybitniejszych osobowości nie tylko w historii litewskiego języka literackiego, lecz także kultury narodu litewskiego. Jeśli przypomnimy sobie jego nieustanne, przymusowe przenoszenie z jednego miasta do drugiego, zesłanie, prześladowania, jego ciężką walkę o kawałek chleba, która wprost zrujnowała mu zdrowie, chorobę postępującą przez wiele lat aż do śmierci, a zarazem spojrzymy na ogrom pracy, jaki wykonał w dziedzinie rozwoju litewskiego języka literackiego i podnoszenia litewskiej kultury narodowej, naprawdę musimy się zdumieć, skąd on, tak wcześnie wyczerpany fizycznie i całkiem schorowany, czerpał tyle nieustępliwej woli, energii, poświęcenia i siły ducha do swojej pracy, co przez całe życie podsycało jego determinację, by pracować nad rozwojem litewskiego języka literackiego i nauki o języku litewskim. Całe jego trudne, lecz szlachetne życie, cała jego praca pokazują, że niczego nie cenił i nie kochał bardziej niż prawdy w nauce oraz swojej ojczystej ziemi i jej ludu. Miłość do ojczystej ziemi i jej ludu dawała mu siłę moralną, by walczyć, jak sam pisał, o chleb, światło i wolność dla wyzyskiwanego ludu. Ta miłość obdarzała też jego osobowość takim ludzkim blaskiem, szlachetnością i urokiem, że zachwycali się tym wszyscy, którzy zetknęli się z nim bliżej, a zachwycają się również dziś ci, którzy choć trochę poznają jego życie i dzieła. W działalności społecznej J. Jablonskis nie związał się z żadną z partii burżuazyjnych, których już za jego czasów nie brakowało. Jednak, podobnie jak wielu innych ówczesnych inteligentów, z powodu ograniczoności poglądów społeczno-politycznych nie rozumiał ani znaczenia walki klas, ani rewolucyjnego ruchu ludzi pracy. Szczerze wierzył, że lud można uszczęśliwić samym podnoszeniem poziomu oświaty. Charakteryzując osobę J. Jablonskisa, trzeba jeszcze dodać, że kochał nie tylko swój język ojczysty i swój naród, lecz także języki innych narodów, ludzi, którzy się nimi posługiwali, oraz ich kulturę. Z wielkim szacunkiem wypowiadają się o nim nie tylko jego dawni uczniowie, Litwini, ale także przedstawiciele innych narodów. J. Jablonskis z kolei z niezwykłym szacunkiem wypowiadał się o swoich profesorach na Uniwersytecie Moskiewskim — najwybitniejszych rosyjskich językoznawcach, akademiku F. Fortunatowie, a zwłaszcza prof. T. Korsie. Był im wdzięczny za to, że wysoko cenili język litewski, i za zachęcanie go do poświęcenia się jego rozwojowi i badaniom. 9 Jednocześnie bardzo cenił rosyjskie językoznawstwo, literaturę i postępową kulturę rosyjską. Rosyjskie językoznawstwo pomogło mu ukształtować się również jako lituaniście. Najważniejszym źródłem prac językowych J. Jablonskisa i kryterium norm narodowego języka literackiego, który rozwijał, był język mówiony ludu. Sam jasno wyraził to już w przedmowie do swojej pierwszej gramatyki, pisząc: „...pisarz, który chce ułożyć podręcznik języka, powinien należycie zbadać język mówiony, gdyż język pisany, czyli język tekstów, należy opierać wyłącznie na jego prawach... Korzystając z języka ludzi i dzieł pisarzy, trzeba być bardzo ostrożnym: z tych dzieł gramatyk powinien brać tylko takie drobiazgi, które są zaczerpnięte wprost z języka ludzi i oparte na prawach tego języka.” Także korzystając z języka ludzi na potrzeby gramatyki, trzeba być ostrożnym: nasz naród od niepamiętnych czasów cierpiał z powodu rozmaitych obcych wpływów, które znacznie zepsuły również język narodu. Krótko mówiąc, w samym języku ludzi wiele rzeczy opiera się na językach obcych: z języków obcych przeniknęły do naszego języka nie tylko liczne obce słowa, lecz także niemało zjawisk, które zanieczyszczają język naszych ludzi. Tak więc obok słów i zjawisk naprawdę litewskich, używanych wśród ludzi od niepamiętnych czasów, w naszym języku mówionym jest również wiele śmieci. Trzeba umieć oddzielać te śmieci od ziarna, gdyż