„Knygos nobažnystės“ giesmyno skoliniai

LITEWSKIEJ JĘZYKA STRUKTURY BADANIA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVI (1987) HALINA SIAURUKIENĖ ZAPOŻYCZENIA W ŚPIEWNIKU „KNYGA NOBAŽNYSTĖS” Dotychczas Leksyka śpiewnika „Knyga nobažnystės” nie była specjalnie badana. Autorka artykułu sporządziła rejestr tej części publikacji kiejdańskich, w którym odnotowano 3178? leksemów; zapożyczeń jest 500, tj. 16942, Większość zapożyczeń stanowią slawizmy, pozostałą część – germanizmy i hebraizmy (489), (9) ir (2). Ustalenie, które slawizmy pochodzą z języka iš polskiego, białoruskiear go czy rosyjskiego, jest bardzo o trudne, a w niektórych przypadkach niemożliwe ze względu na podobieństwo struktury poszczególnych wyrazów tych języków. Ustalając pochodzenie słów, oparto się na słownikach slawizmów P. Skardžiusa oraz germanizmów K. Alminauskisa ir E. słownikach etymologicznych Frenkla. W niniejszym artykule omówiono strukturę morfologiczną, adaptację oraz semantykę zapożyczeń. Zapożyczenia rzeczownikowe. Jest to największa grupa zapożyczeń w śpiewniku „Knygos nobažnystės” (306)*. Większość z nich stanowią slawizmy i tylko 6 germanizmów (kunigas, kunigaikštis, mūras (?), penigas, pinigas, harfa (?). Słowiańskie i ir germańskie rzeczowniki, które dostały się do języka litewskiego, otrzymują litewskie końcówki rzeczownikowe i zostają włączone do ówczesnego systemu deklinacji rzeczowników języka litewskiego. Dokonując przeglądu bezpośrednich zapożyczeń rzeczownikowych, rzuca się w oczy to, że chętniej dostosowują się one do produktywnych typów deklinacji rzeczowników języka litewskiego starego okresu: r. męskiego «a tematu (lp. mian. -as) —99 (46%), r. męskiego i r. żeńskiego 0 tematu (lp. mian. -a) —71 (3394), r. męskiego (i)u tematu (lp. mian. -ius) —21 (10%), r. żeńskiego i r. męskiego i tematu —18 (8%), r. żeńskiego ė tematu (lp. mian. -ė) —4 (2%), r. męskiego ia tematu —2 (1%). Jednakże w ogóle nie ma rzeczownikowych zapożyczeń o temacie spółgłoskowym. Przynależność rzeczownikowych zapożyczeń do konkretnych typów deklinacji języka litewskiego determinuje wygłos tematu zapożyczenia. Jeśli w wygłosie tematu zapożyczonych rzeczowników występuje spółgłoska twarda, zapożyczenia otrzymują litewskie końcówki rzeczowników rodzaju męskiego o temacie goraz rodzaju żeńskiego o temacie o-, np., apekiinas „opiekun” < len. apiekun, balvonas „bałwan” < bltr. 6a1ean, razumas „rozum” < bltr. posym, len.] rozum. Te wyrazy,| w których wygłosie tematu występuje spółgłoska miękka, najczęściej otrzymują litewskie końcówki rodzaju męskiego tematu iw z lp. mian. końcówki tematów -(i)us rodzaju żeńskiego i męskiego z lp. mian. -id oraz końcówki tematu ė rodzaju żeńskiego z lp. mian. -ė, np. : 1 1 Do tej liczby nie wliczają się zapożyczone rzeczowniki własne. * Por. Palionis J. Historia litewskiego języka literackiego. —V., 1979, s. 80. 3 Można również odtworzyć *sébras i *sėbrystė. 6. 