Būdingesni J. Balčikonio verstų H. K. Anderseno „Pasakų“ vientisinio sakinio struktūriniai modeliai

BADANIA STRUKTURY JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVI (1987) REGINA DILIENĖ BARDZIEJ CHARAKTERYSTYCZNE STRUKTURALNE MODELE ZDANIA POJEDYNCZEGO W PRZEKŁADACH J. BALČIKONISA „BAŚNI” H. K. ANDERSENA W przekładach baśni J. Balčikonisa, będących skarbnicą pięknego, żywego języka ludowego, wiele interesującego znajduje nie tylko badacz leksyki, lecz także składni. W niniejszym artykule próbuje się omówić składnię przełożonych przez J. Balčikonisa „Baśni” H. K. Andersena „“! w jednym aspekcie — jakie są bardziej charakterystyczne rozszerzone strukturalne modele zdań pojedynczych. Za strukturalny model zdania pojedynczego będziemy uważać abstrakcyjny wzorzec składniowy, według którego może zostać utworzone oddzielne minimalne, względnie zakończone zdanie?. Jednak pojawia się pytanie, jak ustalić to niezbędne minimum. Według gramatyki akademickiej języka rosyjskiego do formalnej struktury minimalnej zdania wchodzi jeden albo dwóch członów (zwykle tworzą one predykatywne centrum zdania)*, natomiast do semantycznej struktury minimalnej włącza się także obiekt silnego rządu oraz podmiot stanu /obiekt działania silnego rządu*. Nie wyjaśniono jeszcze, czy takie kryterium jest wystarczające przy tworzeniu minimalnych schematów struktury zdań. Zbadanie konkretnych faktów językowych mogłoby nieco wyjaśnić, które modele strukturalne rzeczywiście funkcjonują w języku, co pomogłoby również ustalić zasady ich wyodrębniania. Konkretne przykłady językowe do niniejszej pracy zebrano z przełożonych przez J. Balčikonisa „Baśni” H. K. Andersena „Bajek“. Już na podstawie pierwszych badań przekładu staje się jasne, że znaczne „skrócenie” strukturalnej formuły zdania nie zawsze pozwala dostrzec nawet istotne różnice między zjawiskami językowymi. Dlatego celowe byłoby wyróżnienie co najmniej dwóch poziomów formuł strukturalnych — minimalnych (poziom abstrakcji jest największy) oraz o strukturze rozszerzonej. Zakres rozszerzonego modelu zdania jest większy niż zakres modeli struktury minimalnej, ponieważ w ich skład wchodzą nie tylko aktanty obligatoryjne, lecz także fakultatywne®; w niektórych modelach będą to na przykład przypadki o znaczeniu okolicznikowym i przypadki z przyimkami, bezokolicznik czasownika wyrażający cel itd. Modele o strukturze rozszerzonej lepiej ukazują strukturę predykatu, co często ma duże znaczenie dla semantyki zdania. Ważne jest także to, że przy uogólnianiu istotnych różnic struktur rozszerzoOAS S A a a także grupy predykatów o znaczeniu lokalizującym, ponieważ zdania, w których skład 1 Andersen H. K. Baśnie. — V., 2 1966. Pycckast rpaMMaTrauKa. —M., 1980, c. 92. 8 Tamże, p. 97. 4 Tamże, p. 25. 5 CrenaxoBa M. JĮ., I euns6ur I“. Uacrn peun u rtpoOJieMa BaJIeHTHOCTH B COBpeMeHHOM HeMEHKKOM s3eike., M., — obejmują 1978, c. 172—177. 