J. Balčikonis apie stilių

LITEWSKIEGO JĘZYKA STRUKTURY BADANIA LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVI (1987) JUOZAS PIKČILINGIS J. BALČIKONIS O STYLU Profesor Juozas Balčikonis wraz ze su swoim nauczycielem ir i współpracownikiem Jonem Jablonskis, zdaje się, mógłby powiedzieć: į w styl nie ingeruję, zależy mi na poprawności języka. Iš w istocie ne właśnie tak jest. Prawdą jest, że w spuściźnie profesora znajdujemy zaledwie jedną czy drugą bezpośrednią myśl o stylu, ale znaczna część jo poprawek to nic ne innego jak stylistyka. O ka ir mówić o drodze, tą którą przebyto, jo poszukując najlepszego wariantu stylistycznejo go podczas tłumaczenia i redagowania. Przecież pewnego zdania, które czytamy „Tysiąca i jednej ir nocy”, baśni Grimmów, Haufa, Andersena, Perraulta ar Dż. Swifta W przekładaŽ. ch „Podróży Guliwera” i dzieł literackich Verne’a ostateczna redakcja iš została wybrana spośród wielu możliwych: może ar trzech, może pięciu, a nawet ir siedmiu. Jednak pisząc ogólnie o kwestiach praktyki językowej, często mówi się po ką prostu o ir stylu. Załóżmy, że mówiąc o myśleniu, mamy na myśli jego stosunek do ir jo takich cech su języka, jak jasność i zrozumiałość. W artykule „Dlaczego trzeba dobrze znać swój język” czytamy: „Żadna inna rzecz nie uczy tak logicznego myślenia jak język, ponieważ be język nie jest myślą. Tylko dzięki jasności języka osiągamy jasność myśli””". Tutaj, o ir w innym jeszcze miejscu poruszane są, choć nie ir nazwane konkretnymi nazwami, inne cechy stylu: żywość, sugestywność. O oto we wspomnieniach o J. W Jablonskim podkreśla się: jeśli mówisz tam, gdzie słowo pełni funkcję estetyczną, nie trać z oczu odcieni cech konotacji słowa, czuj barwę słowa. iš — jo Cytowany jest J. zarzut Jablonskiego wobec tych, którzy tego nie uwzględniają: „jak patrzyłby on, użytkownik języka, na dzieło malarza, o į którym widać, że malarz nie iš pojmuje i nie troszczy się o to, by to zrozumieć znaczenie ir kolorów w malarstwie, materiał obrazu, jego kształt (formę)?- “? Jednak najotwarciej o stylu profesor, podobnie jak ir J. Jablonskis, wypowiada się w polemice z su pisarzami. Czytamy odpowiedź B. Sruodze: „Pisarze mylą się, sądząc, że tylko oni Wiedzą, czym jest styl. Swoją próbą wyjaśnienia największych błędów językowych właściwościami stylu pokazują ir jedynie, że zupełnie nie znają się na stylu. Pierwszym wymogiem dobrego stylu jest poprawność — językowa. Gdzie język jest niepoprawny, tam jest ji martwy, o gdzie jest martwy, tam jest niespójny, więc jak może istnieć dobry styl. Stylu nie da się oddzielić od języka. Styl może być różnorodny, ale nie może wykraczać poza ramy wyznaczone mu przez iš język““*. 1 Balčikonis J. Pisma wybrane. — Wilno, 1978, t. 1, p. 106. 2 Balčikonis J. Wspomnienia o J. Jablonskisie. — Językoznawstwo, 1962, t. 5, p. 61. 2 Balčikonis J. Odpowiedź panu Baliusowi Sruodze. — Ks. : Pisma wybrane. Wilno, 1978, t. 1, p. 57. 