gramatykom należy wykorzystywać tylko ziarna języka ludzi5. Podstawę narodowego litewskiego języka literackiego, a także relację między dialektami a językiem literackim, J. Jablonskis określa następująco: „Prawdy języka pisanego zawsze przyjmuje jakiś jeden dialekt; inne dialekty dodają mu tylko swoje najlepsze drobiazgi... Jeśli w dialekcie używanym do pisania brakuje jakiegoś słowa, znanego wyłącznie z innych dialektów, pisarz powinien używać tego słowa, niezależnie od tego, gdzie je znajdzie; jeśli w dialekcie tekstów nie ma jakichś zjawisk naprawdę litewskich, używanych w innych dialektach, pisarz powinien korzystać z innych dialektów; jeśli pisarz wie, że używane przez niego słowo będzie niemal wszędzie rozumiane inaczej, powinien w miarę możliwości dostosować się do czytelników i zawsze starać się, by rozumiała go większość. Postępując w ten sposób wobec innych dialektów i pisząc w jednym dialekcie, można będzie oczekiwać, że dialekt tekstów będzie zrozumiały dla czytelników i nabędzie wszystkich praw „języka pisanego”. A zatem językiem tej gramatyki będzie „zwykły dialekt suvalkijski”, lecz w razie potrzeby zostanie on wzmocniony i udoskonalony także innymi dialektami”6. Niemal cały okres twórczej działalności J. Jablonskisa przypadł na czas kształtowania się narodowego litewskiego języka literackiego. Dzięki temu mógł bezpośrednio obserwować ten proces i aktywnie w nim uczestniczyć. Jego udział był bardzo owocny i znaczący dzięki wielkiej erudycji językoznawcy, zdrowemu rozsądkowi i głębokiej intuicji. Oczywiście nie powinniśmy przeceniać roli J. Jablonskisa, uznając go za jedynego twórcę narodowego litewskiego języka literackiego, a nawet jego ojca, jak czasem mówiono, niemniej nie należy zapominać, że na Litwie nie było innego tak energicznego i zdolnego językoznawcy, tak doskonale przygotowanego teoretycznie i z taką miłością pracującego nad rozwojem narodowego litewskiego języka literackiego 5 Petras Kriaušaitis, Gramatyka języka litewskiego... 1, Tylża, 1901. 6 Tamże, 1—2. 10 nie było. W tym sensie J. Jablonskis znacznie wyprzedził dwóch pozostałych wybitnych językoznawców litewskich — A. Baranauskasa i K. Jauniusa, którzy nie potrafili odczuć żywych i szerokich potrzeb kształtującego się narodu litewskiego ani powiązać ich ze swoją pracą badawczą. W omawianym tu sensie nie mógł dorównać J. Jablonskiemu nawet najmłodszy przedstawiciel tego słynnego czworga, K. Būga. Podczas gdy A. Baranauskas, a zwłaszcza K. Jaunius i K. Būga, zdobywali szczyty nauki o języku i nowatorstwem oraz oryginalnością swoich wniosków zadziwiali autorytety językoznawcze zarówno Europy Zachodniej, jak i Rosji, J. Jablonskis poświęcał się najprostszym, codziennym zagadnieniom praktyki narodowego litewskiego języka literackiego, od których szybkiego, sprawnego i naukowo uzasadnionego rozstrzygnięcia w ogromnej mierze zależał dalszy kierunek rozwoju narodowego litewskiego języka literackiego oraz jego doskonalenie. Badacze burżuazyjni niekiedy nazywali J. Jablonskisa eklektycznym językoznawcą. Warto zauważyć, że takie określenie jest nieścisłe i niesłuszne, ponieważ zbierając fakty językowe z różnych gwar i tekstów oraz je objaśniając, trzymał się on ścisłego systemu, zawsze miał wyraźnie określony cel, a przez całe życie kierował się jednolitym kryterium weryfikacji norm języka literackiego — nieskażonym językiem mówionym ludu. Choć w jego pracy przede wszystkim przeważały realizm i praktyczność, nie byłoby jednak trafne nazywanie go wyłącznie językoznawcą-praktykiem, jak często się czyni. Prawdą jest, że w całej historii litewskiego języka literackiego był największym i najbardziej produktywnym językoznawcą-praktykiem; nikt dotąd nie może mu dorównać. Jednak tak jak A. Juška spośród wszystkich autorów indywidualnych był i pozostaje najwybitniejszym litewskim leksykografem, K. Jaunius — najwnikliwszym fonetykiem i ścisłym systematykiem fonetyki, a K. Būga — najwybitniejszym komparatystą, etymologiem, akcentologiem i leksykologiem, tak J. Jablonskis pozostaje do dziś niedoścignionym syntaktykiem. A zatem był nie tylko praktykiem tworzącym język literacki, lecz także teoretykiem składni. Prawdą jest, że niektórzy zarozumialcy i pyszałkowaci ludzie zarzucali, i nadal zarzucają, pracom J. Jablonskisa z zakresu składni brak oryginalności, brak rozgraniczenia kategorii logiki i gramatyki, naśladowanie przestarzałych rosyjskich podręczników składni itd. Tym pyszałkom należy jednak powiedzieć, że choć pracowali w innych, lepszych warunkach, nie zdołali napisać bardziej oryginalnych prac składniowych, w których nie mylono by zagadnień logiki i gramatyki. Wiele szkolnych podręczników składni języka litewskiego, które ukazały się po pracach J. Jablonskisa (M. Durysa, P. Klimasa, Z. Kuzmickisa, P. Meškauskasa i in.), choć ich autorzy we wstępach i innych artykułach niekiedy sporo mówili o różnych dawnych i nowych kierunkach w składni, a w tekście podręczników szafowali takimi frazesami jak Wcześniej (na przykład w odniesieniu do zdań z jednorodnymi członami) sądzono tak..., a nauka (jakaś abstrakcyjna, nieokreślona „nauka”!) dowiodła, że jest inaczej i tym podobne, są niczym innym jak przeróbkami prac J. Jablonskisa z zakresu składni, w których najczęściej powtórzono nawet te same materiały ilustracyjne — te same przykłady językowe zebrane przez J. Jablonskisa. Można śmiało powiedzieć, że wszystkie prace gramatyczne J. Jablonskisa wydane osobno w formie książek zachowały do naszych czasów przynajmniej wartość teoretyczną i historyczną, jeśli nie zawsze praktyczną. W całym dorobku pisarskim J. Jablonskisa 11 prace gramatyczne zajmują najważniejsze miejsce. Miały one największe znaczenie dla rozwoju litewskiego języka literackiego, ponieważ były najszerzej wykorzystywane, czytane i przerabiane. To, że często je przerabiano i naśladowano, należy przede wszystkim tłumaczyć tym, że żadna z nich nie była odpowiednio dostosowana do potrzeb szkoły. Niekreatywnemu nauczycielowi naprawdę trudno było na ich podstawie prowadzić lekcje, zwłaszcza w niższych klasach. Żadna z nich nie zawiera ćwiczeń ani ścisłego systemu tematyczno-metodycznego układu materiału. Jednak dzięki zwięzłości treści, jasności i poprawności języka, jednolitości terminologii oraz wręcz klasycznie dobranym przykładom przez wiele lat stanowiły niezachwianą pomoc w nauczaniu i uczeniu się języka ojczystego — zarówno w szkole, jak i w życiu codziennym. Ze wszystkich prac J. Jablonskisa to one w największym stopniu przyczyniły się do rozpowszechnienia i utrwalenia norm fonetyki i ortografii, morfologii oraz składni litewskiego języka literackiego. Aby lepiej odczuć postępowość prac gramatycznych J. Jablonskisa oraz jasność i prostotę ich języka, przyjrzyjmy się, jak definiują rzeczownik: 1. A. Baranauskas, 2. K. Jaunius i 3. J. Jablonskis. 1. „Rzeczownik jest to słowo złożone z dwóch słów: rzecz—nazwa, które stają się jednym słowem: rzeczownik. Rzeczownik jest nazwaniem lub określeniem jakiejkolwiek rzeczy. Rzeczy jedne są żywe, mogące z własnej woli przenieść się z jednego miejsca na drugie, jak na przykład: człowiek, zwierzę, ptak, robak i inne...; inne zaś są nieżywe i z własnej woli nie mogą przejść z jednego miejsca na drugie: drzewo, stół, domy, słońce, żelazo i inne... Są też rzeczy wyobrażane w myślach, takie jak: Bóg, dusza, anioł, duch, chłód, cierpliwość itd. A zatem rzeczy dzielą się na: jedne są żywe, inne zaś nieżywe.” Żywe: Bóg, Anioł itd. Nieżywe: upał, chłód, miłość, prawda itd7. 