44 predykaty ukierunkowanego ruchu, które w strukturze rozszerzonej mają wskazany punkt orientacyjny (w szerokim znaczeniu)|- zob. przykład a)/, natomiast zdania z predykatami o znaczeniu lokalizacyjnym — wskazane miejsce przebiegu stanu /zob. przykład b)/. Np. : a) Tak przylecieli oni na ziemię turecką 95; b) Pewnego razu przy dużym lustrze na stoliku stali pasterka i kominiarczyk 23. Rozszerzone strukturalne modele zdań częściowo pomagają scharakteryzować również styl pisarza. W baśniach przetłumaczonych przez J. Balčikonisa często występuje charakterystyczna od dawna dla języka litewskiego konstrukcja z osobową formą czasownika oraz imiesłowem lub imiesłowem przysłówkowym. Np. : Tuż przed zachodem słońca Elzytė zobaczyła jedenaście dzikich łabędzi lecących z2łotymi koronami na głowach 152. Pod względem struktury zdania konstrukcja ta nastręcza niemało trudności — nie jest jasne, czy wszystkie człony konstrukcji są jednakowo niezbędne dla minimum zdania, ponieważ w nauce o języku litewskim wciąż nie osiągnięto jednomyślności co do tego, jak określać taką konstrukcję®. Wspomniane konstrukcje w tłumaczonych przez J. Balčikonisa,,Baśniach* H. K. Andersena tworzą głównie predykaty percepcji i wrażeń zmysłowych (słyszeć, widzieć, czuć); czasami — predykaty czynności lub stanu (słuchać, bać się). Np. : Potem słychać było również szczekające psy 157; Teraz Kajus nie bał się już powrotu Królowej Śniegu do domu 264. W przekładzie „Baśni” H. Ch. Andersena występują wspomniane konstrukcje oraz ich synonimiczne zamienniki. Są to: 1. Czasownik + przypadek rzeczownika (bez imiesłowu | półimiesłowu). Np. : Księżniczka wyszła na spacer ze wszystkimi damami dworu i usłyszała melodię dzwoneczków 15. 2. Czasownik + zdanie podrzędne. Ten synonimiczny zamiennik występuje znacznie częściej niż pierwszy, tj. czasownik + przypadek rzeczownika. Np. : Czy nie słyszałeś, że o tym trąbią po całym kraju? 19. Ale jeszcze straszniej było patrzeć, jak bili się i popychali, gryźli się, drapali i pożerali® się nawzajem. Możliwy jest jeszcze jeden synonimiczny przypadek — imiesłów przysłówkowy obok czasownika przechodniego zastępuje się imiesłowem. W takim przypadku imiesłów pełni funkcję uzgodnionego przydawki i nie zależy od słowa predykatywnego. Np. : Elzytė zobaczyła lecące łabędzie. Por. : Elzytė zobaczyła lecące łabędzie. Jednakże w przekładzie „Bajek” J. Balčikonisa nie udało się znaleźć takiego przykładu. A zatem w tym przypadku językoznawca daje pierwszeństwo konstrukcji czasownika i imiesłowu. Dość trudno dokładnie ustalić relację wszystkich wspomnianych przypadków synonimicznych w przekładzie „Bajek”, ponieważ: 1. Ten sam czasownik, zasadniczo nie będąc wieloznacznym, w określonym kontekście może oznaczać rzeczy różniące się pewnymi niuansami stylistycznymi, które z kolei determinują odmienną formalną strukturę zdań. Np. : a) Słyszał, jak bęben bije <...> 166. b) Słyszałem, że waza była niegdyś zaręczona z Chińczykiem 24. W drugim zdaniu czasownik girdėjau oznacza nie tyle czynność percepcji akustycznej, ile pewien modalność, tzn. mógłby być synonimem czasownika žinojau z odcieniem wątpliwości, niepewności, braku gwarancji. ® Por. Balkevičius J. Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, —V., 1963, s. 193; Lietuvių kalbos gramatika. —V., 1976, t. 3, s. 476. 45 2. Trudno rozstrzygnąć, czy obiekt czynności jest pojmowany jako wykonujący czynność, czy statycznie. Od tego zależy, czy ze względu na znaczenie można utworzyć konstrukcję z osobową formą czasownika i imiesłowem | gerundium, czy też nie. Np. w zdaniu Niekados nesu girdėjusi panašaus gražumo! 