1835 145 karalius „władca, pan“ < białorus. xapons6, pakajus „spokój, pokój“ < białorus. cnaKoil, pol. pok dj, dūšia „dusza, duch“ < pol. dusza, sūdžia „sędzia“ < białorus. cyd032, traicė „trójca“ < pol. trdjca. Dawne słowiańskie rzeczowniki i-tematowe, których wygłos tematu kończy się spółgłoską miękką, po przekształceniu w zapożyczenia litewskie otrzymują końcówki żeńskich rzeczowników i-tematowych, np.: mislis „myśl“ < bltr. MbicAb, len. mysl, mostis „smar“ < bltr. macys, len. masé. Rodzaj bezpośrednich nieafiksalnych zapożyczeń rzeczownikowych zostaje zachowany taki, jaki ma wyraz zapożyczany, ale może być również związany z cechami formalnymi. Wyrazy oznaczające osoby płci męskiej, mające w językach słowiańskich końcówkę -a, pozostają w języku litewskim rzeczownikami o-tematowymi, np.: monarcha „monarcha“ < len. monarcha, patriarcha „patriarcha“ < len. patriarcha, wojewoda < len. wojewoda. Większość słowiańskich rzeczowników rodzaju bezrodzajowego przekształca się w języku litewskim w rzeczowniki rodzaju męskiego, np.: kodylas „kadzidło“ < bltr. xadsina, vaiskas „wojsko“ < bltr. eaicka, ros. eoiūcko. Jednak pekla „piekło“ < len. piekto, prova „prawo“ < bltr. npasa, len. prawo jest rodzaju żeńskiego. Wynika to z różnego wieku tych zapożyczeń*. W procesie adaptacji zapożyczeń słowiańskich zaobserwowano jeden przypadek wahania przy wyborze typu odmiany: pahonis (|| pagonis), -ies [| pahonas (|| pagonis), -o, (-io): lp. dopełn. Pahona 111, lm. mian. Pahonis 69, 70, Pahonis 111, Pagonis 66, 82,. Pagonay 73, kilm. Pahoniu 69, Pahoniu 140, Pagoniu 93. Wydaje się, że taka różnorodność form powstała wskutek różnych źródeł: pagonas, -0 mogło pochodzić z błtr. < mozams lub pol. st. pogan, natomiast pahonis (|| pagonis) z błtr. < nozanb. Oprócz bezpośrednich zapożyczeń bezsufiksalnych w śpiewniku znajdujemy również bezpośrednie slawizmy sufiksalne: 1) -inykas [| -ininkas (9/1), np.: biednykas „biedak, nędzarz” < błtr. 6a0uax lub pol. biedniak, remesnykas „rzemieślnik” < błtr. pamecnix. Podobnie jak w językach słowiańskich, ta grupa zapożyczeń oznacza różne nazwy osób. 2) -onė (7), np.: koronė „kara“ < pol. karanie, metavonė „pokuta“ < pol. mętowanie. Te zapożyczenia oznaczają pojęcia abstrakcyjne. 3) -onis (3), np.: egipčionis < pol. Egipcjanin. Słowa oznaczają przynależność do kraju, wyznania. 4) -astis (2), np.: šventasis „sakramentas“ < len. $wigtošč. Oznacza pojęcia abstrakcyjne. 5) -stva (2), np.: bliuznierstva „nieprzyzwoitość“ < len. bluznierstwo. 6) -yčia (2), np.: aslyčia „oślica“ < len. oslica. Najbardziej rozpowszechnione zapożyczenia otrzymują przyrostki charakterystyczne dla litewskich rzeczowników. Są to derywaty hybrydowe, ponieważ składają się z zapożyczonego rdzenia i litewskiego przyrostka. Najbardziej produktywny jest przyrostek -ystė (25). Większość derywatów z tym przyrostkiem utworzono od zapożyczeń przymiotnikowych, a tylko niektóre od rzeczownikowych, np.: bagotystė „bogactwo” od bagotas, panystė „panieństwo” od pana. Dość produktywne są przyrostki -imas | -ymas (14). Utworzone za ich pomocą derywaty pochodzą od zapożyczonych czasowników i oznaczają nazwy czynności, np.: dėkavojimas „dziękowanie” od dékavoti, 4 Zob. Būga K. Rinktiniai raštai. —Wilno, 1961, t. 3, s. 46. 146 griešymas „popełnianie iš grzechu” od griešyti. Jest jeszcze przyrostek -ybė (11). Su za pomocą tego przyrostka zwykle tworzy się rzeczowniki iš od ir przymiotników oznaczające cechy, np.: bespiečnybė „bezpieczeństiš wo” bespiečnas „bezpieczny”, smertelnybė iš „śmiertelność” smertelnas. Tylko latrybė „oszustwo” — iš latras „oszust”. Jednak znaczenie tego rzeczownika — jest przymiotnikowe. Mniej produktywne są przyrostki -tojas, -toja (5), -umas (1). Specyfika religijnego śpiewnika najwyraźniej sprawia, że derywatów z su przyrostkami zdrobniałymi -ėlė, -elė