2. „Rzeczownik albo nazwa bytu (nomen substantivum); wyrazy tego działu oznaczają nazwy rzeczy widzialnych i niewidzialnych, takie jak mężczyzna, kobieta, koń, owca, dąb, kamień, rozum, mądrość i in.8” 3. „Wyrazy, które oznaczają nazwę rzeczy, nazywamy rzeczownikami lub nazwami rzeczy. Rzeczy mogą być żywe (człowiek, zwierzę, ptak) i nieżywe (budynek, albo chata, ziemia, jezioro), widzialne (człowiek, ziemia) i niewidzialne (Bóg, rozum, pamięć). Nazwa każdej takiej rzeczy będzie rzeczownikiem9. Choć źródła przytoczonych tu cytatów, licząc od roku wydania, niewiele się różnią, ich język i pisownia są jednak bardzo odmienne. Prawdą jest, że źródła te różnią się bardziej pod względem roku napisania, ale i to, jak sądzę, nie przesądza o różnicach językowych. Już te króciutkie cytaty pokazują, że najprostszy i najbardziej przystępny dla nas jest język książki J. Jablonskisa, choć, jak wiemy, książka ta jest owocem pracy wykonanej w wielkim pośpiechu: napisano ją w zaledwie jedno lato, opierając się na rękopisie króciutkiej gramatyki P. Avižonisa. 7 Nauka o języku litewskim, wydana przez LL w Tylży w 1896 r., s. 22. 8 K. Jaunius, Gramatyka języka litewskiego, oryginał litewski i przekład rosyjski, s. 47, Piotrogród, 1908—1916 (część litewska). 9 Petras Kriaušaitis, Gramatyka języka litewskiego, s. 8, Tylża, 1901. 12 Wielką przewagą J. Jablonskisa (w porównaniu z innymi językoznawcami) stanowi to, że w swojej pracy potrafił wyodrębnić i wysunąć na pierwszy plan to, co w procesie rozwoju litewskiego narodowego języka literackiego było postępowe i żywotne. Wszelkie przeszkody w tym procesie starał się natychmiast rozpoznać i usunąć. Rozumiał, że język kościelnych ksiąg, pełen barbaryzmów i przez stulecia narzucany ludowi przez duchownych, pod żadnym względem nie może stanowić podstawy narodowego litewskiego języka literackiego. Elementów tego języka kościelnych ksiąg, zanieczyszczonego barbaryzmami, wciąż było szczególnie dużo w klerykalnej prasie końca XIX i początku XX wieku. Złotem nie był też język burżuazyjnej prasy liberalnej. Choć orientowała się ona na zachodnie dialekty południowych Auksztotów (Suvalkijczyków), nadal wymagała znacznej korekty i udoskonalenia. Wciąż roiło się w niej od obcych wyrazów i nieudanych neologizmów, takich jak parėdkas, rėdytojas, rėdikas, tavoras, metturgis, nabas-ninkas, grekonis, rymionis, kritikuoti, ateitinė (ateitis), apšviestūnas, tamsūnas, sandarbininkas, antgalvis, guodojimas, šėnavojimas, mokslinyčia (mokykla), mokslainė (t. p.), mokslinčius i tym podobne, oraz błędów składniowych i pokracznych konstrukcji, takich jak einu ant vakzalo, mokėjo ne brangiau trijų rublių, iš priežasties sausos vasaros, apsivedė su latvėmis, tyčia ilgai tęsia (giedodami), kad neduoti lietuviams giedoti, važinėja šiluose kailiniuose, atsiduoḍa nuomon malūnas mieste Radviliškyje, kalbėti prigimtoje kalboje i tym podobne. J. Jablonskis przez około pół wieku zdecydowanie walczył z takimi wadami języka. I trzeba przyznać, że oczyścił z nich litewski język literacki. Dzięki gruntownej znajomości języków klasycznych, słowiańskich i innych szybko i łatwo potrafił wyczuć, co zostało narzucone litewszczyźnie z zewnątrz, co jest jej obce, co szkodzi i zniekształca jej narodową specyfikę. Choć J. Jablonskis niezwykle wysoko cenił ludowy język mówiony, nieskażony obcymi wpływami, i uważał go za kryterium norm języka literackiego, nie lekceważył również języka najlepszych litewskich pisarzy — klasyków. Szczególnie cenił K. Donelaitisa, S. Daukantasa, M. Valančiusa, Žemaitė, J. Biliūnasa i innych pisarzy. Język dzieł literatury pięknej był kolejnym ważnym źródłem jego pracy nad językiem. Do źródeł swoich badań i działalności praktycznej podchodził bardzo krytycznie, wszystko weryfikując według tego samego kryterium — ludowego języka mówionego, oczyszczonego z obcych naleciałości. Przez całe życie niestrudzenie dążył do jedności i czystości litewskiego języka literackiego, nie tolerując jakiejkolwiek anarchii w praktyce językowej. Być może dlatego