Э. М. Мурзаев. „Словарь народных географических терминов“

O. Būsas recenzuje książkę estońskiego akademika P. Aristėgo „Kontakty językowe. Kontakty języka estońskiego z innymi językami” (Keelekontaktid. Eesti keele kontakte teiste keeltega. Tallinn, 1981). Dz. Barbarė przedstawia bibliografię prac poświęconych kontaktom języka łotewskiego, opublikowanych w latach 1945–1984. A. Sabaliauskas Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов. М.: Мысль, 1984. 654 с. Jest to pierwszy wydany w naszym kraju obszerniejszy słownik ludowych terminów geograficznych tego rodzaju. Jego autorem jest znany geograf, interesujący się nazwami miejscowymi, a zwłaszcza terminologią geograficzną — doktor nauk geograficznych, zasłużony działacz nauki RTFSR, profesor Eduard Makarovič Murzajev. Jego zainteresowania naukowe wiążą się głównie z Azją — brał udział w ekspedycjach do Azji Północnej i Środkowej, Mongolii oraz Wietnamu. W kręgu jego zainteresowań znalazło się także wiele problemów geografii, toponimiki i terminologii geograficznej innych krajów. W 1959 r. wydawnictwo literatury geograficznej opublikowało „Słownik lokalnych terminów geograficznych” E. i V. Murzajevów („Словарь местных географических терминов”). W 1973 r. w Moskwie ukazała się książka E. Murzajeva „Toponimika popularna”, a w 1974 r. — „Zarys toponimiki”. Stosunkowo niewielki „Słownik lokalnych terminów geograficznych” cieszył się dużą popularnością i został przychylnie oceniony w prasie krajowej i zagranicznej. Zawierał także nieco terminów z republik bałtyckich, jednak — jak zauważa sam autor we wstępie do recenzowanego słownika — niewiele w porównaniu z innymi republikami ZSRR. Dlatego przez kolejne dwie dekady E. Murzajev kontynuował pracę, gromadził dodatkowy materiał itp. Jej rezultat jest naprawdę imponujący — dzieło liczące 654 s. (59 ark. druk.). Podobnie jak w poprzednim, znalazły się w nim także terminy geograficzne z języków bałtyckich (litewskiego i łotewskiego). Dalej będziemy mówić przede wszystkim o nich. Ze wstępu do „Słownika ludowych terminów geograficznych” wynika, że autor starał się możliwie równomiernie uwzględnić terminologię wszystkich republik i regionów ZSRR. Nie mamy danych, by ocenić, jak mu się to udało w skali całego kraju, jednak języki bałtyckie zostały w nim odzwierciedlone nader skromnie — słownik podaje zaledwie kilkadziesiąt (około 60) terminów litewskich i łotewskich. Sama ta liczba być może nie mogłaby być uznana ani za zbyt małą, ani, rzecz jasna, za zbyt dużą — wszystko zależy od proporcji w stosunku do terminów z innych języków ZSRR. Jednak nawet z tej perspektywy można wątpić, czy języki litewski i łotewski są tu reprezentowane proporcjonalnie. To po pierwsze. Po drugie, i chyba najważniejsze, tak mała liczba uwzględnionych terminów bałtyckich rodzi pytanie o kryteria doboru — które z tysięcy należy koniecznie włączyć do słownika? Naszym zdaniem autorowi musiało być dość trudno znaleźć wyraźne kryteria selekcji; dlatego te zaledwie kilkadziesiąt słów litewskich i łotewskich często nie wydaje się najważniejsze, czasem sprawia wrażenie doboru przypadkowego, a niekiedy jest wręcz wątpliwe. Wybór terminów, zwłaszcza dla przedstawiciela innego narodu, jest w ogóle trudny: przy braku dostatecznej literatury trzeba kierować się intuicją, której cudzoziemcowi zazwyczaj brakuje. Dlatego niewiele może ona pomóc w ustalaniu hierarchii terminów — zarówno według wagi oznaczanych przez nie obiektów, jak i rozpowszechnienia, popularności samych terminów itp. 212 Głównym źródłem terminów litewskich i łotewskich była dla autora niemal wyłącznie książka L. Nevskajos „Terminologia geograficzna Bałtów” (M., 1977). Inne prace, w tym specjalistyczne słowniki terminów geograficznych, których zresztą jest bardzo niewiele — jak wynika również z bibliografii — pozostały niewykorzystane. Biorąc pod uwagę, że także w wymienionej książce L. Nevskajos terminy są całkowicie niezróżnicowane pod względem ich „hierarchii wartości”, można zrozumieć, jak trudnym zadaniem był dla autora recenzowanej pracy wybór terminów. E. Murzajev