również jest (1/1) niewiele. Hybrydowych rzeczowników złożonych są tylko dėkudarymas „dziękowanie- “, geradėjas »dobroczyńca®, piktadéjas „złoczyńca“. Zapożyczenia przymiotnikowe (58). Zapożyczenia od przymiotników stanowią niewielką grupę. jų Większość to slawizmy, tylko liuosas — jest germanizmem. Wszystkie bezpośrednie zapożyczen- (48) ia przymiotnikowe są tematami na -a, nawet te, które we współczesnych gwarach są tematami na -u (tykas — tykus). Można by odtworzyć przysłówki: ir *abydus iš perabydžiai, *skarus iš skariai”. Większość przymiotników to wyrazy pierwotne, np.: čielas, „cały, -a pełny” bltr. < yo, kytras, „niegodziw- -a y, podstępny” < bltr. ximpw lub pol. chytry, nadęty, -a „pusty, spustoszoniš y“ białorus. nycmei, pol. pusty. Część słów zapożyczono ze su słowiańskimi ir przedrostkami i przyrostkami, np.: nebespečnas „niebezpie- < czny“ pol. niebezpieczny, pavalnas „podległy“ < pol. przestarz. powolny „pokorny, posłuszny- “, strošlyvas < „straszny“ pol. straszliwy, ščeslyvas „Jaimingas” < białoruski. wuacaiesr. Hybrydowych rzeczownikiš ów zapożyczonysu ch z litewskimi przyrostkami jest niewiele: -iškas (4), -ingas (3), -uotas, np.: (1), karališkas karalius, iš pakajingas pakajus, iš ronuotas rona. iš Zapożyczenia czasownikowe. Wśród zapożyczeń czasownikowy104 ch są slawizmy i ir 2 germanizmy (liuosuoti, liuosinti). Iš Na podstawie derywatów prefiksalnych można jeszcze 16 odtworzyć inne slawizmy, np.: čystyti iš apčystyti, ronyti iš suronyti, spakayti iš nuspakayti. Pierwotnych czasowników nie ma®. Słowiańskie przyrostki zapożyczeń bezpośrednich zostały przekształcoį ne w podobne przyrostki języka litewskiego lub zastąpione litewskimi przyrostkami pełniącymi podobną funkcję: -yti, -ija, -ijo ros. iš -ums", -avotiiš bltr. -asays lub len. -owad, -oti bltr. iš -ay» lub len. -ač, np.: mūsyti „musieć“ < pol. musieč, tiešyti „pociesz- < ać“ biał. yewwsmys, dėkavoti „dziękowa- < ć“ biał. d3akasays, drukavoti „drukować“ < pol. drukowač; kolioti „lżyć“ pol. < kalač, rugoti „beszuk- < ać“ białor. dial. pyzajb. Jeśli temat słowiańskiego czasownika jest miękki, w zapożyczeniu również jest miękki, np.: kolioti „płynąć“ < łot. kołacz. Słowiańskie czasowniki zwrotne są oddawane po litewsku w formie zwrotnej, np.: užsidyvyti „zdziwić się“ < białor. 03isiyya, kloniotis „nusilenkti“ < bltr. Kaanayya albo len. kianiaé sie. Ponieważ bałtyckie i ir słowiańskie przedrostki są wspólnego pochodzenia, słowiańskie przedrostki zastępuje się litewskimi przedrostir kami o funkcji tej samej struktury, np.: užslužyti 5 Formant -ai miękkiej po spółgłoski (najprawdopodobniej te przysłówki były bezpośrednimi zapożyczeniami). 4 Można by zrekonstruować *boti „paisyti“ iš arboti (<bltr. dbays „rūpintis, stengtis“, len. dbač). * Su priesaga -yti, -o, yra tik -ė rėdyti „tvarkyti“ ir aprėdyti „ozdobić“ < ros. wapsdums. we 147 „zasłużyć“ < białor. sacnyokxomė, apčystyti, ingadyti „dogodzić“ < białor. pyzadziųs,. len. sen. ugodzič. W niektórych przypadkach trudno rozróżnić, czy przedrostki przyjęte wraz z zapożyczeniem są słowem ar utworzonym za pomocą przedrostka, np.: pamstyti „mścić < się“ białor. nomoyiųys albo pol. pomšcič, pavieryti „zaufać“ < białor. naeepsiųs, ros. nosepume, pol. powierzyč. 