24 Są bowiem autorzy tworzący styl przez to, że odstępują od powszechnie przyjętych norm słownikowych i gramatycznych, przez te ir bezczelne, niczym nieuzasadnione odstępstwa, usprawiedliwiane chyba jedynie tą ir uniwersalną „wolnością poetycką”. Istniały takie aluzje ir B. W polemice Sruogi, w — artykule „O pisarzach ir językoznawcach“ („Lie-tuva“, tu, jak 1927). powiedział profesor J. Balčikonis, „największe błędy własnych (tj. pisarzy) skłonni jesteśmy wspierać „właściwościami stylu“. Po pewnym czasie B. Sruoga pisze artykuł „Pisarz i gramatyka”, w którym między innymi znajdujemy: „Jeśli gramatyk, no, niech będzie językoznawca, jest specjalistą od prosektorium, to właśnie jego obowiązkiem jest ustalanie koniecznych praw podtrzymyir wania życia, jo praw ratowania żywego organizmu przed niebezpieczeństwami! *” Językoznawca — anatom, który dokonuje sekcji zwłok, wykonuje niezbyt przyjemną pracę, a ileż dobrego czyni dla ludzkości: uczy, jak należy podtrzymywać życie. W tym przypadku B. Sruoga ma na myśli żywotność języka. Sądzę, że ten artykuł jest, choć pośrednim, to jednak szczerym odzewem na przypominaną pisarzom przez J. Jablonskisa i J. Balčikonisa rzecz: przestrzegajcie praw rozwoju języka, jego poprawności. I przede wszystkim sądzę, że jest to zapewne przeproszenie J. Balčikonisa, którego dotknięto we wspomnianym artykule. Styl jest krytykowany także w niejednym innym artykule i recenzji J. Balčikonisa. Powiedzmy, w „Kilku uwagach dotyczących języka powieści V. Mykolaitisa-- Putinasa „W cieniu ołtarzy“” (1935). Por.: „Jeśli chodzi o nas (= o nas), to mogłeś odpoczywać choćby przez całą zimę“; „Przeczuwał, że do znajomości doszło z woli baronowej (= za wolą baronowej)- “; Przecież tak jest bliżej języka potocznego, inaczej —bardziej książkowo. Autor powieści używa zdań podrzędnych bez zdań głównych: „Bo ja jednak będę o pani pamiętał“. Ale przecież jest to konstrukcja dopowiedziana, za pomocą której dokonuje się tu stylizacji. Toteż niewątpliwie recenzent nie ma tu racji, domagając się normalniejszej formy tej konstrukcji. Jeszcze jeden czy drugi przykład z innych artykułów i recenzji: —„Proszę (= prosimy) wejść —powiedział Rimukas“; „Dążą (= chcą, starają się) do podniesienia plonów“; „wypowiadający się pochlebnie o książkach (= wypowiadający się dobrze, chwalący książki)“. Prawdą jest, profesorze, że J. Balčikonis, być może, wspomniane rzeczy poprawia raczej jako nieprawidłowości, ale z naszego punktu widzenia pasowałyby one do stylu — poprawka najczęściej jest bliższa językowi potocznemu albo przynajmniej mniej książkowa, a także pod innymi względami stylistycznie lepsza. Szczególnie dotyczy to przypadków, w których podaje się kilka odpowiedników. Na przykład w recenzji „Przekłady pism Gogola na język litewski”, podając wyrażenie „puiki bobikė”, proponuje zastąpić je przez „gražia mergaite”, a jeśli nie — „dailia merguže” lub nawet „gražia varliūkšte”. Albo wyrażenie V. Mykolaitisa-Putinasa z „Buntowników” „ruošėsi- ... šienapjūtei” — zastąpić: „galvojo apie šienapjūtę”, „taisėsi šienauti- ”, „rengėsi į pievas”. Jednakże, przeciwnie, zdarzają się przypadki, w których nie podejmuje się ani poprawiania, ani proponowania odpowiednika, lecz tylko gani. Tak jest tam, gdzie poruszane są bardziej szczególne kwestie stylistyczne. losowe slovo. hello test. ]}]}anngilaq Draugai, dabar atsakykite tik JSON. Oto na końcu „Wątpliwych kwestii językowych w «Powstańcach» V. Mykolaitisa-Putinasa” dodano jeszcze: „Miejscami autor jakoś bez życia wyraża swoje myśli”. Co ma się przez to rozumieć? „Uważnie wysłuchawszy całego czytania- ”. Przecież w rzeczywistości nie jest to zbyt udane, nieco sztuczne połączenie wyrazowe! Niezbyt przekonująco stworzony jest także obraz metafory „zalegać- ”: „Całe gospodarstwo zalegało w bolesnej ciszy”; „Pałac Bagynów 4 Sruoga B. Pisma. —Wilno, 1957, t. 6, s. 333. 