Э. М. Мурзаев. „Словарь народных географических терминов“

O. Bush recenzuje esto akademika P. książkę Aristesa „Kontakty językowe. „Kontakty języka estońskiego z innymi językami” (Keelekontaktid. Eesti keele kontakte teiste keeltega. Tallinn, 1981). Dz. Barbarė przedstawia bibliografię prac poświęconych kontaktom języka łotewskiego, opublikowanych w latach 1945—1984. A. Sabaliauskas Słownik B. M. Słownika rosyjskich terminów geograficznych. M.: Mic, 1984. 654 s. Jest to pierwszy wydany w naszym kraju słownik ludowych terminów geograficznych o tak dużym zakresie. Jego autorem jest znany geograf interesujący się nazwami miejscowymi, a zwłaszcza terminologią geograficzną — doktor nauk geograficznych, zasłużony działacz nauki RFSRR, profesor Eduard Makarowicz Murzajew. Jego zainteresowania naukowe są przede wszystkim związane z Azją — uczestniczył w ekspedycjach do Azji Północnej i Środkowej, Mongolii oraz Wietnamu. W krąg jego zainteresowań weszło także wiele problemów geografii, toponimiki i terminologii geograficznej innych krajów. W 1959 r. wydawnictwo literatury geograficznej wydało „Słownik miejscowych terminów geograficznych” E. i W. Murzajewów („CjioBapb MecCTHbIX TeOrpaĖdHuecKHx TepMuKOB”)., w 1973 r. w Moskwie ukazała się książka E. Murzajewa „Toponimika popularna”, w 1974 r. — „Zarys toponimiki”. Stosunkowo niewielki „Słownik miejscowych terminów geograficznych” cieszył się dużą popularnością i został przychylnie oceniony w prasie naszego kraju oraz zagranicznej. Zawiera on również nieco terminów z republik bałtyckich, lecz, jak zauważa sam autor we wstępie do recenzowanego słownika, w porównaniu z innymi republikami ZSRR — niewiele. Dlatego E. Murzajew przez te dwie dekady nadal pracował, gromadził dodatkowy materiał itd. Rezultat tej pracy jest naprawdę imponujący — dzieło liczące 654 s. (59 ark. aut.). Podobnie jak w poprzednim, znajdują się w nim również terminy geografii języków bałtyckich (litewskiego, łotewskiego). Dalej będziemy mówić głównie tylko o nich. Ze wstępu do „Słownika ludowych terminów geograficznych” wynika, że autor starał się możliwie równomiernie przedstawić terminologię wszystkich republik i regionów ZSRR. Nie mamy danych, jak mu się to udało w skali całego kraju, jednak języki bałtyckie są w nim odzwierciedlone zdecydowanie zbyt — skromnie — w słowniku ir podano zaledwie kilkadziesiąt terminów języków litewskiego i łotewskiego (około 60). Sam w sobie liczby tej być może nie można by uznać ani za ir zbyt małą, ani, rzecz jasna, za zbyt dużą — wszystko zależy od stosunku do innych — su W terminologii języków ZSRR. Jednak patrząc ir w ten sposób, można mimo wszystko powątpiewać, czy języki litewski i ar łotewski są tu ir reprezentowane proporcjonalnie. Po pierwsze. Po drugie, a ir może najważniejsze, przy podaniu tak małej liczby terminów języków bałtyckich wyłania się kwestia kryteriów doboru — ką iš tysięcy należy wybrać do į słownika? Naszym zdaniem autorowi będzie bardzo vę trudno znaleźć jaśniejsze kryteria doboru, dlatego zaledwie kilkadziesiąt słów języków ir litewskiego i łotewskiego często wydaje się najważniejne szych, niekiedy dość przypadkowych lub wręcz iš wątpliwych. Dobór terminów, zwłaszcza dla przedstawiciela innego narodu, jest iš w ogóle niełatwy: wobec braku dostatecznej literatury trzeba kierować się intuicją, której cudzoziemcowi najczęściej brakuje. Dlatego ji niewiele ką może pomóc w ustalaniu hierarchii terminów wyłącznie ne według znaczenia obiektów przez nie oznaczanych, lecz także według ir rozpowszechnienia, popularności samych terminów ar itp. 212 Podstawowym źródłem terminów języka litewskiego i łotewskiego dla autora była niemal wyłącznie książka L. Newskiej „Bałtycka terminologia geograficzna” (M., 1977). Pozostałe dzieła, w tym także słowniki terminów geograficznych o specjalnym przeznaczeniu, zresztą bardzo nieliczne, sądząc również na podstawie wykazu literatury, pozostały przez autora niewykorzystane. Mając na uwadze to, że również we wspomnianej książce L. Newskiej terminy w sensie ich „hierarchii wartości” są całkowicie niezróżnicowane, można zrozumieć, jak