włączył do swego słownika część ważniejszych terminów. Jednak, jak już powiedziano, bardzo niewiele. W słowniku brak zaś takich powszechnie znanych i używanych słów, jak akivaras, duburys, dumb­las, gelmė, iškyšulis, kraštas, kriaušis, lenkė, lydymas, lieknas, lyguma, lūnas, lūbas, loma, mūras, ola, pakriaukė, plyné, praraja, raguva, raistas, skardis, tarpėklis, tyras, užutekis, vingis itp. I odwrotnie, niektóre uwzględnione w słowniku terminy są mniej istotne: акменац, алкна, брода, аугурас, гирь, губурас, икалне, кланас, макна, миестас, тиллис, смалка itp. Ich miejsce mogły zająć inne, bardziej popularne. Jeden czy drugi termin dobrano niefortunnie, na przykład борас „bór”. Jest to oczywista pożyczka słowiańska, a ponadto niezbyt rozpowszechniona; zamiast niej powinno być šilas. Termin нерунг również podano przez pomyłkę — w języku litewskim występuje tylko nerija. W pracy, jak pisze autor, podaje się także „etymologię terminu, jeśli takowa istnieje” (s. 8), jest ona jednak bardzo wstępna i ogranicza się głównie do „najwyższego poziomu” (tamże). Jest to całkowicie zrozumiałe, ponieważ ustalenie pełnych etymologii wszystkich terminów zamieszczonych w słowniku przekracza możliwości jednej osoby. Oczywiście, nawet podchodząc do tego pobłażliwie, można było jednak oczekiwać nieco obszerniejszych objaśnień pochodzenia, zwłaszcza że w przypadku wyrazów bałtyckich można było stosunkowo łatwo je przygotować, korzystając choćby z jednego źródła — „Litewskiego słownika etymologicznego” E. Frenkelio. Niestety, jak wynika z samych uwag etymologicznych, a także z bibliografii (podanej zresztą bardzo chaotycznie — bez numeracji, nawet nie w kolejności alfabetycznej itp.), autor nie korzystał z tego słownika. Głównymi źródłami etymologii są wspomniana książka L. Nevskajos, „Etymologiczny słownik języka rosyjskiego” M. Fasmerio oraz pojedyncze artykuły V. Dambė, I. Duridanovo, E. Katonovos, N. Tolstoja i innych. Od czasu do czasu autor powołuje się na książkę V. Toporovo i O. Trubačiovo „Analiza lingwistyczna hydronimów górnego dorzecza Dniepru”. Najwyraźniej właśnie z tego powodu większość bałtyckich terminów geograficznych w ogóle nie ma etymologii w ścisłym znaczeniu tego słowa — najczęściej podaje się jedynie znaczenia terminów (również, z nielicznymi wyjątkami, za wspomnianą książką L. Nevskajos). Nieco więcej o pochodzeniu mówi się w przypadkach, gdy termin bałtycki ma wyraźny odpowiednik w języku rosyjskim (np.: lit. viršūnė — ros. верх, lit. lankà — ros. лука, lit. akis — ros. око itp.). Jednak i ten „najwyższy”, jak mówi autor, poziom etymologii bywa niekiedy przesadnie powierzchowny: opiera się na jednym czy drugim odpowiedniku międzyjęzykowym, a najczęściej — tylko na wskazaniu pokrewnego, często dość odległego, rosyjskiego wyrazu (np.: lit. dubà — ros. дебри, lit. girìà — ros. гора itp.). Terminy z języków bałtyckich rzadko są umieszczane w kontekście innych języków indoeuropejskich, a ponadto — z nielicznymi wyjątkami — robi się to wyłącznie za pośrednictwem języka rosyjskiego lub ogólnie języków słowiańskich. Ich „motywacja etymologiczna” do włączenia do tego słownika jest zatem minimalna. Przy podawaniu terminów bałtyckich zdarzają się błędy akcentuacyjne i korektorskie. 213 Przy odpowiednich terminach geograficznych często podaje się po kilka nazw miejscowych. Czasami są one na swoim miejscu, ale zdarzają się też pomyłki. Spośród bardziej oczywistych wymieńmy na przykład Калвария, wskazaną przy terminie kalvà (nazwa miejscowa Kalvarija, jak wiadomo powszechnie, pochodzi od terminu religijnego kalvarijà (pol. kalwarja <łac. calvaria „stacja drogi krzyżowej”). Na zakończenie można dodać, że trudno dostrzec szczególny sens włączania do tego słownika terminów z języków bałtyckich. I ogólnie można podać w wątpliwość celowość słownika o takim profilu: reprezentowanych jest w nim zbyt wiele języków, a ponadto dobranych według kryterium terytorialnego (administracyjnego). Czy nie byłoby sensowniej opracować słowników terminologii geograficznej dla kilku lub wielu języków pokrewnych? A. Vanagas