17 połączenia girdėjusi panašaus gražumo prawie nie moglibyśmy zastąpić jakąś synonimiczną konstrukcją z osobową formą czasownika i imiesłowem / gerundium. Inny przykład: Ona poczuła ziarnko grochu przez dwadzieścia materaców i dwadzieścia posłań, ułożonych jedno na drugim 48. Tu, zgodnie ze znaczeniem, można powiedzieć nie „poczuła ziarnko grochu”, lecz „poczuła, że ziarnko grochu uciska”. 3. Nie zawsze konstrukcja czasownika i imiesłowu | imiesłowu nieodmiennego może mieć synonimy wyrażeniowe. Np. czasownik sakytis zarówno semantycznie, jak i składniowo zwykle wymaga imiesłowu. Np. : On oświadczył, że jest tureckim bogiem i przybył do niej z nieba 36; Jednakże mówiła, że jest prawdziwą księżniczką 48. To, że J. Balčikonis nie ogranicza się do któregokolwiek jednego sposobu wyrażania, świadczy o jego subtelnym rozumieniu różnicy między tymi sposobami wyrażania oraz o umiejętności przekonującego ich stosowania. Różnice te mogłyby znaleźć odzwierciedlenie w rozwiniętych formułach strukturalnych — a zatem należałoby je — Część obejmująca wszystkie konstrukcje V, k [Pusdalyv. członków J. Balčikonis osobliwie używa także innej konstrukcji — czasownika osobowego występującego w funkcji predykatu z bezokolicznikiem. Np. : Sztucznemu słowikowi kazano śpiewać samemu TT; Podobnych rzeczy nie można przemilczeć 30. Według twierdzenia G. Zołotowej takie konstrukcje (osobowa forma czasownika + bezokolicznik) pojawiają się wówczas, gdy w syntagmatyce wyrażane są dwie cechy czynności — albo fazowy charakter procesu (początek, koniec, trwanie), albo międzysyntaktyczna modalna relacja podmiotu i czynności (możność, chęć, konieczność itd.)’, W takim przypadku sam czasownik przyjmuje wyrażenie bezokolicznikowe, a osobowe formy słowa pomocniczego niejako zajmują jego miejsce. Np. : Choinka zaczęła znów opowiadać o sobie i swoim życiu w lesie 92; Wkrótce także myszki przestały ją odwiedzać 93. Zatem czynność wyraża bezokolicznik, a osobowa forma czasownika semantycznie rozszerza jego treść. W ten sposób obie formy czasownika tworzą jeden predykat. Konstrukcje z czasownikiem modalnym lub fazowym są semantycznie bardziej konkretne i precyzyjne, a w przekładach J. Balčikonisa często występują. W baśni „Nowe szaty króla” stanowią około 25% wszystkich form czasownikowych, w „Dziewczynce z zapałkami” —13%, w „Brzydkim kaczątku” —20% wszystkich form czasownikowych. Jednakże czasowniki fazowe i modalne w różnym stopniu modyfikują treść bezokolicznika. Czasowniki fazowe wskazują jedynie fazę czynności —początek, koniec lub trwanie. Np. : Teraz kończy nosić moje stare złote trzewiki! 54; Później zaczęło strzelać jeszcze bardziej 224. Czasowniki modalne są semantycznie niemal ważniejsze od bezokolicznika, ponieważ to właśnie one determinują semantykę rozszerzonej struktury zdania. Por.: 1) My, staruszkowie, możemy teraz siedzieć w jej cieniu 112; 2) My, staruszkowie, teraz siedzimy w jej cieniu. 7” Зохоровa I”. A. O składniowej naturze współczesnego języka rosyjskiego. —Ou-. Nauki filologiczne, 1979, sem. 5(113), s. 45. 