25 wciąż zalega w śmieciach niczym opuszczone legowisko niedźwiedzia”. Czy pałac może zalegać w śmieciach?.. Poza tym przywykliśmy widzieć tę metaforę stosowaną w pozytywnym opisie czegoś i wypowiadać się o czymś o niej ciepło, por.: „Kiedy syn będzie miał chleb, i matka będzie mogła przy nim przebywać“ (Surviliškis- ). „Przy mnie była jeszcze tamta piosenka“ (Daugėliškis). „Siły rewolucyjne tkwią w sojuszu ludu i żołnierzy“. A w ogóle recenzentowi najbardziej przeszkadza czasownik ruošti(s), używany zdecydowanie niezbyt stylowo i wypierający niejeden czasownik —tais yti(s), gotować, przyrządzać, robić, przygotowywać, urządzać, pisać i in., por.: „kazał przygotować (= urządzić) gościowi nocleg“; „matka z Gene przygotowały śniadanie (= przyrządziły, ugotowały, zrobiły)“; „urządźcie wesele (= zróbcie, wyprawcie, urządźcie)- “; „właściwy manifest jest już przygotowywany (= pisany?)“, a także wspomniane już „przygotowywał się... do sianokosów“. W uwagach o języku J. Baltušisa „Sprzedanych lat“ (I): „wszystko przygotowane (= poprawione, uporządkowane)“; „lekcje przygotowaliście (= nauczyliście się)?““; „wystawa w Kownie jest przygotowywana (= poprawiana, robiona)“; „Jakie tam paskudztwo przygotowujesz (= poprawiasz, mieszasz) za drzwiami?“; „Mendel jedzie! Przygotujcie (= chwytajcie, bierzcie, poprawiajcie...) batogi!“ Pod względem form w obu wspomnianych dziełach najbardziej zgrzeszono przeciw stylowi, używając, zdaniem profesora, „nieznanej żadnej z naszych gwar pierwszej osoby czasu teraźniejszego proszę; zamiast niej należy stosować przysłówek proszę. „Proszę usiąść “. „Proszę wybaczyć, że się spóźniłem- ®; ,,... a teraz proszę do środka...“ „—I tak przez całą książkę“, —ubolewa recenzent. To samo w recenzji języka „Sprzedanych lat” J. Baltušisa, gdzie znajdujemy poprawiane: „Proszę, panie inspektorze; ” „To proszę państwa do izby”. Tę formę profesor również uważa za niepoprawną. My, styliści, sądzilibyśmy, że tutaj należałoby wytknąć autorom to, iż nie korzystają z możliwych niuansów stylistycznych, które oferowałyby formy synonimiczne proszę, prosiłbym, prosilibyśmy, przez co rozmówca przemawia zbyt oficjalnie, chłodno. ir į Cały akapit w recenzji „Powstańców” poświęca się poprawianiu konstrukc- — jų ji składniowych z imiesłowem. Oto: „Ziemię można wykupić tylko po porozumiensu iu się z ir panem, gdy on wyrazi zgodę (= za jego zgodą); Skrodzki, po odmowie chłopów (= z powodu odmowy chłopów), ściągnął wojsko; karę wykona włodarz dworski Rubikis, przy pomocy dragonów (= wspierany przez dragonów; z pomocą dragonów); Ponieważ buntownicy odmówili wydania władzom swojego przywódcy (= wobec buntowników, którzy odmówili wydania władzom swojego przywódcy- )... wojsko oddało strzały”. Tutaj poprawiono be niektóre objaśnienia, więc trudno powiedzieć, czy te konstrukcje ar uważano za