niektórzy ludzie o skromniejszym wykształceniu lingwistycznym zarzucali mu czasem zbyt rygorystyczne trzymanie się wypracowanych kanonów i nadmierne krępowanie nimi języka literackiego. Jednak, biorąc pod uwagę niestabilność i chwiejność ówczesnych norm języka literackiego, taką surowość J. Jablonskisa należy uznać za zjawisko postępowe. Bez jego zdecydowanej postawy trudno byłoby zapewne wykorzenić takie nieprawidłowości leksykalne, frazeologiczne i składniowe, jak betvarkė (netvarka), bedarbė (nedarbas), belaisvė (nelaisvė), priparodyti, prisiųsti (atsiųsti), kiaulių užlaikymas žiemą, virš dešimties, įsitėmyti, skaityti ką kaltų, pirmšėdis, įteikti pinigus sulig nurodyto adreso i ogromną liczbę innych. Gdyby tych nieprawidłowości nie wykorzeniono w porę, trudno byłoby naprawdę powiedzieć, dokąd potoczyłby się rozwój litewskiego języka literackiego. 13 O ile J. Jablonskis w pracach gramatycznych wydanych jako osobne książki przede wszystkim uwydatnił i pomógł utrwalić normy fonetyczne, ortograficzne, morfologiczne i składniowe, o tyle w swoich artykułach i recenzjach oczyścił leksykę i składnię języka literackiego z obcych elementów i innych nieprawidłowości. Artykuły i recenzje te stanowią swoistą kronikę rozwoju litewskiego języka literackiego, obejmującą niemal pół wieku i ukazującą, jakie były jego dolegliwości, jak je usuwano oraz co hamowało, a co sprzyjało rozwojowi języka literackiego. J. Jablonskis wniósł ogromny wkład w rozwój litewskiej terminologii. Uważał, że terminy powinni tworzyć i proponować specjaliści z poszczególnych dziedzin nauki, językoznawcy zaś mogą pełnić tu jedynie rolę konsultantów. W procesie kształtowania się narodowego litewskiego języka literackiego szczególnie odczuwano brak nazw dla rozmaitych nowych zjawisk życiowych i pojęć abstrakcyjnych (a właściwie, kiedyż to braku tego nie odczuwano?). Terminy i inne wyrazy, które dziś wydają nam się najbardziej zwyczajne, takie jak mokykla, ligoninė, turinys, įspūdis, įtaka i wiele innych, miały czasem po kilka, a nawet kilkanaście wariantów. Co ciekawe, J. Jablonskis lepiej niż ktokolwiek inny potrafił spośród tych wariantów wybrać najodpowiedniejsze — właśnie te, które najlepiej się przyjmowały. Do dziś wyraźnie odczuwamy wpływ J. Jablonskisa w dziedzinie terminologii. Sam utworzył i wprowadził do obiegu wiele rozmaitych terminów. Można powiedzieć, że jego autorstwa jest większość obecnie używanych terminów gramatycznych, na przykład z morfologii: vardininkas, kilmininkas, naudininkas, galininkas, vietininkas; asmenavimas, asmenuotė; vienaskaita, daugiskaita; esamasis, būtasis kartinis, būtasis dažninis, būsimasis, ištisinis, sudurtinis laikas; jungtukas, jaustukas, ištiktukas, prielinksnis, dalelytė i wiele innych; ze składni: veiksnys, tarinys, pažyminys, papildinys; pagrindinis, šalutinis sakinys; kablelis, klaustukas, šauktukas i tak dalej. Również inni litewscy językoznawcy (A. Baranauskas, K. Jaunius) intensywnie tworzyli terminy gramatyczne, lecz ich praca w tej dziedzinie nie była owocna. Wiele utworzonych przez nich terminów nie tylko nie opierało się na zasadach słowotwórstwa litewskiego, ale często było niezrozumiałych; por. na przykład takie terminy A. Baranauskasa: rašteilis (raidė), siaudis (priebalsis), lankstygaliais (galūnė), savivardžiai daiktavardžiai (tikriniai daiktavardžiai), skundalankis (galininkas); Jauniusa: tarsnis (garsas), santara (priebalsis), santaika (sintaksė), apysaka (tarinys), apskųstinis (galininkas) i tak dalej. Nawet wiele powszechnie dziś używanych terminów z nauk przyrodniczych i matematycznych jest dziełem słowotwórczym Jablonskisa, na przykład: deguonis, dauginamasis, daugiklis, sandauga i inne. Przez całe życie J. Jablonskis zabiegał również o ujednolicenie i unormowanie ortografii. Dzięki jego staraniom przyjęła się pisownia dwugłosek ie i uo