8 Częściej używane zapożyczenia mają litewskie przedrostki, np.: sugriešyti „popełnić grzech““: griešyti < pol. grzeszyč, užslūžyti „zasłużyć“ < pol. zastužyč. Należałoby wspomnieć o derywatach z przedrostkiem da-, który uważa się za słowiański; datirauti, datirti, da(si)žinoti. Stosunkowo niewiele jest derywatów hybrydowych z litewskimi przyrostkami. Derywaty z przyrostkiem -woti wszystkie są przedrostkowe, np.: išmieruoti, pamieruoti, už(u)mieruoti < bltr. Mepays lub pol. mierzyč; užkriesuoti „oznaczyć” < pol. kres; išliuosuoti „išlaisvinti“ iš liuosas „laisvas“ < germ. los „laisvas“. Tylko kilka hybryd z litewskimi przyrostkami -inti (3), -auti np.: (2), išvalninti „išlaisvinti“: valnas „laisvas“ bltr. < e0/bKbr lub pol. wolny. Zapożyczenia przysłówkowe. W śpiewniku znaleziono 16 przysłówki ir 2 sposobu i czasu. Można przypuszczać, że istnieją 2 zapożyczenia bezpośrednie: perabydžiai „boleśnie” i skariai „szybko”, ponieważ nie odnotowano przymiotników *skarus i *perabydus, ponadto zapożyczeń przymiotnikowych o temacie na -u w ogóle nie ma. iš Przysłówki sposobu tworzy się iš od su przymiotników za pomocą formantu tu -ai, np. : pakarnai „pokornie” iš < pakarnas, viernai „wiernie” < iš viernas, spakajingai „spokojnie” < spakajingas. Przysłówki czasu — to derywaty hybrydowe: kasčės „za każdym razem“, tąčės „w tym czasie“. Zapożyczenia zaimkowe. Zaimki przymiotne kožnas „każdy“ < bltr KOJKCHbL, Zédnas < bltr. gwar. cadnw, pol. žaden są bezpośrednimi zapożyczeniami, odmieniającymi się jak przymiotniki o temacie na -a. Wyrazy nieodmienne. Spójniki: aba || abag „albo“, bo „ponieważ“ < białorus. 60, len. bo, kačei(b) „chociaż“ < białorus. xaysa, len. chociaz, choé¢; słówka: bodai „jak, jak gdyby“ < białorus. 6adaii itd. ir Semantyka rzeczowników. Największe grupy semantyczne zapożyczeń rzeczownikowych tworzą: a) terminy religijne, np.: afiera „ofiara“, adventas „czas przed Bożym Narodzeniem“, altorius, anielas „anioł“, apaštalas, archanielas „archanioł- “, bažnyčia, byskupas „biskup“, cherubinas, griechas „grzech“, krikštas, kunigas, litanija, pahonis „poganin“, pekla „piekło“, šventastis „sakrament“, rojus, šėtonas, traicė „Trójca“, velykos, viera „wiara“. Zdecydowana większość z nich trafiła do języka litewskiego po wprowadzeniu katolicyzmu; b) nazwy oznaczające stosunki społeczne, np.: apekūnas „opiekun“, bagočius „bogacz“, patamkas „potomek“, susiedas „sąsiad“, ubagas „żebrak“, vnūkas „wnuk“ itd. ; c) terminy życia administracyjno-państwowego, np.: dėkretas „ustawa“, herbas, hetmonas „hetman“, majestotas „tron“, mistras „nauczyciel- “, parėdkas „porządek“, paslas „posłaniec- “, stonas „stan, stanowisko- “, sūdžia „sędzia“, tironas, triumfas, tronas „tron“ itd. ; d) terminy życia kulturalnego, np.: arfa, choras, cymbały, cytra, knyga, pužonas „puzon“, triūba itd. ; e) różne abstrakty, 148 Np. : część „szczęście”, loska „łaska”, mika „cierpienie”, nodieja „nadzieja- ”, patiecha „pociecha- ”, strochas „strach”, tūžma „strach, troska”. Rzadsze są: nazwy a) roślin i ir zwierząt, np.: alyva „drzewo oliwne”, asilas, -aslyčia „oślica”, levas „lew”, pelikonas „pelikan”, radastas „dzika róża” ir itp. ; nazwy b) materiałów ir produktów, np. ; balsomas „balsam”, kodylas „kadzidło”, marmoras „marmur”, mirra, siarka, wino itp. ; nazwy ir przedmiotów c) gospodarstwa domowego i ir ubrań, np.: kubkas „kielich”, jupa, ploščius „płaszcz”, Pierwotnym źródłem słów należących do znacznej części wymienionych grup są języki łaciński, grecki i