niepoprawne, martwe, być może, dobre, ar takie, takie. ar ko ir ir Dziś uznalibyśmy je, z — wyjątkiem chyba tylko przedostatniego przypadku, który jest niepoprawny, za wymagające poprawy dlatego, że są — nadmiernie książkowe, mają gazetowe brzmienie. Jeszcze kilka przykładów, które, jak sądzę, należałoby poprawić stylistycznie, ponieważ są pod pewnym względem ar artystycznie nieprzekonujące, ir ne sztuczne, całkiem dokładne: „I teraz on (zegarek) niestrudzenie nie (= be przestawał, nieustannie) tykał; Warszawę kosztowało (= wyniosło) dużo pieniędzy; jeszcze następnego dnia (innego (= dnia) dwudziestu mężczyzn... ma wstąpić į do dworu. (J. Bałtuszia: (pszczoła) zeszła niżej do następnego (= (innego) kwiatu.) Ta wiadomobe ść, bez wątpienia, szkodliwie (= odbiłaby jo się zaszkodziłaby) na zdrowiu; Dzień miał być wiosennie radosny miły, (= wesoły); Jakiegoż olbrzymi- (= ego wielkiego, strasznego...) wywarło wrażenie; Wyłożyć całą niewłaściwość (= zachowania niewłaściwe); Na próżno jedzą ir chleb (= wyniszczają, zubażają, męczą) samych siebie“. 26 Tę listę moglibyśmy przedłużyć uwagami dotyczącymi języka J. Baltušisa „Sprzedanych lat” (I), ich Słowu, również wśród tych znajdują się takie, które są raczej kwestią stylu niż poprawności. Czy recenzent zawsze miał rację? W jednym czy drugim przypadku chyba nie! Zacznijmy od: bardzo elementarnego przykładu. Powiedzmy, już strofując V. Mykolaitisa-Putinasa za „kavolių”, używane zamiast „kalvio”: „—Kavoliau (= kalvi), oto starł się i pękł jeden pierścień brzygila”. Bo w okolicach Surwiliszek ludzie zazwyczaj mówią „kalvis”. Poprawia się to słowo również w „Sprzedanych latach”: „Kavoliu (= kalviu) aš nebūsiu”. Ale przecież tutaj pisarze stylizują język. Przecież język „Powstańców” — to język brzmiący przed stu laty w Surwiliszkach, i być może wtedy zamiast kalvio było w nim kavolis. Nie, nie bronię tego barbarzyzmu. Wystarczy przypomnieć, że nie można wszystkiego, co występowało w języku ludzi, bez wyboru przenosić do utworu literackiego. Tylko że tutaj już nie wystarcza miara poprawności — należy uwzględnić celowość użycia słowa. Zatem tego rodzaju poprawki nie powinny być traktowane na równi z, powiedzmy, niepoprawnymi narzędnikami czy miejscownikami. Przecież jest to przejaw ideowo-artystycznego zamysłu pisarza. I już całkowicie nie aprobuje się zmieniania słów, które należą do starej tradycyjnej warstwy i są powszechnie używane: bociana — gużem, powstańców — buntownikami, małpę — malpą itd. Znacznie bardziej problematyczną kwestią są naganne, metaforycznie używane przez pisarzy słowa. W artykule „Coś niecoś o języku «Sprzedanych lat»” śpiewający w cieniu malin „pijany od słońca komar” zostaje zmieniony na brzęczącego, bzyczącego komara, a gołąb..., siedzący sobie bez ruchu — na przesiadującego. Autor tych obrazów, jak pamiętamy, za nic w świecie nie ma skłonności do ich porzucenia- ». I tutaj jemu przypada decydujące słowo. Przecież chciano powiedzieć to przenośnie! Komar śpiewa, gołąb siedzi niczym człowiek. I tu trudno sprzeciwić się pisarzowi posługującemu się takim tropem. Również trudno mu bronić tego, by chmury nazywać ołowianymi, a nie czarnymi, ciemnymi, a płatki śniegu przysiadającymi, a nie