Didaktinės J. Balčikonio idėjos

BADANIA NAD STRUKTURĄ JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVI (1987) ADOMAS ŠOBLINSKAS IDEE DYDAKTYCZNE J. BALČIKONISA Ponad dziesięć lat swojego życia prof. J. Balčikonis poświęcił pracy w szkołach średnich. Jakie idee dydaktyczne propagował J. Balčikonis, ucząc metodyki nauczania języka litewskiego, jakimi zasadami dydaktycznymi sam kierował się, nauczając języka litewskiego, jakie metody stosował — dziś niełatwo powiedzieć. O niektórych kwestiach możemy wnioskować jedynie pośrednio, na podstawie jego recenzji oraz konspektów wykładów spisanych przez studentów. Nie ulega wątpliwości, że J. Balčikonis znał idee dydaktyczne K. Ušinskiego oraz jego poglądy na temat nauczania języka ojczystego i jego przeznaczenia w szkole. Porównajmy poglądy K. Ušinskiego i J. Balčikonisa na tę kwestię. K. Ušinskis pisał w 1861 r.: „,Iloxojienus Hapojia ItpoXOJIST OHO 3a ĮIpyrHM, HO pe3YJIbTaTbI XH3HH KAXJIOTO MOKOJIEHHS OCTAIOTCS B S35IKE —B HACJIEJĮIME IIOTOMkam. B coKpoBHINHHHIY pOJIHOTO CJIOBA CKJIAJBIBAET OJIHO TIOKOJIEHHE 32 JIpDyTHM TIJIOJIbI TJIyYOOKHX CEpJIEUKLIX Į(ĮBHXEHHŪ, IIJIOJIbI HCTODHYECKHX COOBITHIl, BEpOBaHHUA, BO33peHHS, CJIEJĮbI IIDOXHTOTO rops H IIDOXHTOH pajJlOCTH, —CJIOBOM, BECh CJIeJį CBOEH JyXOBHOM XH3HH Hapojį OepexHo COXpaHseT B HapOXHOM CcJIOBe““!, J. Balčikonis mówił w 1930 r.: „Szanowni słuchacze, mam nadzieję, że słyszeliście, iż każdy naród ma swoją odrębną twarz, że duch każdego narodu różni się od ducha innych narodów. A po czym możemy poznać ducha własnego narodu? Najwięcej z języka. Naród składa swoje duchowe bogactwa w języku, jakby w jakimś spichlerzu. W języku odbijają się myślenie, uczucia i dowcip narodu. Ale trzeba dobrze znać język, aby z niego móc zrozumieć ducha narodu“2. Prawdopodobnie J. Balčikonisowi znane były poglądy F. Busłajewa, J. Grota, I. Srezniewskiego i innych słynnych rosyjskich filologów tamtych czasów na temat znaczenia języka ojczystego dla kształtowania się duchowego świata młodego człowieka. Że J. Balčikonis miał jasno uformowane poglądy dydaktyczne na nauczanie języka ojczystego, wynika z napisanej przez niego jeszcze w 1918 r. w Woroneżu recenzji „Podręcznika języka litewskiego” J. Murki. Z tej recenzji wyłania się przede wszystkim pogląd J. Balčikonisa na strukturę podręcznika języka ojczystego. Najpierw J. Balčikonis zarzuca autorowi wspomnianego podręcznika teksty, „które zajmują mniej więcej trzecią część podręcznika i które często nie ilustrują żadnych zasad gramatyki- ““ . 1 XpecromaTus IIO METOIMKE pyccKOro si3bIKA | PyccKHit 361K Kak IpejIMET IpenojaBanus, — M., 1982, c. 47. * Balčikonis J. Rinktiniai raštai. —V., 1978, t. 1, p. 105. Dalej cytowane w skrócie: RR I (V., 1978), RR II (V., 1982). 3 RR I 37. 