zamiast zapisywanych wcześniej innych liter: į i ū. Wprowadził także oznaczanie ū (długiego) obok wcześniej przyjętego y. Niektóre jego propozycje się nie przyjęły, na przykład pisownia vezdamas, mezdams. Nie można pominąć również wkładu J. Jablonskisa w rozwój języka litewskich dzieł literatury pięknej. To przecież w znacznej mierze on wprowadził do literatury litewskiej pisarkę Žemaitė. Dzięki swoim wnikliwym poprawkom i wskazówkom 14 Twórczość Žemaitė uczynił dostępną i łatwo zrozumiałą dla całego społeczeństwa litewskiego. Przez całe życie zajmował się rozwojem języka utworów litewskiej literatury pięknej. Kończąc, należy przypomnieć, że wraz z rozwojem i doskonaleniem się całego litewskiego języka literackiego przez cały czas rozwijał się i wzbogacał także indywidualny język pism J. Jablonskisa. Jeśli w pierwszym dziesięcioleciu jego działalności język jego pism niewiele różnił się od języka innych ówczesnych działaczy kultury czy pisarzy, a nawet wcale się nie różnił, to z biegiem czasu coraz łatwiej dostrzec swoistość i oryginalność jego języka i stylu, niekiedy tak wyraziste, że już po jednym zdaniu nietrudno wyczuć i rozpoznać samego autora. Taka cecha jest zazwyczaj właściwa jedynie wielkim pisarzom, którzy włożyli wiele wysiłku w doskonalenie języka swoich utworów. Dlatego też nieprzypadkowo przykładami języka J. Jablonskisa posługują się w różnego rodzaju pracach z zakresu językoznawstwa i praktyki językowej na równi z przykładami języka najwybitniejszych pisarzy. Wpływ prac J. Jablonskisa jest żywo odczuwany do dziś zarówno w dziedzinie podnoszenia kultury litewskiego języka literackiego, jak i rozwoju językoznawstwa litewskiego. ROLA J. JABLONSKISA W ROZWOJU LITEWSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO К. М. УЛЬВИДАС Streszczenie Koniec XIX i początek XX wieku to niezwykle ważny okres w rozwoju litewskiego języka literackiego. W tym czasie najintensywniej przebiegał i dobiegał końca proces kształtowania się narodu litewskiego. Litewski język literacki, którego rozwój rozpoczął się już w połowie XVI wieku, osiągnął w tym okresie nowy etap — etap rozwoju narodowego języka literackiego. J. Jablonskis (1860—1930) zajmuje najważniejsze miejsce w historii kształtowania się litewskiego narodowego języka literackiego. Całą swoją wiedzę i siły poświęcił ożywieniu i rozwojowi litewskiego języka literackiego oraz wzbogacaniu litewskiego językoznawstwa. Całą swoją działalnością twórczą J. Jablonskis jest ściśle związany z rozwojem litewskiego narodowego języka literackiego. Większa i najważniejsza część spuścizny twórczej J. Jablonskisa została opublikowana w pięciotomowym wydaniu dzieł1 oraz dwutomowym wydaniu wybranych dzieł2. 1 Jablonskio raštai (redagavo J. Balčikonis), 1—5, Kaunas, 1932—1936. 2 J. Jablonskis, Rinktiniai raštai (sudarė J. Palionis), 1—2, Vilnius, 1957—1959. 15 Najważniejszym źródłem prac językoznawczych J. Jablonskisa i kryterium rozwijanego przez niego litewskiego narodowego języka literackiego był litewski ludowy język potoczny. Niemal cały okres działalności twórczej J. Jablonskisa przypadł na okres kształtowania się litewskiego narodowego języka literackiego. Mógł więc bezpośrednio obserwować proces kształtowania się litewskiego narodowego języka literackiego i aktywnie nań oddziaływać. Należy podkreślić, że wpływ ten, ze względu na wielką erudycję, głęboką intuicję i wyczucie językoznawcy, był bardzo owocny i znaczący. W owym czasie na Litwie nie było innego tak energicznego, tak dobrze przygotowanego teoretycznie i z taką pasją pracującego językoznawcy jak J. Jablonskis. Pod tym względem znacznie przewyższał dwóch innych wybitnych litewskich językoznawców — A. Baranauskasa i K. Jauniusa, którzy nie potrafili głębiej zrozumieć żywotnych i szerokich zainteresowań kształtującego się narodu litewskiego. Nawet najmłodszy