opadającymi, spadającymi. Wiele rzeczy bliskich stylowi oraz rad, jak lepiej się wyrażać, znajdujemy w artykule „Trzeba poprawić język prasy”. Oto one: „W tym roku, przed rozpoczęciem okresu oborowego (= przed zamknięciem zwierząt w oborach), kierownicy kołchozu obiecywali, że nie będą powtarzać podobnych błędów”; „Żaden z kombajnów nie jest wykorzystywany do młócenia (= nie jest używany do młócenia)”; „Leje zimny jesienny (= jesieni, jesienny) deszcz”. Przecież naprawdę we wszystkich tych przypadkach myśl aż prosi się, by wyrazić ją inaczej, nie ulegając modzie — bez tych wciskanych, gdzie trzeba i gdzie nie trzeba, okresów oborowych, bez wyrażanej konstrukcją celownika rzeczownika odczasownikowego okoliczności celu, bez wyrażanego przymiotnikiem pochodnym przydawki uzgodnionej, podczas gdy żywy język radzi: używaj dopełniacza przydawki nieuzgodnionej. Jeszcze kilka przykładów: „Kierownicy muszą (= mają obowiązek) wysłać do kołchozu swoje kombajny żniwne (= wysłać)”; Szybko rozwija się (= podnosi, rozszerza) hodowla trzody chlewnej”; „Barkūnas jest bardzo chętnie odwiedzany przez pszczoły (= Z barkūnu pszczoły bardzo dużo przynosiły- )”; „Współzawodnictwo kołchoźników będzie się jeszcze bardziej rozszerzać, przynosząc (= i przyniesie) nowe zwycięstwa rolnictwu”; „Organizuje masy kołchoźników (= kołchoźników) w celu realizacji decyzji sesji rady w celu realizacji (= decyzji); „Lepiej- ® Baltušis J. O pracy twórczej. — Ks. : Pisma. Wilno, 1959, t. 3, p. 71—72. 27 odzwierciedlają (= przedstawiają, uwydatniają, odtwarzają- ...) obecną sytuację w naszej krytyce literackiej”; „Miłujący wolność (= ceniący wolność, wolnościowy) lud egipski jednomyślnie staje do walki”; „Nie może być nawet mowy o tym, że Egipt jest gotowy rzucić się (= zaatakować) w objęcia Ameryki”; „Kobiety przygotowują się (= porządkują dom)”; „Przekazał ziemię pracującemu chłopstwu (= chłopom); „Panuje głęboka (= wielka, zupełna) cisza”; „Rozmawia z mistrzami wysokich (= wielkich, obfitych) plonów”. Żywy język tak podpowiada — w ten sposób moglibyśmy określić motywy i podstawę poprawek prof. J. Balčikonisa, jego koncepcję, gdzie należy szukać oparcia dla dobrego stylu. Czy zostało to powiedziane żywo, czy nie — oto pytanie, które należy tutaj postawić. Istnieje niemało aforyzmów o dobrym stylu. Zdaniem jednych dominantą tej dobroci jest jasność, zdaniem innych — dokładność, dla trzecich — zwięzłość, dla jeszcze innych — obrazowość, dźwięczność itp. Dla profesora J. Balčikonisa początkiem i miarą wszystkiego jest żywość: „To, co sprzeciwia się duchowi żywego języka, nie może być dobre”*, — mówi on. Oczywiście nie odrzuca się także innych właściwości stylu. Na przykład wspomniana jasność: „Tylko myśli wyłożone jasnym i żywym językiem docierają do serc słuchaczy i zapuszczają tam głęboko korzenie, natomiast to, co podaje się w trudnym do zrozumienia języku, prześlizguje się po powierzchni, nie poruszywszy duszy człowieka, i znika jak bańka mydlana w powietrzu”- “. A tak, tj. żywe i sugestywne będzie, jeśli będziemy trzymać się jak najbliżej języka potocznego. Dlatego lepiej nawet nie żmona, lecz pati, nie podkowa, lecz pasagas, nie chmura, lecz debesys itd. Tu, w żywym języku ludzi, tkwiące