32 Stanowczo wypowiada się również na temat „wielkiej mnogości reguł”, których większa połowa „z powodu nieporozumienia została nazwana regułami- ”. Po przeanalizowaniu zarzutów J. Balčikonisa wobec reguł podręcznika J. Murki można by sformułować następujące wymagania wobec tego elementu podręcznika: reguła powinna być prosta i zrozumiała, zgodna z prawdą oraz trafnie sformułowana. J. Balčikonis słusznie kpił z wymyślnych ćwiczeń w podręczniku J. Murki, które nic nie wnosiły do nauki języka. Recenzent cytuje następujące polecenie ćwiczenia: „Przeczytajcie utwór Vaižgantasa „Juostos- ”, zamknijcie oczy: przed oczami pojawią się obrazki(!). Jeśli obrazki się nie pojawią, czytajcie raz po raz, aż obrazki zaczną się ukazywać” — i dopisuje replikę: „Mnie, a zapewne i uczniom, trudno zrozumieć, po co tu trzeba zamykać oczy, żeby zaczęły się ukazywać obrazki”*- .” Podobnej krytyce J. Balčikonisa podlegają również te ćwiczenia J. Murki, w których każe on dzieciom rysować rozmaite obrazki. Nie bez ironii pisał: „Na początku człowiek się dziwi, nie wiedząc, jak należy rysować te obrazki na lekcjach języka, aż wreszcie na s. 20 znajduje pouczenie samego autora, jak można wykonać tę pracę: „Rysując, ozdabiają obrazki kolorami, a obrazy słów ozdabiają pięknymi słowami i wyrażeniami”.” I dodaje: „Ale co mogą pomóc w nauce języka podobne rysunki, i to jeszcze „w różnych kolorach”, nad tym należy się bardzo poważnie zastanowić”*. J. Balčikonis, jak dowodzą zachowane konspekty z czasów paneweżyskich, nauczał języka ojczystego bez podręcznika, tej elementarnej i najniezbędniejszej pomocy dydaktycznej, posługując się żywym słowem, kredą i tablicą. Przy skromnej bazie materialnej szkoły nie mógł nawet myśleć o modernizacji nauczania języka ojczystego i korzystał z tradycyjnych metod nauczania, znanych z prac rosyjskich metodyków i praktykowanych w szkołach carskiej Rosji. Sądząc z konspektów wykładów, J. Balčikonis wybierał metodę nauczania, uwzględniając charakter materiału gramatycznego. Paradygmatów uczył metodą obserwacji, starał się przedstawiać nie goły paradygmat, jak robi się to obecnie, lecz w taki sposób, aby uczeń lub student odczuł znaczenie jego form i ich funkcjonowanie w języku. Np. ucząc deklinacji, równolegle podawał także pytania: Kto idzie? Chłopiec, chłopcy. Zatrzymaj się! Zatrzymajcie się! Chłopcze, chłopcy. Czyja czapka? Dzieck-o, dziec-i. Komu dał sera? Dzieck-u, dziec-iom itd.“ Paradygmaty form czasownika podawano razem z zaimkami: 1. Ja nios-ę, 2. Ty nies-i-esz, 3. On nies-ie itd. " Naukę odmiany przymiotników i przymiotnych części mowy łączono z nauką rzeczowników: „M. dobry teren, K. dobrego terenu, D. dobremu terenowi” itd. 3 Prawda, niektóre przypadki nazywano na swój sposób: oprócz wspomnianego już celownika (D) mieli także biernik, narzędnik?. ir 4 RR I 37 5 Tamże, p. 38 “RR II 17. " Tamże, p. 44. 8 Tamże, p. 29. * Tamże, p. 18. 2. 1835 33 Czasami, be przy większych komentarzach, kazał uczniom przyjrzeć się, jak akcent przeskakuje w paradygmatach*?. Obserwacja zjawisk językowych jest specyficzną metodą nauczania języków, która do dziś nie ir straciła zaufania pedagogów. Można powiedzieć, że J. Balčikonis korzystał z niej doskonale. Podczas nauczania języka nie be sposób obejść się bez analogii. Nie unikał jej ir J. Balči-konis. Np. po zapoznaniu z paradygmatem akcentuacyjnym rzeczownika vyras, nie analizując go dokładniej, wskazuje, że tak jak vyras odmienia się