przedstawiciel tej wybitnej czwórki litewskich językoznawców — K. Būga — nie mógł pod tym względem dorównać J. Jablonskisowi. Podczas gdy A. Baranauskas, a zwłaszcza K. Jaunius i K. Būga, zdobywali szczyty nauki językoznawczej, zadziwiając zarówno rosyjskich, jak i zachodnioeuropejskich językoznawców nowością lub oryginalnością swoich wniosków, J. Jablonskis nie odrywał się od codziennej praktyki językowej, poświęcając wiele uwagi zagadnieniom kultury języka. Od szybkiego, naukowo uzasadnionego rozstrzygnięcia tych kwestii w dużej mierze zależał dalszy rozwój litewskiego języka literackiego. Chociaż we wszystkich pracach J. Jablonskisa przeważają realizm i praktyczność, niesłuszne byłoby jednak uznawanie go wyłącznie za językoznawcę-praktyka, jak często się zdarzało i zdarza. J. Jablonskis jest bez wątpienia najbardziej produktywnym językoznawcą-praktykiem w całej historii litewskiego języka literackiego. Lecz tak jak A. Juška jest spośród wszystkich litewskich językoznawców najwybitniejszym leksykografem, K. Jaunius — fonetykiem, a K. Būga — komparatystą, etymologiem, akcentologiem i leksykologiem, tak J. Jablonskis pozostaje do dziś niezrównanym składniowcem. J. Jablonskis jest więc nie tylko językoznawcą-praktykiem, lecz także teoretykiem. Można śmiało stwierdzić, że wszystkie prace gramatyczne J. Jablonskisa, wydane drukiem w postaci osobnych książek3, zachowują, jeśli nie zawsze znaczenie praktyczne, to przynajmniej teoretyczne i historyczne. W całym dorobku twórczym J. Jablonskisa prace gramatyczne zajmują najważniejsze miejsce. W większym stopniu niż pozostałe prace... 3 Chodzi o następujące prace J. Jablonskisa: 1) Lietuviškos kalbos gramatika... Petras Kriaušaitis. Tilžėje 1901; 2) Rygiškių Jono Lietuvių kalbos sintaksė pirmoji dalis, Seinai, 1911; 3) Rygiškių Jono Lietuvių kalbos gramatika... Kaunas, 1922 (Pierwsze wydanie tej książki —P. Kriaušaičio ir Rygiškių Jono Lietuvių kalbos gramatika, Vilnius, 1919); 4) Rygiškių Jono Lietuvių kalbos vadovėlis, Kaunas, 1925; 5) Rygiškių Jono Linksniai ir prielinksniai, Kaunas, 1928. 16 ...prace J. Jablonskisa przyczyniły się do rozpowszechnienia i utrwalenia norm fonetycznych, ortograficznych, morfologicznych i składniowych litewskiego języka literackiego. Wielką zaletą działalności twórczej J. Jablonskisa jest to, że potrafił dostrzec, odróżnić i wyodrębnić w procesie rozwoju litewskiego narodowego języka literackiego to, co najbardziej żywotne i postępowe. Wszystko, co temu procesowi przeszkadzało, natychmiast usuwał. J. Jablonskis dobrze rozumiał, że język literatury kościelnej, zaśmiecony żargonizmami, nie może stać się podstawą litewskiego narodowego języka literackiego. Pod koniec XIX i na początku XX wieku język litewskiej prasy klerykalnej obfitował w elementy żargonowe języka literatury kościelnej. Język prasy burżuazyjno-liberalnej nie różnił się od niego niczym istotnym; choć opierał się na zachodnioauksztockim (suwalskim) dialekcie, nadal wymagał normalizacji i udoskonalenia. Krótko mówiąc, w litewskim języku pisanym końca XIX i początku XX wieku całymi seriami występowały takie barbaryzmy lub nieudane neologizmy leksykalne, jak parėdkas (por. pol. porządek, we współczesnym litewskim języku literackim tvarka), tavoras (por. pol. towar, we współczesnym litewskim języku literackim prekė), meturgis (por. jarmark, niem. Jahrmarkt, we współczesnym litewskim języku literackim preky metis), nabašnikas (por. pol. nieboszczyk, we współczesnym litewskim języku literackim velionis), rymionis (por. Rzymianin, pol. rzymianin, we współczesnym litewskim języku literackim romėnas), kritikavoti (por. krytykować, pol. krytykować, we współczesnym litewskim języku literackim kritikuoti), šėnavojimas (por. szanowanie, pol. szanowanie, we współczesnym litewskim języku literackim gerbimas), ap šviestūnas ‘inteligent’ (we