niewyczerpane źródła tryskających życiem środków wyrazu hojnie zasilają zdanie profesora — tłumacza baśni i opisów podróży, jego leksykę, składnię: „Przed oczami królewny rozpościerało się w całym swoim pięknie najszersze morze” — oto przykład takich, których dziesiątki znajdujemy na stronach przekładów i które pokazują, gdzie tłumacz szuka rady, wybierając słowo, połączenie wyrazowe, formę, konstrukcję składniową. Tu, w źródłach języka potocznego, znajduje także jeszcze rzadsze, lecz bardzo potrzebne słowo, którego nie potrafiliśmy używać, ponieważ być może nawet nie podejrzewaliśmy, że w ogóle istnieje. Weźmy na przykład czasownik trukinti: „Gospodarz był wesołego usposobienia, swoimi opowieściami potrafił zabawiać gościa aż do północy”; czasownik atsveikinti: „Młodzieniec skinieniem głowy pożegnał go i rzekł...” Podobnych przykładów można wypisać niemało, lecz poszukiwanie i odkrywanie najlepszego słowa w przekładach baśni profesora J. Balčikonisa — nie jest tematem tego artykułu. Tutaj chciałbym jedynie dodać garść poprawek stylistycznych, które nie weszły do opublikowanej liczby, ponieważ zostały zapisane odręcznie (ołówkiem) między wierszami jednej czy drugiej już wydrukowanej książki, przed podarowaniem jej temu, kto pomógł czytać korektę. To albo sam tłumacz zorientował się, co umknęło mu z oczu podczas tłumaczenia lub przeglądania przekładu, albo przywrócił to, co zmienił redaktor. ką Zatem W baśniach ir „Tysiąca i jednej nocy”: „Mardżana nie zapomniała, co polecił Ali-Baba. Najpierw wyszukała mu bieliznę i podała ją do zaniesienia jednej niewolnicy, która jeszcze się nie położyła (=... niewolnicy, która jeszcze nie leżała®). 6 Balčikonis J. Pisma wybrane. — W., 1978, t. 1, p. 106. 7 Tamże, p. 106. 28 Nie konstrukcja z „kuris...“ — nie zdanie podrzędne przydawkowe, lecz konstrukcja imiesłowowa... jeszcze zanim się położyła, ponieważ pierwsza przekazałaby nie całkiem tę samą informację, a ponadto użyto tu formy nieco książkowej. Po drugie, przeczenie powinno odnosić się nie do czasownika „być”, lecz do czasownika „położyć się”. A w ogóle może nie byłoby od rzeczy wspomnieć, że J. Balčikonis, unikając tej hipotaktycznej konstrukcji zdania podrzędnego przydawkowego, obecnie, powiedzielibyśmy, tak agresywnie rozpowszechnionej w wielu miejscach, dostrzegał, podejrzewając jej niezgodność nie wszędzie z „duchem żywego języka”. Przy tej okazji — jeden czy drugi przykład. Zarówno „Bracia Grimm”, jak i Andersen mają skłonność rozpoczynać baśń zdaniem z konstrukcją „który”. „Była sobie raz kobieta, która bardzo pragnęła mieć maleńkie dziecko..- .” ; „Dawno temu żył sobie krawiec, który miał trzech synów i tylko jedną jedyną kozę”; „Delikatnymi rękami chwytała parzące pokrzywy, które były jak ogień”. Tłumacz rozpoczyna taką baśń: „Żyła sobie kiedyś pewna kobieta, bardzo chciała mieć małe dziecko..- .