i akcentuje słowa auksas, inkstas, kaulas itd., a jak lapas — autas, diržas, ginklas itd. 2 Klasyfikacja pomaga lepiej rozumieć zjawiska jų językowe i ujawnia ich systematyczny charakter. Tą metodą J. Balčikonis posługiwał się, wykładając o spójnikach i wyjaśniając rekcję czasowników. O wiele trudniej jest prześledzić, jakich zasad przestrzegał J. Balčikonis, wykładając język litewski, i dlaczego wybrał taki, a nie inny porządek przedstawiania materiału gramatycznego. J. Balčikonis wskazał trzy najważniejsze cele nauczania języka litewskiego: „1) nauczyć świadomie posługiwać się tym materiałem językowym, który uczniowie przynoszą ze sobą do szkoły z domu; 2) zwiększyć przyniesiony zasób słownictwa i 3) nauczyć ortografii”. I zaraz dodaje, że z tych trzech rzeczy gimnazjum uczy jedynie ortografii, i z goryczą stwierdza: „ale przecież to nie jest język””?. Interesujące jest to, że niedostatki nauczania języka litewskiego wskazane jeszcze w artykule napisanym w 1919 roku nadal są charakterystyczne również dzisiaj. J. Balčikonis twierdził: „Im dłużej uczeń siedzi w szkole, tym bardziej psuje swój język: uczniowie klas wyższych znają język gorzej niż uczniowie klas niższych, tylko starsi zazwyczaj popełniają mniej błędów ortograficznych” . Jak widać, bardzo podobna sytuacja w naszych szkołach trwa do dziś. Przytoczę jeszcze jeden fragment z tego samego artykułu: „Rzecz zrozumiała, wtedy szkoła będzie mogła nauczyć języka, kiedy sami nauczyciele będą go znać, i nie tylko nauczyciele języka litewskiego, lecz także innych przedmiotów. A zatem języka mają nauczać wszyscy nauczyciele. Trzeba, aby uczeń na Wszystkich lekcjach słyszał poprawną mowę, aby każdy nauczyciel, bez względu na to, jakiego przedmiotu uczy, mógł poprawić jego błąd językowy”- **. Każdy, kto choć trochę jest zaznajomiony ze współczesną szkołą, doskonale wie, że nawet po upływie ponad 65 lat wysunięta myśl wciąż pozostaje utopijna, ponieważ podobnie jak w owych czasach niektórzy dyplomowani nauczyciele języka litewskiego pomagają innym zaśmiecać język, często zastępują w wypracowaniu ucznia żywsze słowo czy konstrukcję wytartym książkowym, a czasem także żargonowym. Rozumiejąc, że wiedza teoretyczna o języku nie wystarcza do jego dobrego opanowania, J. Balčikonis poświęcał niezwykle dużo uwagi pisemnym pracom z języka litewskiego zarówno w szkołach średnich, jak i na uniwersytecie, cierpliwie je poprawiał i omawiał pojawiające się błędy językowe. Jeden z najszerszych i najbardziej wyczerpujących artykułów poświęconych wypracowaniom, „Prace pisemne”, opublikowano w „Švietimo darbe” w 1928 r. nr 9 (108), gai10 Tamże, s. 19. 1 RR II 20. 12 Tamże, s. 156. 13 RR II 156. 