46 W pierwszym zdaniu mamy tylko możliwość działania, pewien warunek jego realizacji, a w drugim — samo konkretne działanie. W przekładzie „Baśni” H. K. Andersena autorstwa J. Balčikonisa znajdujemy bardzo różnorodne czasowniki modalne. Mogą one oznaczać: 1) Umiejętność, zdolności: Otóż babcia umiała czarować 248. 2. Możliwość: Calineczka nie mogła zasnąć 127. 3. Decyzję, pozwolenie: Dano jej rok i jeden dzień na zmianę decyzji 180; Dostał do zamieszkania małą izdebkę przy chlewie 15; A prawdziwego słowika postanowiono całkowicie wygnać z tego kraju T8. ; 4. Konieczność: Trzeba się stąd wyprowadzić 125; Wszak pierwszego ranka po jego ślubie miała umrzeć i zamienić się w morską pianę! 281. W odniesieniu do strukturalnych modeli zdań problem jest tutaj również jeden — czy włączyć czasownik posiłkowy do minimalnego schematu strukturalnego, czy nie. Przeanalizujmy możliwe warianty synonimiczne: 1) Zobaczywszy chrabąszcza majowego, postanowili się z nim pobawić 38 i Zobaczywszy chrabąszcza majowego, pobawili się z nim. 2) I na tym papierze rzeczywiście zaczęli pisać 118. —I na tym papierze rzeczywiście pisali. 3) Dostał do zamieszkania malutki pokoik przy chlewie dla świń 15. —Mieszkał w malutkim pokoiku przy chlewie dla świń. Takie synonimiczne zamiany są możliwe, jednak znacznie, a czasami nawet zasadniczo, zmieniają semantykę zdania. Dlatego sądzilibyśmy, że konstrukcje te należałoby włączyć do minimalnego i (koniecznie) do rozszerzonego modelu zdania. Tym bardziej że te czasowniki posiłkowe często mogą rządzić biernikiem rzeczownika odczasownikowego. Por. : I Elzytė z całego serca zaczęła się modlić 154 I Elzytė z całego serca zaczęła modlitwę. Odrębną grupę stanowią predykaty wyrażania woli, które zawsze są wyrażone osobową formą czasownika z bezokolicznikiem. Np. : Każ śniegowi ciepło okryć młode zasiewy 205; Nie pozwala nikomu patrzeć sobie prosto w twarz 195. i Ponieważ w tym przypadku obie formy czasownikowe oznaczające czynności należą do odrębnych wykonawców, tj. do odrębnych podmiotów wykonujących czynność, zarówno do minimalnego, jak i do rozszerzonego modelu struktury wejdą osobowa forma czasownika oraz bezokolicznik. Dlatego predykaty wyrażania woli stanowią odrębny typ predykatów. W niniejszej pracy omówiono tylko niektóre fragmenty rozszerzonej struktury zdań pojedynczych. Bardziej szczegółowe badania być może pomogłyby rozwiązać niektóre dotychczas sporne kwestie dotyczące struktury zdań. NIEKTÓRE ROZPOWSZECHNIONE MODELE I PROSTOTA ZDANIA W PRZEKŁADZIE 10. BAJIbYUHKOHHCA KHHUIH IM. K. AHAEPCEHA «CKA3KH> Pe3roMe B januojt paGote paccMaTpHBaeTCSA HeOOGXONMMOCTb BBIŽIEJIITb CTPYKTYPHBIE MOJIEJIH IpejįJIOXeHHĖ XOTS Obl ĮIBYX YpOBHEH —MHHHMANBHON HM pacIpocTpaHeHHOH CTPYKTYpBI, IOTOMY uwrO Gojiburoe,,- yKOpO4YeHHE" CTPYKTYPHOI OOpMYJILI 9acTO HE MO3BONSET YBHAETH Hae 3HaYHTebHBIE CEMAHTHYeCKHe pa3iinunus. Takoe yTBepXK/IeHWE OCHOBLIBAETCS Ha MaTepHalie IrepeBoga IO, Bansunkonucom Kaarx D. K. Annepcena „Cras3rn“. B pabore obcyxnarorcs ase 4acto —Part BCTpe4aeMbIe B NEpPeBOjJie KOHCTpyKIMMH —Vi | > | Įkleertpuu. H KOHCTPYKIIHS BCIIOMOTATEb= HOro Vi C Vinr, HAET pe4b O HX MeCTe B CTPYKTYPHON MOJIEJIH IDpEeJŲIOXEHHKA. 47