Nauji duomenys iš toponimikos

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWCZE ZAGADNIENIA V LrErEWSKA SRR AKADEMIA NAUK NOWE DANE Z TOPONIMII A. VANAGAS W 1961 roku uczestnicy i pomocnicy ekspedycji dialektologiczno-toponimicznych zorganizowanych przez Instytut Języka Litewskiego i Literatury zebrali toponimię ponad 800 wsi. Ogółem zapisano około 6 000 nazw miejscowych, z których część do tej pory była niesłyszana i nieznana. Dla niektórych od dawna znanych ir nazw znaleziono nowe warianty, które będą mogły pomóc właściwiej wyjaśnić budowę i semantykę nazwy miejscowej. Materiały zebrane na potrzeby praktyki są przydatne, ponieważ pozwolą uściślić kilkadziesiąt obecnie znanych zniekształconych nazw ji miejscowości, głównie nazw zamieszkanych miejscowości. Spośród zapisanych w tym roku nieznanych dotąd nazw miejscowości lub znanych jedynie z piśmiennictwa można wymienić następujące: Apsta || Apstė rzeka. Pgg. miasteczko Vilkyškiai, dopływ Jury, rzeka Baltupis. Pgg. okolice Lauksargiai, dopływ Gilandė. rzeka Brideikis. Šk. okolice Liepalot wieś Marčiuki, rzeka Cinkupys Vlkj. okolice Lebedžių rzeka Gala Pkr. okolice Vilūnaičių Paliečių k. rzeka Garšpelkditis Rs. okolice Paalsio wieś Paalsio I, gmina Alsa rzeka Garspelkis Rs. okolice Paalsio Paalsio I wieś, powiat Alsos rzeka Gervynas Pgg. okolice Pagėgiai wieś Pavilkiai, powiat Vilkos potok Jūodšakis, rzeka Jūočakis Jrb. okolice Viešvilė wieś Smalininkai, dorzecze Świętej rzeka Kreivė Pgg. okolice Griežpelki wieś Kreivėnai, dopływ Vilki rzeka Kreivūtė Pgg. okolice Stoniškiai wieś Berštininkai, prawy dopływ Gęgė rzeka Medinupė Pgg. okolice Katyčių wieś Anšyšiai, brzeg Šyšy rzeka Medžiūikė Pgg. okolice Stoniškiai wieś Alekny, rzeka Mylé, rzeka Mild up. Švnč. okolice Trečiūnów wieś Mylionys, do jeziora Gilūto, rzeka Nėkščiupis Ukm. okolice Lyduokiai wieś Nuotekos, dopływ Świętej rzeka Peleka Święc. Okolice Ropiškės Wieś Papelekis, rzeka Skdistupis Święc. Okolice Vosiūnai Wieś Stajėtiškis, dopływ Svylė Rzeka Suddupis, rzeka Soudupis Mł. okolice Tirkšlių wieś Jonaičiai, rzeka Šandys, rzeka Šundys Św. miasteczko Švenčionėliai, dorzecze Žeimeny rzeka Žaizdrūpė Shu. miasteczko Rusnė, do Zalewu Kurońskiego jezioro Adiglis || Ūglis || Jūsis Święt. okolice Trečiūnų wieś Žąsinai, jezioro Liūnaitėlis Švnč. miasteczko Švenčionėliai jezioro Praplėšimas Jrb. okolice Dainių wieś Greičiai 185 Sirvétas t. jez. Sirvėtas Švnč. okolice Kirkučiai Kėriškės k. jez. Sničginis Švnč. okolice Baranavos Peršuokšnos vs. | Striūgis jez. Jrb. okolice Dainių Palėkių k. Krakinys os. Svné. okolice Jurgeliškės Drarykščių k. Linga, np. Święciany. okolice Svirkų Girdėnų k. Pūskrypėlė, np. Święciany. okolice Kavaltiškės Jakiele k. Paukštė np. Św. okolice Adutiškisa Linkonie k. Salvis np. Pkr. okolice Mažeikoni ir k. Skverbljs majątek ziemski Ukm. okolice Żemaitkiekimia