14 Tamże, 157. -_ ms __ rr MHmHt g i A TT NET TT DT TT ET TE ese tylko, że In EN la przez długi czas był on dla nauczycieli dość trudno dostępny z powodu niemal zair to -pomnienia. Artykuł ma tak wysoki poziom teoretyczny, że dziś wiele twierdzeń ir nie zestarzało jo się ani trochę i nė nadal jest całkowicie aktualnych dla naszych szkół. Wypracowanie J. Balčikonis rozumie jako odpowieį dź na postawione pytanie, które, jak twierdzi, „nazywa się tematem“. W wypracowaniu uznaje on pierwiastek twórczy, dlatego całkowicie zrozumiałe jest takie +4twierdzenie: „Wypracowania ze względu na swoją ideę są małymi dziełami sztuki. W małym wypracowaniu ucznia przejawiają się subiektywność artysty i autonomia dzieła ir sztuki“. W artykule zachęca się do pielęgnowania literackich uzdolnień uczniów, podkreśla się jednak, że „są neostrożni ludzie, którzy uważają nonsensy wypracowania za oznaki talentu“. Aktualne ir dziś J. Spostrzeżenie Balčikonisa, że do pisania wypracowań, zwłaszcza w klasach niższych, uczniowie muszą być przygotowywani, w przeciwnym razie iš jų pracy będzie niewielki pożytek; w klasach wyższych to przygotowanie może być nieco mniejsze, ale mimo wszystko jest potrzebne. W artykule dostatecznie szczegółoir wo przeanalizoir wano zagadnienia teorii i — techniki wypracowania, omówiono rodzaje wypracowań, temat, plan, zbieranie materiału, ir brudnopis, czystopis, objętość itd. Przedstaiš wię jedną czy drugą bardziej aktualną ideę metodycznę ną z wymienionych rozdziałów artykułu. Mówiąc o wyborze tematu, Balčikonis J. stawia następujące wymagania: temat musi 1) być odpowiedni do wieku i wykształcenia uczniów; ir być wzięta 2) dla uczniów iš Znanej dostępnej ir dziedziny; logicznie 3) zdefiniowana, dokładnie ir sformułowana. Į te wymagania zawsze są ne uwzględniane w ir dzisiejszych czasach. W pełni można zgodzić się ze stanowiskiem J. Balčikonisa w sprawie planu wypracowania. Posłuchajmy jego rozważań: „Teraz pytanie, czy zawsze trzeba pisać plan? Są nauczyciele, którzy niezbyt wymagają, aby był on pisany. Moim zdaniem, jeśli wypracowanie jest zadane do napisania w domu, plan jest koniecznie potrzebny. Bez planu można się obejść, gdy jest bardzo mało czasu, ale plan i tak trzeba mieć przynajmniej w głowie, w przeciwnym razie wypracowanie nie będzie miało żadnej wartości: w jednych miejscach mogą zdarzyć się pominięcia, w innych powtórzenia, w jeszcze innych odejścia od tematu itd.”1* Od siebie moglibyśmy dodać tylko tyle, że z planu rezygnujemy także w niektórych przypadkach ze względu na specyficzny gatunek wypracowania (podanie, miniatura, aforyzm itd.), jednak normalne wypracowanie bez planu jest rzeczą pozbawioną sensu, pustą stratą czasu. Dobry plan wypracowania rozwija myślenie ucznia, dlatego J. Balčikonis sformułował także pewne wymagania logiczne i przedstawił jego schemat, którego do dziś przestrzega wielu nauczycieli, ucząc dzieci sporządzania planów. Zbierając materiały do wypracowania, J. Balčikonis proponuje korzystać z karteczek w formacie 17 x 10, wtedy materiał „łatwiej uporządkować, podzielić”, a rzeczy nieistotne, poboczne odrzucić. Na karteczkach proponował zapisywać także cytaty potrzebne do wypracowania, jednak nie przeładowywać nimi wypracowania, aby nie straciło ono samodzielności. W artykule znajduje się także więcej oryginalnych i do dziś aktualnych myśli dotyczących brudnopisu i czystopisu („czystopisu”) wypracowania, jego początku i zakończenia. BRR H 231. 