“ ; „Żył sobie kiedyś krawiec, miał trzech synów i tylko jedną kozę”; „Zaczęła wyrywać pokrzywy swoimi pięknymi rękami, a te parzyły ją jak ogień“ . Zdanie podrzędne tutaj często zastępuje konstrukcja imiesłowowa, zwykła część zdania, ale szczególnie skłonna przemówić do czytelnika konstrukcja „ten, ta” ... Porównajmy jeszcze zakończenie baśni braci Grimm „Muzykanci z Bremy”: Ach, in dem Haus sitzt eine greuliche Hexe, die hat mich ihren langen Fingern mir das Gesicht zerkratzt; und vor der Tūr steht ein Mann mit einem Messer, der hat mich ins Bein gestochen; a na podwórzu leży czarne monstrum, które rzuciło się na mnie z drewnianą pałką; a na górze, na dachu, siedzi on Richter, der rief:,Bringt mir den Schelm her“. W domu jest straszna wiedźma, chwyciła mnie pazurami i podrapała mi twarz; a przy drzwiach stoi człowiek z nożem, przeciął mi łydkę; na podwórzu leży czarna straszydła, ta uderzyła mnie maczugą, że końca nie dostałem; a na dachu siedzi sędzia, to on kazał mnie schwytać i doprowadzić do siebie. Ale wróćmy do porzuconego wątku myślowego — do arabskich baśni: „Ali-Baba podążył za Mardżaną (= z Mardżaną)“. Widocznie trzeba wydobyć na pierwszy plan aspekt towarzyszenia: przecież nie jest tym samym podążać za kimś i podążać z kimś. „W nocy przyczołgał się straszliwy wąż, zaczął pełzać ze wszystkich stron wokół mojego ogniska, ale przez (= poprzez) gałęzie i ostre kolce nie mógł mnie dosięgnąć“. Przez? Dlaczego? Dlatego, że trzeba określić nie to, przez co nie można było się przecisnąć, lecz to, przez co nie można było dosięgnąć. „Byliśmy strasznie zmęczeni (= wyczerpani), nie mogliśmy już wlec nóg, położyliśmy się i twardo zasnęliśmy“; wyczerpani, nie zmęczeni; zmęczyć się było za mało. „Rybak widział płynące (= płynące) pod wodą mnóstwo ryb...” ; płynące, ponieważ trzeba wyrazić czynność powtarzalną. „Rybak prowadził drogę. Wkrótce dojechali do takiej (= takiej) góry...“ ; Takiej, ponieważ wcześniej było: „Sułtan wezwał tego rybaka i wypytawszy, gdzie złowił Ryby, wsiadł ze wszystkimi swoimi dworzanami na konie i kazał jechać do tego miejsca”. Ta góra — niedokładna informacja; bo tutaj trzeba 29 powiedzieć:... dotarł do jakiejś nieznanej góry, jednej góry. „— Ogarnia mnie dreszcz, gdy pomyślę, jakie nieszczęście spotkałoby waszą wielmożność (= potęgę), gdyby wróżka w swojej zemście wzbudziła w księciu złe pragnienie strącenia was z tronu...” ; Nie wielmożność, lecz potęga... Wielmożność, jak widać, nie ma tradycji używania w języku ludzi. „Wydam swoją córkę za twojego syna, jeśli przyśle mi czterdzieści złotych tac, pełnych takich samych drogocennych kamieni, jakie teraz przyniosłeś. Te kamienie ma przynieść czterdziestu czarnych (= czarnych) niewolników, z których każdy niech prowadzi białego (= białego) niewolnika...” ; Po co obok drogocennych kamieni używać także określeń niewolników w formach zaimkowych? Przecież tutaj wystarczy zwykłe określenie cech: nie potrzeba ani wyodrębnienia, ani podkreślenia. „W tym czasie Aladyn otrząsnął się ze strachu i powiedział: —Co ja mam zrobić? Proszę mówić (= mówić)?“; Stosowana jest forma skrócona, ponieważ ta jest bardziej charakterystyczna dla języka mówionego, ponadto, gdyby pozostawić pełną formę sakyti, powtarzałoby się -ti: daryti —sakyti —i powstałaby jakby jakaś monofoniczna orkiestracja. Dalej —jeszcze garść poprawek bez żadnych wyjaśnień: —Co, moja królowo, —rzekł książę, —mówisz, że ten Skaibar jest twoim bratem? Choćby był nie wiadomo jak straszny, będę go szanował i kochał jak najbliższego krewnego (= mojego krewnego)!