współczesnym litewskim języku literackim šviesuolis, inteligentas), sandarbininkas (por. współpracownik, we współczesnym litewskim języku literackim bendradarbis), antgalvis (por. tytuł, pol. na(d)główek, we współczesnym litewskim języku literackim antraštė), mokslinyčia ‘szkoła’ (we współczesnym litewskim języku literackim mokykla), mokslinčius ‘uczony’ (we współczesnym litewskim języku literackim mokslininkas) itd., a także takie solecyzmy, jak einu ant vakzalo (por. idę na dworzec, we współczesnym litewskim języku literackim einu į stotį), jis mokėjo ne brangiau trijų rublių (por. płacił nie więcej niż trzy ruble, we współczesnym litewskim języku literackim jis mokėjo ne daugiau kaip tris rublius), jis važinėja šiltuose kailiniuose (por. jeździ w ciepłym futrze, we współczesnym litewskim języku literackim jis važinėja apsivilkęs šiltais kailiniais), atsidavoda nuomon malūnas mieste Radviliškyje (por. młyn w mieście Radviliškis jest oddawany w najem, we współczesnym litewskim języku literackim išnuomojamas malūnas Radviliškyje), kalbėti prigimtoje kalboje (por. pol. mówić w ojczystym języku, mówić w języku ojczystym, we współczesnym litewskim języku literackim kalbėti gimtąja kalba) itd. J. Jablonskis zdecydowanie walczył z takim zaśmiecaniem litewskiego języka literackiego i trzeba przyznać, że walka ta była skuteczna. J. Jablonskis wniósł wielki wkład w rozwój terminologii litewskiej. W okresie kształtowania się litewskiego narodowego języka literackiego odczuwano dotkliwy brak terminów z poszczególnych dziedzin nauki. 2. Kalbotyros klausimai, IV 17 Obok takich słów jak mokykla „szkoła”, ligoninė „szpital”, turinys „treść”, įspūdis „wrażenie”, įtaka „wpływ” i wielu innych, które dziś utrwaliły się jako jednolite terminy, używano po kilka wariantów. Interesujące jest to, że J. Jablonskis lepiej niż ktokolwiek inny potrafił spośród wszystkich tych wariantów wybrać najtrafniejsze — właśnie takie, które najłatwiej przyjmowały się w języku literackim. Jeszcze i dziś odczuwa się dobroczynny wpływ J. Jablonskisa na litewską terminologię. To on utworzył i upowszechnił większość używanych dziś litewskich terminów gramatycznych, na przykład vardininkas „mianownik”, kilmininkas „dopełniacz”, galininkas „biernik”, vietininkas „miejscownik”, asmenavimas „koniugacja”, vienaskaita „liczba pojedyncza”, esamasis, būasis kartinis, būasis dažninis, būsimasis laikas „czas teraźniejszy, przeszły jednokrotny, przeszły wielokrotny, przyszły”, jungtukas „spójnik”, jaustukas „wykrzyknik”, prielinksnis „przyimek”, veiksnys „podmiot”, tarinys „orzeczenie”, pažyminys „przydawka”, papildinys „dopełnienie” itd. Terminy tworzyli także inni litewscy językoznawcy (A. Baranauskas, K. Jaunius), ale czynili to bardzo nieudolnie. Wiele z tych terminów jest nie tylko nieuzasadnionych z punktu widzenia praw słowotwórstwa litewskiego, lecz także zupełnie niezrozumiałych; por. na przykład takie neologizmy A. Baranauskasa, jak raštėlis „litera”, siaudis „spółgłoska”, lankstygalis „końcówka”, skundlankis „biernik”; K. Jauniusa: tarnis „dźwięk”, santara „spółgłoska”, santaika „składnia”, apysaka „orzeczenie”, apskūstinis „biernik” itd. J. Jablonskis utworzył wiele terminów z zakresu matematyki i nauk przyrodniczych, używanych do dziś, np.: deguonis „tlen”, dauginamasis „mnożna”, daugiklis „mnożnik”, sandauga „iloczyn” i in. J. Jablonskis wniósł również znaczący wkład w rozwój litewskiej ortografii. Niewygodne į i ų zastąpił wygodniejszymi ie i uo. Wprowadził także ū (obok y). J. Jablonskis przez całe życie troszczył się o rozwój litewskiej literatury pięknej. Starannie redagował utwory pisarki Žemaitė, dzięki czemu stały się one dostępne dla szerokiego grona odbiorców. Dobroczynny wpływ prac J. Jablonskisa obserwuje się do dziś zarówno w praktyce językowej, jak i w litewskim językoznawstwie radzieckim.