15 RR II 234. Pierwszym wymaganiem stylu wypracowania J. Balčikonis cenił poprawność. Według niego „Twierdzenie, że może istnieć dobry styl tam, gdzie język jest niepoprawny, jest jednym wielkim nonsensem“”- !". Sądzę, że wymagania, jakie stawiał dobremu stylowi wypracowania, mogłyby jako przypomnienie wisieć w sali języka i literatury litewskiej każdej szkoły. ir Oto one: 1) Pisz tak, jak mówisz, a będzie dobrze. 2) Nie pisz zbyt długimi zdaniami: żywy język nie lubi długich zdań. 3) Zdania muszą mieć wewnętrzny związek. 4) Aby wyrazić myśl, trzeba dobierać takie słowa, które najbardziej do niej pasują®. Niezwykle trafnie i zwięźle ujęto istotne kwestie stylu indywidualnego: zależność funkcjonalna, leksyka, składnia, wreszcie tekst. Duże znaczenie dla kształtowania dobrego stylu przypisywał lekturze. „Lektura ma dla stylu wielkie :eikšmę, — pisał, dlatego — może nie od rzeczy będzie ne przypomnieć, jak uczniowie powinni czytać. Podczas czytania należy zapisywać w specjalnym zeszycie ważniejsze miejsca i treść książki. WR Po pierwsze, takie zapisywanie przyzwyczaja uczniów do pisania, po o drugie, lepiej rozumieją i dłużej pamiętają to, ir co zapisują”“! ?, A zatem, ką jeśli chcemy, aby nasi uczniowie rzeczywiście odnosili pożytek z czytanych iš książek, musimy przyzwyczajać ich do czytania z długopisem i zeszytem w ręku; tylko w ten sposób przywykną do pisania i będą ćwiczyć się w tworzeniu tekstu. Oryginalna, swoista ir J. Metodyka poprawiania wypracowań Balčikonisa. Przede wszystkim wymagał on „starannie i ir umiejętnie“ poprawiać wypracowania, ponieważ po ich złym poprawieniu „prawie nie ma pożytku“. Za zadanie nauczyciela uważał wyjaśnienie wszystkich błędów w wypracowaniu oraz zapisanie ich w i specjalnym zeszycie. Błędy w każdym wypracowaniu zapisywał na małych į kartkach (10cm x 4,5 cm), aby móc je grupować. Na zakończenie omawiania wypracowań zalecał przeczytać klasie 1—2 lepsze wypracowania. Od uczniów wymagano, aby starannie poprawiali zwrócone wypracowania; nie tolerował przy tym żadnego niedbalstwa ani niechlujstwa, a niepoprawione lub źle poprawione błędy proponował „dodać do nowego spisu błędów i w ten sposób zmniejszyć ocenę“*?. bo ir Jak widać z iš wcześniej napisanym artykule (1927), J. Balčikonis, omawiając wypracowania, poprawiał przede wszystkim logicznie prymitywne zdania, tautologie i pleonazmy, różnego rodzaju anachronizmy. Oto kilka zdań przepisanych z tematu „Znaczenie Niemna dla Litwy” do specjalnego zeszytu: 1. Jak każde zjawisko przyrody, tak i Niemen ma znaczenie dla Litwy. 2. Nasi książęta przypływali Niemnem, ponieważ wówczas nie było jeszcze kolei, a gdyby nawet była, to była niewygodna. 3. W Niemnie jest dość dużo ryb, które łowią ludzie nazywani rybakami?". Tutaj można by może mieć pretensje także do nauczyciela, który wybierał tak wąskie tematy o charakterze rozważań i zmuszał uczniów do nie lada wysiłku, zanim je rozgryźli. Dla ciekawości zobaczmy, jak dziś piszą maturzyści naszych szkół. Np. : 1. U Lapina przez cały czas jest pełno dzieci, ir które lubią rozumieją bajki Lapina. 17 RR II 239. 18 Tamże, p. 239. 19 Tamże, p. 239. 20 RR II 241. 