trudnym zadaniem była dla autora recenzowanej pracy selekcja terminów. E. Murzajew włączył do swojego słownika część ważniejszych terminów. Jednakże, jak powiedziano, bardzo niewiele. A takich powszechnie znanych i używanych słów jak akivaras, duburys, dumblas, gelmė, iškyšulys, kraiitas, kriaūšis, lėnkė, lydimas, lieknas, lyguma, liūnas, Idbas, loma, mduras, ola, pakriūtė, plynė, praraja, raguva, raistas, skardis, tarpėklis, tyras, užūtekis, vifigis itp. w słowniku nie ma. I odwrotnie, niektóre terminy podane w słowniku są mniej ważne: axmenac, ankena, 6pada, 2ayzapac, zupbA, 2ybypac, uxkaiwe, KAGHAC, MAKHa, muecmac, nuauc, emaaxa itp. Ich miejsce mogli zająć inni, bardziej popularni. Jeden czy drugi termin dobrano niefortunnie, na przykład 6opac „šilas“. Jest to oczywisty slawizm, a ponadto termin mało rozpowszechniony; w jego miejsce powinno być šilas. Termin xepyx2 podano również przez pomyłkę — w języku litewskim występuje tylko nerija. W pracy, jak mówi autor, przedstawiono także „etymologię terminu, jeżeli takowa istnieje” (s. 8), jednakże jest ona bardzo wstępna i ogranicza się głównie do „najwyższego poziomu” (tamże). Jest to całkowicie zrozumiałe, ponieważ ustalenie szczegółowych etymologii wszystkich terminów włączonych do słownika przekracza możliwości jednego człowieka. Oczywiście, nawet patrząc na to tak pobłażliwie, można by jednak oczekiwać nieco bardziej szczegółowych wyjaśnień pochodzenia, tym bardziej że w przypadku słów języków bałtyckich można to było stosunkowo łatwo zrobić — korzystając choćby tylko z jednego źródła — E. Z „Litewskim słownikiem etymologicznym” Frenkla. Niestety, jak pokazują same uwagi etymologiczne oraz jak wynika z wykazu literatury (podanego zresztą bardzo chaotycznie —bez numeracji, nawet nie w porządku alfabetycznym itp.), autor nie korzystał z tego słownika. Najważniejszym źródłem etymologii jest wspomniana książka L. Newskiej, „Rosyjski słownik etymologiczny” M. Vasmera, a także pojedyncze artykuły V. Dambego, I. Duridanowa, E. Katonowej, N. Tołstoja i in. Niekiedy opiera się na książce V. Toporowa i O. Trubaczowa „Analiza lingwistyczna hydronimów Górnego Nadnieprza”. Jak widać, zasadniczo z tego powodu większość bałtyckich terminów geograficznych w ogóle nie ma etymologii w prawdziwym znaczeniu tego słowa —podawane są najczęściej jedynie znaczenia terminów (również, z nielicznymi wyjątkami, według wspomnianej książki L. Newskiej- ). Nieco więcej o pochodzeniu mówi się w przypadkach, gdy termin bałtycki ma wyraźne odpowiedniki w języku ru u (np.: lit. viršūnė —ros. eepx, lit. lanka —ros. aykxa, lit. akis — ros. oxo itd.). Jednak i ten „najwyższy”, jak określa go autor, poziom etymologii bywa czasami nazbyt powierzchowny, oparty na pojedynczym odpowiedniku w innych językach, a najczęściej —tylko na odsyłaczu do spokrewnionego, nierzadko dość odległego, słowa języka rosyjskiego (np.: lit. dauba —ros. deGpu, lit. giria —ros. 20pa itd.). Terminy języków bałtyckich rzadko trafiają do kontekstu innych języków indoeuropejskich, a ponadto, z nielicznymi wyjątkami, tylko za pośrednictwem języków rosyjskiego lub ogólnie słowiańskich. Zatem ich „motywacja etymologiczna” do włączenia ich do tego słownika jest minimalna. Przy podawaniu terminów języków bałtyckich zdarzają się błędy akcentuacyjne i korektorskie. 213 Przy odpowiednich terminach geograficznych nierzadko podaje się po kilka nazw miejscowych. Czasami są one na swoim miejscu, ale zdarzają się też pomyłki. Spośród wyraźniejszych wymieńmy na przykład Kaseapusa, podaną przy terminie kalva (nazwa miejscowa Kalvarija, jak wszystkim wiadomo, pochodzi od terminu religijnego kalvarija (pol. kalwarja <łac. calvaria „stacja drogi krzyżowej”). Kończąc, można dodać, że szczególnego sensu włączania terminów języków bałtyckich do tego słownika raczej nie widać. I w ogóle można zakwestionować celowość słownika o takim profilu: reprezentuje on zbyt wiele języków, a ponadto wybranych według zasady terytorialnej (administracyjnej- ). Czy nie byłoby sensowniej opracować słowniki terminologii geograficznej kilku lub wielu języków pokrewnych. A. Vanagas