“ „—Teraz idź, dziecko, i rób, jak powiedziałem, —rzekł kapłan! —Obaj będziemy bogaci przez całe nasze (= swoje) życie“. „Ubrał go w królewskie szaty, posadził na tronie i przysiągł mu swoją wierność (= wierność- )“. „Miejsce, do którego przyniósł mnie ptak, było ze wszystkich stron otoczone górami podpierającymi chmury (= chmury)..- .“ (Por.: u K. Donelaitisa: „Żuraw, dziwnie wspinając się ku czarnym chmurom...“) „Idąc, deptałem pod nogami diamenty i nawet nie pomyślałem, żeby podnieść choć jeden z nich (= spośród nich)“. Ten krótki przegląd myśli profesora J. Balčikonisa o stylu i bruzdy wyoranej w tej dziedzinie działalności zakończę jedną nauką J. Jablonskisa: „Powinniśmy uczyć nie tyle terminów gramatycznych, ile żywych zjawisk języka“ (podkreślenie moje — J. P.). W istocie J. Balčikonis nie napisał ani podręcznika gramatyki, ani stylistyki, ani podręcznika przekładu, lecz zarówno z katedry wykładowcy, jak i poprzez recenzje, przekłady oraz inną swoją działalność przez cały czas uczył „żywych zjawisk języka“. Wśród tych także stylowi należy się dość znaczące miejsce. 30 10. BAJIbYHKOHHC O CTHJIE Pe31oMe Ilpodeccop FOo3ac BajibunroHuc nie pozostawił żadnych badań nad litewską stylistyką, niemniej jednak w wielu swoich pracach zwracał się ku stylowi i związanym z nim zagadnieniom. Najpełniej i najbardziej wyraźnie swój punkt widzenia na styl przedstawił w polemice z litewskim pisarzem Bb. Cpyoroii (1927). Jako główne przesłanki dobrego stylu wymienia on w pierwszej kolejności gramatyczną, słowotwórczą poprawność mowy i podporządkowanie prawidłowościom rozwoju języka. Styl nie jest oddzielony od języka. Dlatego bez poprawnej mowy nie do pomyślenia jest dobry styl, który przy całej różnorodności swoich form i przejawów nie może wyjść poza ramy ustanowione przez system języka. Wraz z tym w językoznawstwie. Bajbunicponis wielokrotnie podkreślał i zauważał wagę językowego wyczucia i postrzegania stylistycznej barwy i odcieni słowa, niuansów jego semantyki. Istotnymi cechami stylu, moim zdaniem profesora, są logiczność przedstawienia, jasność wyrazu. OO 3ToM rosopurcs B crathe „IlotueMy Hano XODpONO 3HATb CBOH si3bIK“. Ze wszystkich wymagań przedstawianych przez GO. Wymaganiom wobec pożądanego stylu, pierwszy Ha plan jego B uczeń wysuwa wymaganie umieć BHIDAKATHCS XHBO, HOO »HEXHBOE He MOxeT GrITh XOpoInM“, Karas petub cCuHTaeTCSA KUBO H KaKast NIEZNAJOMY, — 00 TOM NAUKOWIEC ONO MY UZNANY za M3 okres renesansu Ha LITERACKIE DZIEŁA JIUTOBCKHX IMCaTENici H JIATOBCKHME IEpeBOJIbI HpOMH3BEJIEKHĖ MHDOBOKH JTHTEPATYPHI, a TAKXE H3 NIDpaPpJIEHHLIX HM JIATOBCKHX TEKCTOB APYIHX cTHIeH (OcoOemHo mepmommyeckoif revarn). I“ OBODpHTb XOPOIIHM CTH= IM — TO OZNACZA, ZGODNIE Z FO. WEDŁUG BAJBUŁKONISU, JEDNAKŻE IO MOŻLIWOŚCI Okej K ŻYWOR HApO/IHOM peun, YIHTECS Y Hee, CJIe/[OBATb ee yumm obpasnaM. ĮlaHHOTO TIDHHIMIIA TINATEJILHO: NpHJIEpXHBAJICHA CAM Ipodeccop Kak B OPHTHHANBHEIX CBOMX paboTax, Tak H B IIEpeBOJIaX CKa30K („Tricgua Hi ojmma HOWL", Gparss I'pumm, X. Arnepcen, III. Ileppo) H XYJ10xecCTBEHHLIX IDOH3BEJeHHH JpyruxX xaHpoB. Ero MHOIMOH4HCIJICHHbICE IepeBOJILI IpejicTABJISIOT COGOH IIPEeKpacHyIoXNIKOJIY HE TOJIBKO IIDaBHJILHOŽ H JXHBOH peuK, HO H XODOILUEro CTHIIA.