germańskie. Semantyka przymiotników: Galima išskirti šias būdvardžių semantines grupes: asmens psichinė charakteristika, a) moralinio-religinio pobūdžio vertinimas, pvz.: griešnas, „nuodėmingas“, pabažnas „dievobaimingas““, razumnas „protingas“, -d viernas „tikintis“ ir kt. b) socialinė padėtis, pvz.: bagotas „turtingas“, biednas „neturtingas“, diuosas „laisvas“, ubagas „elgetiškas“ ir ir kt. €c) psichinis asmens nusiteikimas, pvz.: smūtnas „nuliūdęs“, spakainas „ramus“, ščeslyvas „laimingas“ ir kt. ir d) fizinė-fiziologinė charakteristika, pvz.: kaliekas „luošas“, patvarnas „bjaurus“, čystas „tyras“ ir ir kt. e) kitos sąvokos, pvz.: abelnas „paprastas“, noprosnas „bereikalingas“ ir kt. ar Veiksmažodžių semantinės a) grupės: psichinį veiksmą reiškiantys žodžiai, pvz.: afieravoti „aukoti“, dyvytis „dziwić się“, dūmoti „myśleć“, gordyti „pogardzać“, karytis „być posłusznym“, liūbyti „lubić“, metavoti(s) „pokutować“, tiešyti „pocieszać“ itd. b) czasowniki czynności aktywnej; np.: brajyti „szaleć“, budavoti „budować“, liečyti „leczyć“, provyti „rządzić“, mieruoti „mierzyć“, koroti „karać“, .kryžiavoti „przybić do krzyża“ itd. c) słowa oznaczające czynność abstrakcyjną, np.: čėdyti „oszczędzać”, solyti „sądzić”, pilnavoti „chronić”, szefavoti „zarządzać” itd. c) czasowniki oznaczające proces mówienia, np.: bliuznyti „mówić nieprzyzwoicie- ”, dėkavoti „dziękować”, kolioti „besztać, lżyć”, rūgoti „czynić wyrzuty” itd. Wnioski Największą część zapożyczeń w śpiewniku „Księgi pobożności” stanowią slawizmy (występuje tylko kilka germanizmów). Adaptacja morfologiczna zapożyczeń charakteryzuje się tym, że: 1. Typy odmiany rzeczowników zależą od miękkości spółgłoski na końcu tematu zapożyczonego słowa. Najczęściej odmieniają się według produktywnych typów odmiany litewskich rzeczowników. rodzaj męski zapożyczonego słowa ir rodzaj żeński rodzaj gramatyczny zwykle zachowywany, rodzaj nijaki przekaz jest zróżnicowany. Rzeczowniki włącza się do į litewskiego systemu morfologicznego, stosując ir litewskie przyrostki. Najbardziej produktywne przyrostki to -ystė, -imas, -ymas, -ybė. 149 2. Prie būdvardžių lietuvių kalbos morfologinės sistemos dažniausiai prisitaikoma fleksine adaptacija. Vedinių su priesagomis nedaug. 3, Tiesioginių veiksmažodžių skolinių slaviškos priesagos transformuojamos į panašias lietuvių kalbos priesagas arba pakeičiamos lietuviškomis priesagomis, atliekančiomis tą pačią funkciją. Semantinė analizė rodo, kad daugumą skolinių sudaro terminai, susiję su religiniais klausimais (daiktavardžiai reiškia konkrečius ir abstrakčius daiktus bei reiškinius, būdvardžiai ir veiksmažodžiai – asmens psichinę charakteristiką arba ją išreiškiančią veiklą). Taip pat dažni aktyvų veiksmą reiškiantys žodžiai. Rečiau pasitaikė augalų, gyvūnų ir medžiagų pavadinimų. ZAHMCTBOBAHHSA H3 NECEHHHKA „KNYGA NOBAZNYSTES“ Pe310Me W tekście zapożyczenia z języka polskiego reformatorów litewskich „Knyga nobažnystės”. W procesie morfologicznej adaptacji rzeczowniki najczęściej włączano do produktywnych typów odmiany języka litewskiego. Przymiotnikowym właściwościom adaptacyjnym poświęcono uwagę. Bezpośrednie zapożyczenia słowiańskich sufiksów i przedrostków zostały przekształcone w litewskie sufiksy i przedrostki lub zastąpione sufiksami języka litewskiego mającymi podobne funkcje. Rozpatrywane są także semantyczne grupy zapożyczeń,