1 RR I 68—69, 36 Rm Ma T T a ata I ai as FT I haw 2. Liudas Liryczny — bohater literatury – Wazaris. Nieustanne wątpliwości, nadzieje, niezadowolenie i ir rozczarowania otaczają obraz Liudasa Wazarisa. 3. Ir kiedy ziemia stworzyła dla siebie człowieka, którego obie nogi mocno opierały się na kuli į ziemskiej, w rękach trzymał o słońce, człowieka nazwała komunistą. tą ji Jo ręce były przeznaczone dla ciebie, ziemio. To były silne ręce robotnika. Są — niczym gałęzie jabłoni oblepione wspaniałymi owocami — pracami. Tak piszą zwykli ne uczniowie, tak zwani o prymusi, medaliści. Trzeba powiedzieć, że obecnie ir nie mamy dydaktycznie uzasadnionego systemu wypracowań dla naszych szkół, uczniowie nie otrzymują albo prawie nie otrzymują żadnej wiedzy teoretycznej o wypracowaniu, na lekcjach omawiania wypracowań nawet w wyższych klasach mówi się przeważnie tylko o błędach ir ortograficznych i interpunkcyjnych, nauczyciele czasem poprawiają albo pozostawiają zupełnie niepoprawione rażące błędy językowe w wypracowaniach. Tak najczęściej jest w tych szkołach, w których u steru szkoły stoi nielituanista, człowiek w ogóle niezainteresar owany sprawami językowymi, niezdolny zauważyć ir takich „pomyłek” lituanisty. Najbardziej niepokoi okoliczność, że liczba lituanistów ta poprawiających podobne błędy w naszych szkołach maleje, byli uczniowie prof. J. Balčikonisa, lituaniści, osiągnęli już sędziwy wiek, coraz rzadziej można ich spotkać w szkołach, ir idee metodyczne są coraz bardziej o jo zapominane, zapomina się o zachęcaniu do uczenia dzieci pracy. jo Nauczając W Poniewieżu 1921 m. J. Balčikonis pisał: „Nie zapominajmy, że nauka jest pracą, praca nie może być o łatwa, tak jak kwadrat nie może być okrągły. Nie uważajmy pracy za przekleństwo, lecz za szczęście przeznaczone człowiekowi w tej dolinie łez”22, Wspominając prof. J. Balčikonisa setną rocznicę urodzin, mamy doskonałą okazję, by przypomnieć jo zasługi dla szkoły, raz jeszcze jo przejrzeć opublikowane idee metodyczne. Ku radości nas wszystkich nie zestarzały się, nadal są aktualne jak w ir owych odległych czasach, iš jo młodzi nauczyciele języka litewskiego mogą się wiele nauczyć, czytając dwutomowe wydanie pism, i wybrać interesujący materiał do nauczania języka litewskiego. ANHMJLAKTHUECKHE HJIEK 10. BAJIbYUKOHHUCA Pe3rome IIpodeccop FO. Bansunkonuc GUT HE TONBKO BEIIAIOIIHMCS SI3BIKOBEIIOM, HO H IIearorom, BHEC CBOH BKJIAJĮ B MeTOJIMKY IIPEMOJABAHMS POHOTO JIMTOBCKOTO si3bika. HO Невозможно понять, что именно в своей B преподавательской работе OH MONMb30BajICH MUNAKTHYECKAMHE uuesvu K. A. ViomnaCKOro H JIpYI'HX PYCCKMX MeTOMHCTOB. MerojnnueckKas xonmenuust FO. Bansbunkonuca B HACTOSeH CTaThe BOCCTAHABIIMBAETCS ITO eTO DEICH3HAM HA YYeOHHKH JTHTOBCKOTO SI3BIKA, IO KOHCTIEKTAM JIEKIIHĖ METOJIKKH PEIOJABAHMS H IIO METOAMYECKHM CTATESM. MHOTHe IHIakTHIECKHe myer npodeccopa He HOTEp3JIH CBOE AKTYAJILHOCTH B MPEMOJABAHWH JIMTOBCKOrO Si3bIKA, OcoOeHHO IeHHA B [MIAKTHYECKOM OTHONIGHWH ero CTATbS O ITKOJBHBIX W pracach MCHMEHHBIX, OnmyOnuKoBaHHas B 1928 r., której B ROZWAŻANE SĄ PYTANIA TEORII H PRAKTYKI WYPRACOWAŃ B ŚREDNIEJ SZKOŁY. 12 RR IT 228.