Antatilčių k, Spuigé majątek ziemski Ukm. okolice Żemaitkiekimia Antatilčių k. Vaidminas np. Akm. okolic Wysokich Suginčių k. Aliai b. Śwncz. okolic Svirkų Nūdžius b. Rk. okolice Verksnionii Taraldžių k. Skalyys b. Sl. okolice Kairių Kirbaičių k. Alputai mš. VIkj. okolice Lebedžių Asinis, las. Święciańskie okolice Kavaltiškės Antanų k. Legmfynės, las. Pkr., okolice Pakruoja Sudélis, las. Święciany okol. Kowalczyszki ir k. Grynė, b. Święciany okol. Bielion Dauksze k. Wojdaty b. Ps. okol. Śwobiszek Gailionów k. Wzgórze Aukšrūtas VIkj. okolice Lebedžių Wzgórze Kaūkalnė Ukm. okolice Lyduokių Jogvilų k. Zasiūtė t. Zašūta. kin. Pnd. okolice Čedasów Janikūnów k. Ponieważ niektóre z wymienionych tu nazw rzeczywiście mogą być cenne dla różnego rodzaju porównań etymologicznych, być może przynajmniej ir część z nich będziemy mogli dostrzec w świetle tych iš kilku uwag: Nazwa jeziora ĄAriglis, ir iš używana obok zeslawizowanej formy Uglis (por. lit. węgiel ros. y20.16), ma jeszcze jeden wariant, co prawda już prawie zapomniany — Jūsis, Jezioro Aiiglis znajduje się w grupie kilku jezior, w której inne, położone całkiem niedaleko, jezioro nazywa się Mūsis. Obie nazwy — Jūsis ir Mūsis — bardzo kojarzą się su z apelatywami ir jūsų mūsų. Analogia tych dwóch powszechnie używanych wyrazów pospolitych mogła mieć wpływ na nazwy jezior Jiisis i Mūsis. Można przypuszczać, że znana nazwa pary jezior Jūsis wskutek wspomnianej analogii mogła powstać od *Juosis, którego rdzeń juos-, być może, moglibyśmy zestawić z wyrazem pospolitym judsti „czernieć“, judsvas „nie całkiem czarny“. Wówczas nazwy Ariglis i *Juosis być może moglibyśmy uważać za niejako synonimiczne. W takim przypadku nazwa jeziora Aiglis miałaby znaczenie przenośne. Warto zauważyć, że pewien miejscowy stary Rosjanin, dobrze znający nazwy wszystkich jezior tej grupy, jeszcze i teraz wyczuwa semantykę nazwy jeziora Aiiglis i niepytany wyjaśnia, że jest to „uėpnbiė, czarny“. Nazwę lasu Asinis, wymawianą asinis, można porównać z nazwami rzek Asinis (Sasnava, dopływ Vabalkšnė), Asytė (Imbradas, do jeziora Auslas) i innymi hydronimami* o tym rdzeniu, których początkowe a niektórzy zapisują z nosówką i porównują z apelatywem ąsd. Jeżeli nazwa lasu Asinis miałaby coś wspólnego z ąsd, miejscowa ludność wymawiałaby ją *ūsinis. W sprawie Asinis por. asys =asiūklis. W sprawie semantyki Asinis mš., Asinis up. ! Szerzej zob. B. Savukynas, Ežerų vardai, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 3, Vilnius, por. Asiūklys up. (Babtai, dopływ Niewiaży), Asiūklė up. (1. Debeikiai, Bigulio ds. 1960, 186 2. Svėdasai, dopływ Maleišy. ). Nazwa łąki Sdlvis jest nierozerwalnie związana z ogólnym, rzadko używanym w języku literackim słowem salvėti „sączyć się, kapać, płynąć” (Daugai, Nemunaitis), salvėjimas „Jašėjimas” (Linkuva). Nazwa rzeki Apstė || Apsta (Vilkyškiai, ujście Jūros) uzupełni grupę litewskich hydronimów su łączonych z lit. apušė, łot. apse, pr. abse. Szczególnie interesująca jest nazwa łąki Spuigé. W kartotece „Słownika języka litewskiego” Instytutu Języka i Literatury Litewskiej z tej samej okolicy (Žemaitkiemis) zapisano wyraz pospolity spuigė „łąka, którą wiosną zalewa woda”: niedużo będzie siana na spuigė, bo wiosną było mało wody. Obecnie trudno powiedzieć, czy nazwa łąki Spuigė powstała od apelatywu spuigė, czy też apelatyw spuigė jest niczym innym jak często używaną nazwą własną. Jak się wydaje, nie są dotąd znane żadne inne wyrazy, ani pospolite, ani własne, z rdzeniem spuig. Nazwa jeziora Striūgis jest pierwszym hydronimem z tym rdzeniem w naszym zasobie nazw. Łączy się ją z apelatywem striūgas „krótki”, striūgis „udeptany” (Šakyna), striugėti „deptać” (Radviliškis), stringinti „udeptywać” (Gruzdžiai). W kwestii semantyki por. Rzeka Trumpė (1. Eržvilkas, dopływ Vidauji 2. Gargždai, dopływ Žvelsy 3. Jurbarkas, dopływ Kamė, i in.). Nazwa góry Zasiūtė, wymawiana zašūta, podobnie jak Zasos kalnėlis, nazwa zaścianka Zasiniškis, ze względu na początkowe z może mieć pochodzenie selońskie. Szczególnie interesująca jest nazwa rzeki Gala. Rdzeń -gal-, często występujący w nazwach miejscowości, głównie w nazwach osad, był niejednokrotnie objaśniany przez językoznawców. K. Būga drugi komponent nazw osad -gala wiązał z litewskim apelatywem galas, łot. gals w znaczeniu „KOoHel, OKpecTHOCTb, OOjnacTb“*, Obszernie o litewskich nazwach miejscowości z -gala pisał R. Šmitleinas, porównując rdzeń -gala z lit. galia, galėti.*. Ostatnio V. Gudelis opublikował artykuł o nazwach miejscowości z -gal*, w którym przedstawił własną oryginalną, choć lingwistycznie nie do końca umotywowaną, etymologię rdzenia -gal. Zdaniem V. Gudelisa forma prabałtycka gala mogła oznaczać „woda, mokre miejsce, grzęzawisko, bagno““*. Nazwa rzeki Gala w rejonie pokrojskim będzie pierwszą jednopniową, bezsufiksalną nazwą rzeki z rdzeniem -gal w litewskim zasobie nazw i, jak widać, będzie miała znaczenie dla dalszego wyjaśniania semantyki rdzenia -gal w nazwach miejscowości. rejon orański. okolice Dubičiai. do tej pory znana była dopełniaczowa nazwa jeziora Lynežerio ėčžeras. Zapisana w tym roku nazwa tego jeziora Lynas sugeruje następującą kolejność powstania nazwy jeziora Lynežeris: Lynas jez. — Lynežeris jez. —> Lynežeris w. — Lynežerio &%eras. W sprawie Lynas || Lynežeris por. Aklas || AklaZeris (Liubavas- ). Bardzo interesujące paralele zostały odnotowane w nazwie miasta i rzeki Viešvilė: Viešvilvė, Viešulvė, por. Viešulvėnį giria (tamże), viešulvėnas „mieszkaniec Viešvilė” (zapisała El. Grinaveckienė). Obecnie trudno powiedzieć, która z trzech form — Viešvilė, Viešvilvė, Viešulvė — jest starsza, która pierwotna, a która pochodna, jednak już sama obecność tych wariantów obala znaną hipotezę R. Schmittleina dotyczącą nazwy rzeki Viešvilka i -2 K. Būga, Rinktiniai raštai, I, Vilnius, 1958, s. 251; 134. SR. Schmittlein, Etudes sur la nationalitė des Aestii, I, Toponymie lituanienne, Bade, 1948, s. 153. > 4 Zob. Rocznik Geograficzny, t. 3, Wilno, 1960. 5 Tamże, w wyjaśnip. 74. 187 4 eniu nazwy miasteczka Viešvilė?, R. Smitleinas twierdzi, że forma nazwy rzeki Viešvilka, wymawiana czasami przez miejscowych mieszkańców (a nie zawsze, jak uważa R. Šmitleinas), jest stara, natomiast nazwa miasteczka Viešvilė nie ma już formantu -ka dlatego, że miejscowi Niemcy go odrzucili. Nazwę rzeki Viešvilka dzieli on na dwie części: viešir -vilka, a -vilka porównuje z litewskim apelatywem velka „wozi”, łotewskim valks „strumyk”. Wydaje nam się, że w nazwie rzeki Viešvilka nie ma żadnego -vilk-, -velk-, -valk-, a formant -ka pojawił się później, podobnie jak często pojawia się on także w innych litewskich nazwach rzek (por. Upėlė — Upėlka, Vabūlė — Vabdlka, Vyžuona — Vyžūnka, Žiežmara — Žiežmarka, Akmena — Akmėnka- ), dlatego do wyjaśnienia należałoby wybrać nie Viešvilka, lecz Viešvilė || Viesvilvé || Viešulvė. Dla kilku obecnie znanych miejscowej ludności i oficjalnie używanych nazw miejscowości zapisano inne warianty lub starsze formy, np. : Baltūniškė k. Švenč. Vosiūnų apyl. — stara nazwa tej wsi Grūodžiai. Bandariškė wieś, rej. święciański Okręg Vosiūnai —stara nazwa Norėliai, także Noraliai. Kaltanėnai miasteczko rej. święciański —równolegle używana jest także forma Kaltanėnys. Kniceriškė wieś, rej. święciański Okręg Kirkučiai —stara nazwa Bulbieniai. wieś Milésai, rejon Święciany. okolice Svirków. —stara nazwa Vasilkai. wieś Stepanovščizna, rejon Święciany. okolice Kirkuciów. —inna nazwa to Gudeliai. Subatiškė, także Subačiškė < *Subaciškė, wieś, rejon Święciany. Okolice Adutiškisu —dawna nazwa Meškiniai. Zebrany w tym roku materiał toponimiczny pokazuje, że w dokumentach, prasie, na szyldach, drogowskazach przydrożnych, mapach i w innych miejscach nazwy wielu miejscowości nadal mają zniekształcone, niedokładne formy. Tylko w rejonie święciańskim stwierdzono kilkadziesiąt takich zniekształceń, z których bardziej oczywiste tutaj wymienimy (najpierw podaje się formę zalecaną dla języka literackiego): Aidūkai wieś (niedokł. Gaidukai) okolice Bielioniai. Akmenyniškė wieś (niedokł. Akmeniškė) okolice Svirkos. Atdukai wieś (niedokł. Gataukai, Gataukos) okolice Svirkos. Aučynos wieś (niedokł. Aučina, Aučinas) okolice Bielioniai. Baltrutiškė wieś (niedokł. Baltrutiškės) okolice Ropiškės. Jezioro Bėržuvis || Beržuvys (niedokł. Bežuvys), okolice Bielioniai. Wieś Beržuvio, wieś Bielionys (niedokł. Belionys), okolice Bielioniai. Wieś Gasiūliškė (niedokł. Gasiuliškiai), okolice Strūnaitis. Wieś Gyliškė (niedokł. Giliskis), okolice Jurgeliškės. Wieś Girdžiūliškė (niedokł. Girdžiuliškiai, Girdziuliškiai), okolice Trečiūnai. Wieś Guzéniské (niedokł. Guzeniškė), okolice Modžiūnai. Wieś Jaciūnai (niedokł. Jacūnai), okolice Trečiūnai. Zaścianek Janūtiškė (niedokł. Janutiškis), okolice Ropiškės. Jez. i w. Juodynas (niedokł. Jodinas), okolice Reszkutanów. Rz. Krašuona (niedokł. Krašona), okolice Kirkuć. Jez. Kretūonas || Kretūonis (niedokł. Kratonas, Kretonas), okolice Reszkutanów. W. Kretionys (niedokł. Kretonys), okolice Reszkutanów. W. Kryčėlės (niedokł. Kričelės), okolice Bielionów. W. Kūrpės (niedokł. Kurpė), okolice Grigaliunów. 6 R. Schmittlein, Etudes sur la nationalitė des Aestii, I, Toponymie lituanienne, Bade, 1948, p. 125. 188 W. Kūsliškė (niedokł. Kusliškiai), okolice Strunajcia. Lygumai w. (niedokł. Lygūmai), okolica Grigaliūnów Margūmiškis wieś (niedokł. Margūmiškiai), okolica Modžiūnų Medišionys wieś (niedokł. Meduišonai, Medušonys- ), obwód Trečiūnai Mėlnykai wieś (niedokł. Melnikai), gmina Strūnaitis Meškiniai, w. (niedokł. Meškinė), okręg Trečiūnai. Mieżiony wieś (niedokł. Meżiony), gmina Modziuny Myliai, wieś, st. kol. st. (niedokł. Miliai) okol. Strūnaitisa Nazwa wsi od nazwy rzeki Mylé. Mylionys k. —(niedokł. Melionys, Milionys) okol. Trečiūnai. Nazwa wsi od nazwy rzeki Mylė, por. rzekę Svyla w tym samym rejonie. —Svyliénys. k Minėliškė vk. (niedokł. Mineliškiai) okol. Strūnaitis. Moliūniškė vk. (niedokł. Maliūniškė) okol. Grigaliūnai. Papiské k. (niedokł. Papiškiai) okol. Bielionys. Pėršaukštis k. (niedokł. Peršukšta, Peršukštis) okol. Modžiūnai. —z zeslawizowanego. Peršukštoi. Rzeka Peršuokšna i wieś (niedokł. Peršokšna), okolice Baranowa. Wieś Pervėniškė (niedokł. Perveniškis), okolice Reškutėnai. Wieś Rėkūčiai (niedokł. Rekučiai), okolice Reškutėnai. Wieś Rūdabestis (niedokł. Rudabestis- ), okolice Vidutinė. Wieś Sakališkė (niedokł. Sakališkės), okolice Trečiūnai. Wieś Stajėtiškis. Stajėčiškis, Stajėciškis (niedokł. Stajatiškis), okolice Vosiūnai. Stūgliai wieś (niedokł. Stugliai) gmina Kirkučiai. Svyla rzeka i wieś (niedokł. Svilka) gmina Vosiūnai, por. Svyla wieś, rejon ignaliński „Svylionys wieś (niedokł. Svilionys, Svilonis) gmina Vosiūnai. —od nazwy rzeki Svyla Svirkos wieś (niedokł. Svirkai) gmina Svirkos. Šakališkė wieś (niedokł. Šakališkiai) gmina Strūnaitis. Šaučiškė || Ušaučiškė < *Užšaučiškė wieś (niedokł. Užautiškė) gmina Kirkučiai. Vaikūčiai wieś (niedokł. Vaikučiai) gmina Bielionys. Vajūonis jezioro (niedokł. Vajonis) gmina Reškutėnai. wieś Rėkučiai, wieś Vėžiškė (niedokł. Viaziškė, Viažiškė), okręg Jurgeliškės wieś Vėjinė (niedokł. Vejinė), okręg Juodiškis wieś Zadvarnykai (niedokł. Zadvornykai), okręg Grigaliūnai wieś Žvyriai (niedokł. Žvirkai), okręg Svirkai Skróty okręg. —okręg b. —bagno dš. — prawy (dopływ) jez. — jezioro żel. st. — stacja kolejowa int. — dopływ k. — wieś kln. — góra kr. — lewy (dopływ) mstl, — miasteczko 189